Czytelnia Medyczna » Nowa Medycyna » 2/2008 » Rola składników odżywczych oraz innych substancji w powstawaniu nowotworów

- reklama -

Fitomed
kosmetyki ziołowe

Usługi na jak najwyżym poziomie - serwis narciarski Warszawa

- reklama -

*Małgorzata Kardasz, Danuta Pawłowska

Rola składników odżywczych oraz innych substancji w powstawaniu nowotworów

The role of dietary components and different substance in the development of cancer

Zakład Dietetyki Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku
Kierownik Zakładu: dr hab. n. med. Danuta Pawłowska

Streszczenie
Oncological prophylaxis postulates that approximately 40-60% of all tumors are caused by diet, and that the majority may be reduced in great measure. It has been show that a good diet and dietary components plays a important role in cancer pathogenesis, its clinical course and the results of treatment. Naturally occurring substances in food have been shown in laboratory experiments to serve as dietary antimutagens, either as bioantimutagens or as desmutagens. Dietary desmutagens may function as chemical inactivaters, enzymatic inducers, antioxidants or scavengers. Dietary components may also act later in the carcinogenic process as tumor growth suppressors. An important source for antioxidant is diet, which associated with a diminished risk for several cancers. Specific strategies should include current nutritional guidelines for healthy living and cancer prevention, such as selecting a diet of foods primarily from plant sources, limiting the intake of high – fat foods and limiting consumption of alcohol can maintain or improve our basic health and reduce the risk of cancer. Unbalance diet low in essential nutritional antioxidants is a factor increasing the free radical formation. The deteriative effects of free radicals are counteraced by the antioxidant vitamins A, C and E that quench free radical reactions. Fruit and vegetables are excellent sources of antioxidant vitamins. The individual is responsible for his/her own health and has the capacity to implement and maintain a safer life – style and healthy diet in order to reduce cancer risk.

Słowa kluczowe: dietary factors, nutrition, cancer.

Polecane książki z księgarni medycznej BORGIS:

Onkologia

Genetyczne, epigenetyczne i bioenergetyczne mechanizmy starzenia się i nowotworów

Chirurgia onkologiczna tom 4

Wstęp

Amerykańska Akademia Nauk stwierdza w raporcie pod tytułem „Diet, Nutrition and Cancer” („Dieta, żywienie i nowotwory”) z 1982 roku, że żywność i żywienie decyduje w 40-60% wszystkich przypadków o istnieniu raka u ludzi (1). Kanadyjski lekarz Marc Lalonde obliczył, że długość i jakość życia człowieka zależą głównie od czterech czynników: wyposażenia genetycznego – 12%, medycyny klinicznej – 18%, wpływu środowiska – 14% oraz stylu życia – 56% (2). Wpływ diety na wskaźniki dotyczące występowania i umieralności na raka jest znaczny. Ocenia się, że w populacjach krajów rozwiniętych, gdzie te wskaźniki są najwyższe, żywienie odpowiada za jedną czwartą zgonów na tę chorobę. Niektórzy epidemiolodzy szacują, że aż 35% śmiertelności z powodu zachorowalności na raka ma związek z żywieniem, podobnie jest z paleniem papierosów (3). Należy jednak dodać, że pewne komponenty naszego powszechnie stosowanego żywienia, nie tylko sprzyjają powstawaniu guzów narządowych, ale i niektóre mogą chronić organizm przed powstaniem nowotworów.

Pokarmowe antykarcynogeny

Tabela nr 1 przedstawia pokarmowe komponenty, które posiadają antykarcynogenne właściwości oraz przedstawia ich mechanizm działania. Pokarmowe antykancerogeny działają poprzez następujące mechanizmy: naprawę i replikację DNA, chemiczną lub enzymatyczną inaktywację, oczyszczanie z mutagenów, aktywność antyoksydacyjną oraz hamowanie wzrostu guza (tab. 1) (4).

Tabela 1. Pokarmowe antykarcynogeny i ich mechanizmy (4).

Komponenta	Mechanizm
	Bioantymutageny	Desmutageny				Inhibitor czynnika wzrostu guza
		Bezpośredni chemiczny inaktywator	Enzymatyczny induktor	Wiążący niepotrzebne resztki	Antyoksydant
Kwas askorbinowy (witamina C) BHA [2(3)tert-butyl-4-hydroksyanisol] Wapń (z witaminą D) Karotenoidy (b-karoten) Koniugacja kwasu linolowego Kumaryna Ditioltiony Błonnik pokarmowy Flawonoidy Kwas foliowy Genisteina Indole (indol-3-karbinol) Inozytole (inozytol heksafosforowy) Izotiocyjaniany (benzyl isotiocyjanian) Ligniny (kurkuma) Kwasy tłuszczowe omega-3 Komponenty organosiarkowe: czosnek (indole, izotiocyjaniany) Związki fenolowe (flawonoidy, taniny, katechiny) Fityniany (kwas fitynowy) Fitoestrogeny Porfiryna Inhibitor proteaz Retinoidy Saponiny Selen Terpenoidy Tokoferol (witamina E) Wanilina	- - - - - - - - - - - - - - - - - x - - - - - - - - - x	- - x - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - x -	x x - - - x x - x - x x - x - - x x - ? - - - - - x - -	- - - - - - - x - - - - - - - - - - - - x - - - - - - -	x x - x - - - - x - x - x - x - x x x ? x - - - x - x -	x - x x x - - - x x x x - x - x x x - x x x x x x - - -

