Chcesz wydać pracę habilitacyjną, doktorską czy monografię? Zrób to w Wydawnictwie Borgis – jednym z najbardziej uznanych w Polsce wydawców książek i czasopism medycznych. W ramach współpracy otrzymasz pełne wsparcie w przygotowaniu książki – przede wszystkim korektę, skład, projekt graficzny okładki oraz profesjonalny druk. Wydawnictwo zapewnia szybkie terminy publikacji oraz doskonałą atmosferę współpracy z wysoko wykwalifikowanymi redaktorami, korektorami i specjalistami od składu. Oferuje także tłumaczenia artykułów naukowych, skanowanie materiałów potrzebnych do wydania książki oraz kompletowanie dorobku naukowego.

© Borgis - Anestezjologia Intensywna Terapia 2/2003, s. 83-87
Hanna Kucia, Hanna Misiołek, Piotr Knapik, Jacek Karpe
Ocena wybranych parametrów mechaniki oddychania podczas prowadzenia wentylacji jednego płuca
Respiratory mechanics during one-lung ventilation
Katedra Anestezjologii i Intensywnej Terapii;
Kierownik: dr hab. n. med. P. Knapik – Śl. AM w Katowicach, Wydział Lekarski w Zabrzu
Streszczenie
Wstęp. W czasie torakotomii boczna pozycja chorego, otwarcie jamy opłucnej oraz wyłączenie z wentylacji operowanego płuca nasilają zaburzenia stosunku wentylacji do perfuzji i przyczyniają się do wzrostu przecieku krwi nieutlenowanej. Nie stwierdzono jednoznacznie, czy sposób znieczulenia może mieć wpływ na parametry mechaniki oddychania podczas prowadzenia anestezji z wentylacją jednego płuca. Celem pracy była ocena wybranych parametrów mechaniki oddychania podczas wentylacji jednego płuca w anestezji izofluranem lub propofolem. Metodyka. Badaniami objęto grupę 64 chorych obojga płci w wieku 19-76 lat zaliczonych do II-III stopnia ryzyka w skali ASA, zakwalifikowanych do zabiegu z powodu nowotworu płuca. Chorych losowo podzielono na dwie grupy. W grupie I do podtrzymania anestezji używano izofluranu, a w grupie II – propofolu. U wszystkich chorych rejestrowano wartości ciśnień w drogach oddechowych i podatność płuc 1) 15 min. po indukcji, po uzyskaniu ustabilizowanej wentylacji obu płuc; 2) 15 min po rozpoczęciu wentylacji jednego płuca; 3) 15 min po chirurgicznym usunięciu zmiany w trakcie OLV; 4) 15 min po zamknięciu klatki piersiowej. Wyniki przedstawiono w postaci średniej i odchylenia standardowego. Analizę statystyczną przeprowadzono przy użyciu testu Kolmogorowa-Smirnowa, testu t-Studenta oraz testu Mann-Whitney. Jako znamienne przyjęto p <0,05. Wyniki. Zanotowano wzrost ciśnienia szczytowego oraz spadek podatności po przejściu na wentylację jednego płuca. Po usunięciu zmiany nowotworowej średnie ciśnienie szczytowe uległo niewielkiemu obniżeniu w obu badanych grupach, podatność nie uległa zmianie. Średnie ciśnienie szczytowe uległo niewielkiemu obniżeniu w obu badanych grupach (pomiar 3). Po zamknięciu klatki piersiowej i ponownej wentylacji obu płuc wartości ciśnień powróciły w obu grupach do wyjściowych. Omówienie. Badania potwierdziły istotny spadek podatności i konieczność stosowania wyższych ciśnień podczas torakotomii z wentylacją jednego płuca, konieczną dla utrzymania zadowalającej wymiany gazowej. Anestezja nie miała istotnego wpływu na parametry mechaniki oddychania podczas prowadzenia wentylacji tym sposobem.
Summary
Background. Lateral thoracotomy is associated with ventilation-perfusion mismatch and increase of pulmonary shunting due to positioning, opening of the pleural cavity and collapse of the superficial lung. It is not well defined how all anaesthetic regimens affect respiratory mechanics during anaesthesia with one-lung ventilation. We have assessed selected respiratory mechanical parameters during one-lung ventilation (OLV) in patients anaesthetized with isoflurane or propofol. Methods. Sixty-four adult ASA II and III patients of both sexes, aged 19-76 years, and scheduled for lung cancer surgery were randomly divided into two groups to receive isoflurane (group I) or propofol (group II) for maintenance of anaesthesia. Peak, mean and plateau airway pressures, and dynamic compliance were measured at the following time intervals: 15 min after induction, 15 min after the start of OLV; 15 min after tumour excision when still on OLV, and 15 min after chest closure. Data was analyzed using Kolmogorow-Smirnow, t-Student and Mann-Whitney tests. Results are presented as mean and standard deviation, P <0.05 being considered statistically significant. Results. Peak airway pressure increased and compliance decreased after the start of OLV. Tumour excision resulted in minimal decrease of mean airway pressure in both groups, and compliance remained unchanged (interval 3). All parameters returned to controls after chest closure. Discussion and conclusion. A significant decrease in pulmonary dynamic compliance and increase in airway pressures occurred during OLV. There was no significant difference in the changes to pulmonary mechanics when propofol anaesthesia was compared with isoflurane anaesthesia.
Wentylacja mechaniczna podczas operacji miąższu płucnego jest istotnym elementem znieczulenia ogólnego. Uzyskanie optymalnych wartości ciś-nień w drogach oddechowych i dostosowanie parametrów wentylacji do warunków podatności płuc przyczynia się do zapewnienia prawidłowej wymiany gazowej. Niezbędnym jej warunkiem jest możliwość dyfuzji gazów i odpowiedni do wentylacji pęcherzykowej (V) włośniczkowy przepływ krwi (Q) [1, 2]. Zmiany wartości wskaźnika V/Q zależą między innymi od: pozycji ciała, wieku, aktualnej czynnościowej pojemności zalegającej ( functional residual capacity – FRC), objętości krwi krążącej i rzutu minutowego serca [1, 2, 3]. Zarówno pozycja leżąca jak i przedłużające się znieczulenie powodują powstawanie ognisk niedodmy, oraz spadek podatności i czynnościowej pojemności zalegającej, a w konsekwencji obniżanie się prężności tlenu we krwi [2, 4]. Boczna pozycja chorego, otwarcie jamy opłucnej oraz wyłączenie z wentylacji operowanego płuca (śródoperacyjna wentylacja jednego płuca – one lung ventilation – OLV) nasilają zaburzenia stosunku wentylacji do perfuzji i przyczyniają się do wzrostu przecieku nieutlenowanej krwi. Aby temu zapobiec wielu autorów poleca utrzymanie dużej objętości oddechowej (10-12 ml kg-1 m.c.), po rozpoczęciu OLV, inni z kolei proponują jej zmniejszenie z obawy przed urazem ciśnieniowym płuca [5, 6]. Korzystnym rozwiązaniem podczas zabiegów torakochirurgicznych jest wentylacja dyszowa, która jest jednak niedostępna w większości polskich ośrodków [5, 7].
Nie było dotychczas dokładnie badane zagadnienie, czy wybór sposobu znieczulenia może mieć wpływ na parametry mechaniki oddychania podczas prowadzenia wentylacji jednego płuca. Wiadomo jedynie, że anestetyki wziewne (halotan, izofluran, sewofluran) wywierają korzystny, rozszerzający wpływ na oskrzela i dlatego są chętnie stosowane u pacjentów cierpiących na obturacyjne schorzenia dróg oddechowych [5, 7, 8, 9,]. Istnieją również doniesienia, że propofol stosowany do sedacji chorych z zaostrzeniem obturacyjnej choroby płuc lub astmy może powodować znaczącą redukcję ciśnień w drogach oddechowych [10, 11].