Pokarmowe antymutageny

Komponenty diety mogą działać w różnych etapach karcynogenezy. Antymutageny mogą blokować mutagenezę przed rozwojem guza. Antymutageny w diecie mogą być klasyfikowane do dwóch grup: do bioantymutagenów, które działają na DNA oraz do desmutagenów, które nie atakują od razu genetycznego materiału DNA (4).

Bioantymutageny

Bioantymutageny to naturalnie występujące substancje, które zmniejszają ilość mutacji przez działanie na procesy naprawcze DNA. Te komponenty działają po utworzeniu związku addytywnego DNA oraz są przytwierdzane do mutacji przed uszkodzeniem DNA. Składniki zmieniające proces mutacji nazywane są prawdziwymi antymutagenami. Bioantymutageny w teście bakteryjnym pokazują poszczególne, specyficzne sposoby działania. Mogą one:

a) hamować indukcję naprawy nici DNA, zmniejszyć replikację zmutowanych nici;

b) podczas naprawy w komórkach zawierających

mutację wykonać „prawidłowe odczytywanie” wyglądające jak w normalnych komórkach;

c) przyspieszać intensywność naprawy rekombinowanej nici DNA, a zatem zredukować liczbę zmutowanych nici (4).

Przykładem bioantymutagenu jest wanilina otrzymywana z nasion wanilii, która w pewnych warunkach ulepsza naprawę postreplikacyjnej rekombinacji. Taki rezultat obserwujemy w hodowli komórkowej, która zostaje w pełni wyleczona zaraz po narażeniu na mutagen poprzez zmniejszanie liczby mutacji. Wanilina była testowana in vitro z użyciem rozmaitych typów komórkowych, począwszy od Escherichia coli aż do komórek ssaków; z różnorodnymi fizycznymi i chemicznymi czynnikami, takimi jak heterocykliczna amina, N-nitrozo związkami chemicznymi. Antymutagenność waniliny nie jest wszechstronna. W ponownych 31 badaniach in vitro wykazano, że wanilina zmniejsza mutagenność w 17 próbie, w próbie 5 nie wykazała żadnego efektu, w 9 próbie mutagenność była wzmożona (4).

W dodatku testy in vitro wykazują złożoność antymutagenności, wiele bioantymutagenów przedstawia genotoksyczność w trakcie niewzbudzających wątpliwości testów. Skuteczność tych komponent w blokowaniu karcynogenezy u zwierząt i ludzi nie jest dokładnie wyjaśniona (4).

Desmutageny

Desmutageny obejmują wszystkie czynniki, które oddziaływują mutagennie poprzez mechanizm inny niż naprawa DNA lub replikacja. Te mechanizmy obejmują indukowanie enzymu, usuwanie mutagenu oraz blokowanie aktywacji mutagenu. Jak wskazuje tabela nr 1 więcej jest wiedzy na temat desmutagenów niż na temat bioantymutagenów. Desmutageny jak i bioamtymutageny powstrzymują pojawienie się mutacji w warunkach próby. W odróżnieniu do bioantymutagenów, desmutageny wywołują ten efekt bezpośrednio nie wpływając na materiał genetyczny. Może natomiast mieć to miejsce poprzez zmianę przetrwania komórki mutanta lub przez zmianę dostarczenia dawki mutagenu do normalnej komórki. Ostatecznym skutkiem jest redukcja zmienionych miejsc DNA na komórce (4).

Pokarmowe desmutageny mogą pełnić funkcję chemicznych inaktywatorów, enzymatycznych induktorów, substancji wiążących niepotrzebne resztki lub też antyoksydantów.