Celem naszej pracy była ocena wybranych parametrów mechaniki oddychania podczas operacji nowotworu płuca z zastosowaniem OLV w warunkach anestezji złożonej z użyciem środków wziewnych lub dożylnych.
Dobór chorych i metoda
Badaniami objęto 64 chorych operowanych z powodu nowotworu płuc, należących do II lub III grupy ryzyka operacyjnego w skali ASA. U wszystkich chorych wykonano przed zabiegiem badanie spirometryczne z oceną nasilonej objętości jednosekundowej (FEV1) i oceną, jaki odsetek objętości życiowej stanowi ta wartość (FEV1%VC). Z badań wykluczono chorych z niewydolnością nerek lub wątroby.
Chorych podzielono losowo na dwie grupy w zależności od rodzaju środka zastosowanego do indukcji i podtrzymania anestezji. W I grupie (n = 31) chorych znieczulenie prowadzono za pomocą środków wziewnych, a w grupie II (n = 33) za pomocą środków dożylnych.
W grupie I indukcję przeprowadzano fentanylem w dawce 0,1 mg oraz etomidatem (Hypnomidate, Janssen Pharmaceutica, Belgia) w dawce 0,3 mg kg-1, a znieczulenie podtrzymywano izofluranem (Forane, Abbott, USA) w dawce 0,8-1,5% obj. i mieszaniną podtlenku azotu z tlenem w stosunku 1:1.
W grupie II do indukcji stosowano fentanyl w dawce 0,1 mg oraz propofol (Diprivan, Astra Zeneca, USA) w dawce 2 mg kg-1, a znieczulenie podtrzymywano ciągłym wlewem propofolu w dawce 4-6 mg kg-1 i mieszaniną podtlenku azotu i tlenu jak w grupie I.
W obu grupach chorzy byli intubowani rurką dooskrzelową o podwójnym świetle (typ Robertshaw Broncho-Cath, Mallinckrodt, IRL). Prawidłową pozycję rurki intubacyjnej kontrolowano przez osłuchiwanie po każdej zmianie pozycji pacjenta. W celu zwiotczenia chorych podawano suksametonium w dawce 1,5 mg kg-1 po prekuraryzacji 5 mg atrakurium. Podczas zabiegu zwiotczenie uzyskiwano podając atrakurium w dawce wstępnej 0,5 mg kg-1, a następnie we wlewie ciągłym. Stopień zwiotczenia monitorowano klinicznie oraz za pomocą stymulatora nerwów obwodowych typu TOF-Guard (Organon Teknika, Holandia), zachowując 0-5% początkowej siły skurczu. Analgezję w obu grupach zapewniano za pomocą fentanylu w dawkach frakcjonowanych po 2 mcg kg-1, powtarzanych co 20-30 min. Podczas zabiegu prowadzono klasyczną wentylację kontrolowaną z okresowym zastosowaniem OLV. Parametry wentylacji (również podczas OLV) wynosiły: objętość oddechowa 10 ml kg-1, częstość oddechów 12 min-1. W przypadku wystąpienia zaburzeń gazometrycznych (wzrost prężności dwutlenku węgla> 35 mm Hg (4,7 kPa) w powietrzu końcowo-wydechowym), wentylację minutową korygowano przez zmianę częstości oddechów (do 16 min-1). Aby zapobiec potencjalnemu niedotlenieniu chorego podczas OLV, w płucu niewentylowanym stosowano ciągłe dodatnie ciśnienie 5 cm H2O (0,5 kPa), co uzyskiwano przez podawanie tlenu o przepływie 5 l min-1 do zestawu CPAP.
W trakcie znieczulenia monitorowano: EKG, ciśnienie tętnicze krwi metodą bezpośrednią, stan zwiotczenia mięśni, wysycenie hemoglobiny tlenem (pulsoksymetria), stężenie końcowo-wydechowe dwutlenku węgla (kapnometria) i ciepłotę ciała (powierzchniowy czujnik temperatury). Parametry mechaniki oddychania monitorowano w sposób ciągły przy użyciu przystawki pomiarowej aparatu do znieczulenia (Julian, Dräger, G).
Ciśnienia w drogach oddechowych (szczytowe, średnie, plateau) oraz podatność płuc rejestrowano w wybranych punktach pomiarowych: 1) 15 min po indukcji po uzyskaniu ustabilizowanej wentylacji obu płuc; 2) 15 min po rozpoczęciu wentylacji jednego płuca; 3) 15 min po chirurgicznym usunięciu zmiany w trakcie OLV; 4) 15 min po zamknięciu klatki piersiowej.
Wszystkie pomiary przeprowadzono u chorych w pozycji bocznej.
Uzyskane wyniki przedstawiono w postaci średniej z grupy i odchylenia standardowego. W obliczeniach statystycznych zastosowano test t-Studenta dla danych niepowiązanych, lub test Mann-Whitney´a. Jako znamienne przyjęto wartości p <0,05.
Wyniki
Tabela I przedstawia dane demograficzne, wartości spirometryczne uzyskane przed zabiegiem, oraz rozległość zabiegu w obu grupach badanych. Rozkład chorych według płci, oraz ich wiek i masa ciała były zbliżone w obu grupach. Również stan układu oddechowego w badaniu spirometrycznym oraz rodzaj przeprowadzonych zabiegów nie różniły się znamiennie pomiędzy grupami.
Tabela I. Dane demograficzne, wybrane wartości spirometryczne, gazometryczne oraz typ zabiegu
ParametryGrupa I (n = 31)Grupa II (n = 33)p
kobiety n = 9 (29%)mężczyźni n = 22 (71%)kobiety n = 11 (33%)mężczyźni n = 22 (67%)
Wiek (w latach)56,7 ? 11,457,3 ? 10,9NS
Masa ciała (w kg)71,7 ? 8,972,5 ? 16,4NS
Rozległość zabiegu:Usunięcie płuca lub płata2319NS
Mniejsze zabiegi814NS
Razem3133NS
Spirometria:FEV1 (ml)2457 ? 7402736 ? 698NS
FEV1%VC (%)84,4 ? 16,586,3 ? 21,2NS
Wartości parametrów mechaniki oddychania zanotowane w poszczególnych punktach pomiarowych w każdej z grup przedstawia tabela II. U wszystkich badanych chorych zanotowano wzrost ciśnienia szczytowego w drogach oddechowych po przejściu na wentylację jednego płuca (pomiar 2), natomiast po usunięciu zmiany nowotworowej średnie ciśnienie szczytowe uległo niewielkiemu obniżeniu w obu badanych grupach (pomiar 3). Po zamknięciu klatki piersiowej i ponownej wentylacji obu płuc ciśnienia szczytowe powróciły w obu grupach do wartości zbliżonych do wyjściowych (pomiar 4). W podobny sposób zmieniały się średnie wartości średnich ciśnień w drogach oddechowych oraz średnie wartości ciśnień plateau zanotowane w badanych grupach. W zakresie zachowania się ciśnień w drogach oddechowych nie stwierdzono istotnych różnic pomiędzy badanymi grupami.
Tabela II. Porównanie podatności płuc (ml cm H2O-1) oraz ciśnień w drogach oddechowych (cm H2O); wartości średnie i odchylenia standardowe
ParametrPomiarGrupa IGrupa IIp
Podatność płuc140,9 (6,1)42,3 (11,3)NS
223,7 (8,7)25,3 (5,7)NS
327,3 (9,0)26,2 (7,52)NS
447,1 (17,8)43,5 (15,6)NS
Ciśnienie szczytowe119,1 (2,8)19,0 (3,7)NS
227,6 (6,0)26,1 (5,3)NS
325,5 (4,7)26 (5,7)NS
419,4 (6,1)19,6 (6,3)NS
Ciśnienie średnie14,7 (0,7)4,7 (1)NS
26,7 (1,6)6,4 (1,65)NS
36,3 (1,3)6,5 (1,7)NS
45,0 (1,6)4,8 (1,9)NS
Plateau116,4 (2,8)16,5 (3,9)NS
225,0 (5,8)23,0 (5,3)NS
322,6 (4,4)22,8 (5,7)NS
416,1 (5,9)16,5 (6,8)NS
Podatność płuc, oceniana w wybranych punktach pomiarowych, również nie różniła się znamiennie pomiędzy badanymi grupami. W momencie rozpoczęcia OLV w obu grupach wystąpił spadek podatności do około 59% wartości wyjściowej. Usunięcie zmiany chorobowej nie miało większego wpływu na badany parametr w badanych grupach chorych, a po zmianie sposobu wentylacji i zamknięciu klatki piersiowej wartości podatności powróciły do uzyskanych w pierwszym pomiarze. Zachowanie się podatności płuc podczas poszczególnych etapów zabiegu nie różniło się istotnie pomiędzy grupami (ryc. 1).
Ryc. 1. Porównanie średnich wartości podatności płuc (ml cm H2O-1) w wybranych punktach pomiarowych
Omówienie
Przeprowadzone badania wykazały, iż zastosowana metoda znieczulenia nie ma większego wpływu zarówno na zachowanie się ciśnień w drogach oddechowych, jak i podatności płuc podczas prowadzenia OLV, pomimo iż wartości te zmieniają się istotnie na poszczególnych etapach zabiegu. Podobne wartości parametrów mechaniki oddychania u chorych znieczulanych propofolem z dodatkiem izofluranu do operacji płuca uzyskał Szegedi i wsp. [12]. Ciśnienia szczytowe wynosiły średnio 17,2 cm H2O (1,72 kPa) podczas wentylacji obu płuc i wzrastały do 26,7 cm H2O (2,67 kPa) po rozpoczęciu OLV, przy czym obydwa pomiary przeprowadzano w pozycji na plecach i przy zamkniętej klatce piersiowej [12]. Podobne wartości stwierdził Iwasaki i wsp. podczas anestezji wziewnej z użyciem izofluranu u chorych poddanych operacji przełyku. Zarejestrowane wartości wyniosły 16,1 cm H2O (1,61 kPa) podczas wentylacji obu płuc, oraz 29,4 cm H2O (2,94 kPa) po rozpoczęciu OLV [13].
Wpływ na wartość ciśnienia szczytowego w drogach oddechowych wywierają przede wszystkim opór przepływu, podatność płuc i klatki piersiowej oraz inne czynniki, jak kształt fali przepływu w fazie wdechu, objętość oddechowa oraz średnica rurki intubacyjnej [14, 15, 16]. Wydaje się, że wzrost ciśnienia w drogach oddechowych nastąpił w wyniku zwiększenia przepływu gazów kierowanych do wentylowanego płuca, co spowodowało znaczny wzrost oporów dróg oddechowych. Istotnym czynnikiem był także spadek podatności wentylowanego płuca pomimo utrzymania stosunkowo dużej objętości oddechowej.
Znaczny wzrost szczytowego ciśnienia w drogach oddechowych może również wskazywać na nieprawidłową intubację. Zdania autorów na temat dopuszczalnej granicy ciśnienia wskazującej na konieczność zmiany położenia rurki w oskrzelu są podzielone. Proponowano wartości 40-45 cm H2O (4-4,5 kPa), podczas gdy wiadomo, że nawet krótkotrwała wentylacja przy ciśnieniu w drogach oddechowych rzędu 35-45 cm H2O (3,5-4,5 kPa) może być przyczyną ostrego uszkodzenia płuc [12, 15]. Ovassapian i wsp. [17] uważają, że położenie rurki dooskrzelowej można uznać za prawidłowe, jeśli ciśnienie po zmianie sposobu wentylacji nie przekracza 150% wartości początkowej, a Szegedi i wsp. [12] wykazali, że przyjęcie 35 cm H20 (3,5 kPa) za graniczne ciśnienie w drogach oddechowych, pozwala na rozpoznanie aż 66,7% przypadków nieprawidłowego położenia rurki. Średnie wartości szczytowego ciśnienia w drogach oddechowych w poszczególnych punktach pomiarowych nie przekraczały jednak 28 cm H2O (2,8 kPa) w obu grupach. Przy zastosowaniu kryteriów Ovassapiana ciśnienie po przejściu na wentylację jednego płuca wynosiło więc 144% wartości początkowej w grupie I i 137% w grupie II.
Ciśnienie plateau jest wartością zależną głównie od podatności pęcherzyków płucnych oraz objętości oddechowej [15, 16]. Średnie wartości ciśnień plateau w badanych grupach istotnie wzrosły po zmianie sposobu wentylacji, jednak nie zanotowano różnic pomiędzy badanymi grupami. Szegedi i wsp. przedstawili w swojej pracy nieco niższe wartości – 12,3 cm H2O (1,29 kPa) (SD = 3,3) i 17,5 cm H2O (1,75 kPa) (SD = 4,7). Ponieważ objętość oddechowa była taka sama w obu pracach, uzyskane w badaniach własnych wyższe ciśnienia plateau mogły być spowodowane większym spadkiem podatności wentylowanego płuca u badanych chorych w pozycji bocznej, podczas gdy Szegedi i wsp. przeprowadzali pomiary w pozycji leżącej na plecach [12].
W opinii Kruszyńskiego monitorowanie średniego ciśnienia w drogach oddechowych stanowi podstawę optymalnego prowadzenia wentylacji mechanicznej [15]. Istnieje ścisła zależność pomiędzy wartością średniego ciśnienia w drogach oddechowych, a średnim ciśnieniem w pęcherzykach płucnych. Średnie ciśnienie oddechowe wpływa na wielkość wentylacji pęcherzykowej oraz oksygenację tętniczą, jednak jego nadmierny wzrost może spowodować spadek rzutu minutowego serca, retencję płynów, uraz ciśnieniowy płuca, a w warunkach OLV nasilenie przecieku. Czynnikami odgrywającymi główną rolę w kształtowaniu średniego ciśnienia tętniczego są: dodatnie ciś-nienie końcowo-wydechowe, wentylacja minutowa, stosunek wdechu do wydechu oraz kształt krzywej ciśnienia w fazie wdechu [15, 16]. Uzyskane wyniki nie ujawniły znamiennych różnic pomiędzy badanymi grupami (tab. II), a charakter obserwowanych zmian w obu grupach był podobny do zmian ciśnienia szczytowego i wiązał się głównie ze sposobem wentylacji.
Kolejnym monitorowanym parametrem była podatność, która charakteryzuje elastyczne właściwości płuc i klatki piersiowej. Głównym czynnikiem mającym wpływ na podatność jest czynnościowa pojemność zalegająca, która może ulegać znacznemu zmniejszeniu w opisanych warunkach. Podatność zmniejsza się również u chorych z obrzękiem płuc, rozsianą niedodmą, naciekami płucnymi, odmą opłucnową oraz przy zwiększonej sztywności klatki piersiowej. Uważa się, że jest ona dobrym wskaźnikiem zmian płucnych oraz postępów leczenia u chorych z ARDS [3, 7, 15]. W przedstawionej pracy nie zaobserwowano różnic podatności w wybranych punktach pomiarowych pomiędzy badanymi grupami. W obu grupach wystąpił spadek podatności w momencie przejścia na wentylację jednego płuca do około 59% wartości wyjściowej. Iwasaka i wsp. [13] również zanotowali spadek podatności w momencie zmiany sposobu wentylacji, średnio z 49,8 do 29,4 cm H2O (4,98 do 2,94 kPa) tj. do około 59% początkowej wartości, a także statystycznie znamienny spadek podatności po zmianie ułożenia chorego. Podobne wartości (podatność na średnim poziomie 23 cm H2O [2,3 kPa] podczas OLV) uzyskał Larsson i wsp. [18] Zjawisko to jest spowodowane najprawdopodobniej redukcją objętości wentylowanej tkanki płucnej pomimo utrzymania niezmienionej objętości oddechowej, a także spadkiem czynnościowej pojemności zalegającej w dolnym płucu wskutek pozycji chorego, ucisku śródpiersia po otwarciu opłucnej, przemieszczenia przepony i wzrostu ciśnienia śródbrzusznego [13, 18]. Usunięcie zmiany chorobowej nie miało większego wpływu na podatność w badanych grupach chorych, a po zmianie sposobu wentylacji i zamknięciu klatki piersiowej wartości podatności były zbliżone do uzyskanych na wstępie badania.
Wnioski
1. Podczas prowadzenia OLV dochodzi do zwiększenia wartości ciśnień w drogach oddechowych i spadku podatności płuc.
2. Zastosowana metoda znieczulenia nie ma istotnego wpływu na parametry mechaniki oddychania podczas prowadzenia OLV.
Piśmiennictwo
1. Barash PG, Cullen BF, Stoelting RK: Clinical Anesthesia. J B Lippincott, Philadelphia 1989.
2. Brzeziński A, Nestorowicz A: Problemy znieczulenia do zabiegów wideotorakoskopii. Anest Inten Ter 1994; 26: 55-58.
3. Nunn JF: Effects of anesthesia on respiration. Brit J Anaesth 1990; 65: 54-62.
4. Hedenstierna G: Gas exchange during anaesthesia. Brit J Anaesth 1990; 64: 507-514.
5. Lee KG: Znieczulenie do zabiegu resekcji płuca. Przegl Now Anest Inten Op 1995; 4: 79-85.
6. Traczewska H, Andres J, Gil T: Zasady bezpiecznego znieczulenia do zabiegów resekcji miąższu płuca. Anest Inten Ter 2002; 34: 31-35.
7. Slinger PD: Anaesthesia for lung resection. Can J Anaesth 1990; 37: ppSxv-Sxxiv.
8. Eisenkraft JB: Effects of anaesthetics on the pulmonary circulation. Brit J Anaesth 1990; 65: 63-78.
9. DeSouza G, deLisser EA, Turry P, Gold MI: Comparison of propofol with isoflurane for maintenance of anesthesia in patients with chronic obstructive pulmonary disease: use of pulmonary mechanics, peak flow rates and blood gases. J Cardiothorac Vasc Anesth 1995; 9: 24-28.
10. Pedersen Ch M: The effect of sedation with propofol on postoperative bronchoconstriction in patients with hyperreactive airway disease. Inten Care Med 1992; 18: 45-46.
11. Conti G, Dell´Utri D, Vilardi V, De Balasi RA, Pelaia P, Antonelli M, Bufi M, Rosa G, Gasparetto A: Propofol induces bronchodilation in mechanically ventilated chronic obstructive pulmonary disease (COPD) patients. Acta Anaesthesiol Scand 1993; 37: 105-109.
12. Szegedi L, Bardozky GI, Engelman EE, d´Hollander AA: Airway pressure changes during one-lung ventilation. Anesth Analg 1997; 84: 1034-1037.
13. Iwasaka H, Itoh K, Miyakawa H, Kitano T, Taguchi K: Continous monitoring of ventilatory mechanics during one-lung ventilation. J Clin Monit 1996; 12: 161-164.
14. Barnas GM, Sprung J, Duckhwan Ch, Kahn R: Lung mechanical behaviour during one-lung ventilation. J Cardiovasc Anesth 1997; 11: 604-607.
15. Kruszyński Z: Monitorowanie oddychania. Eter 1998; 4: 3-9.
16. Marini JJ: Lung mechanics determinations at the bedside: instrumentation and clinical application. Resp Care 1990; 35: 669-696.
17. Ovassapian A: Flexible bronchoscopic positioning of right-sided double-lumen endobronchal tubes. J Bronchol 1995; 2: 12-9.
19. Larsson A, Malmkvist G, Werner O: Variations in lung volume and compliance during pulmonary surgery. Brit J Anaesth 1987; 59: 585-591.
Adres do korespondencji:
Zakład Anestezjologii Klinicznej, Szpital Kliniczny Nr 1,
ul. 3-go Maja 13/15, 41-800 Zabrze

Anestezjologia Intensywna Terapia 2/2003