Inhibitor czynnika wzrostu guza

Inhibitor czynnika wzrostu guza wykorzystuje swój efekt pod koniec etapu w procesie rakotwórczym (postinicjacja). Substancje tej kategorii przedstawiają szeroki zakres wpływu, włącznie z ingerencją w promocję, wzrost guza oraz atakowanie tkanek. Inhibitor proteazy znaleziono w soi i innych warzywach. Przypuszcza się, że ingerencja z użyciem proteaz na destrukcję komórek nowotworowych w macierzy pozakomórkowej, inwazja komórek przerzutowych i komórkowa niezależność ma nową pozycję w świetle nauki. Dalszym przykładem na powstrzymanie rozwoju guza są fitoestrogeny i olej czosnku. Fitoestrogeny łączą się z receptorami estrogenów, które blokują wiązanie się z pobudzonymi komórkami nowotworowymi. Natomiast w badaniach nad gryzoniami wykazano, że olej czosnku znacząco zmniejsza guzy skóry (4).

Związek występowania nowotworów a komponenty odżywcze

Istotną rolę w profilaktyce chorób nowotworowych odgrywa właściwa dieta. Można zmniejszyć ryzyko występowania tych chorób dzięki wielu zmianom, które należy wprowadzić do codziennego odżywiania. Najważniejsze dotyczą ilości tłuszczu w diecie, błonnika pokarmowego, zawartości antyoksydantów w spożywanych pokarmach oraz ograniczenia substancji mogących wpłynąć na rozwój nowotworów. Korzystny efekt przeciwnowotworowy ma wzbogacanie spożywanych posiłków o produkty pochodzenia roślinnego, takie jak owoce i warzywa, które są cennym źródłem wielu substancji odżywczych, niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Jedną z głównych przyczyn inicjacji kancerogenezy są uszkodzenia DNA spowodowane przez czynniki mutagenne (genotoksyczne) np. wolne rodniki. Dlatego zmiana stylu życia na prawidłowy, czyli ograniczenie tłuszczu w diecie, palenia papierosów, picia alkoholu, unikanie soli i produktów wędzonych może przyczynić się do zmniejszania zachorowalności na nowotwory (3).

Substancje przeciwutleniające

W organizmie istnieją systemy ochronne przed reaktywnymi formami tlenu. Należą do nich układy enzymatyczne: dysmutaza ponadtlenkowa, katalaza, peroksydaza glutationowa, redultaza glutationowa, dehydrogenaza glukozo-6-fosforanowa oraz układy nieenzymatyczne: kompleksy jonów metali grup przejściowych (miedzi, żelaza i manganu) oraz antyoksydanty (α-tokoferol, kwas askorbinowy, witamina A, karotenoidy, selen, ubichinony – koenzym Q, kwas α-lipoinowy, flawonoidy, polifenole, melatonina i inne). Oprócz wymienionych witamin, określanych jako antyoksydacyjne, również witaminy: D₃, K, kwas foliowy, witamina B₆, uczestniczą w mechanizmach obronnych organizmu przed stresem oksydacyjnym (5).

Witamina C

Spożycie produktów bogatych w witaminę C wpływa na niższe ryzyko występowania nowotworów jamy ustnej, gardła (przy niskiej konsumpcji witaminy C występuje ponad dwukrotny wzrost ryzyka zachorowania na nowotwory złośliwe gardła), przełyku, żołądka, przedrakowych zmian błony śluzowej żołądka oraz powstawanie dysplazji szyjki macicy. W badaniach nad wpływem diety na ryzyko zachorowania na nowotwory złośliwe gruczołów ślinowych witamina C okazała się jednym z czynników ochronnych. Jej wysokie spożycie (powyżej 200 mg dziennie) powodowało spadek ryzyka wystąpienia nowotworów złośliwych gruczołów ślinowych. Kwas askorbinowy jest silnie działającym czynnikiem ochronnym w nowotworach złośliwych jelita i odbytu. Jego wysoka podaż w diecie zapobiega rozwojowi zarówno samego nowotworu, jak i stanu przednowotworowego (dysplazji) (5, 6).

Kwas askorbinowy wpływa na procesy karcynogenezy przez hamowanie powstawania substancji rakotwórczych, m.in. nitrozoamin, które można znaleźć w różnych produktach spożywczych i wodzie pitnej. Badania na zwierzętach wskazują, że kwas askorbinowy może wpływać na metabolizm promotorów guza. Sugeruje się także, że witamina C pomaga w zapobieganiu nowotworom poprzez zwiększenie odporności komórkowej. Kwas askorbinowy może hamować tworzenie niektórych kancerogenów (5, 6).

Witamina C pełni szczególną rolę w ochronie tkanki płucnej i ocznej, ponieważ neutralizuje szereg wolnych rodników i zmniejsza zachorowalność na nowotwory złośliwe płuca (5, 7). Osoby palące papierosy powinny spożywać dwu-, trzykrotnie większe ilości kwasu askorbinowego w stosunku do osób niepalących, aby uzyskać taki sam poziom witaminy C w osoczu krwi. Kwas askorbinowy wykazuje także działanie ochronne w nowotworach złośliwych piersi, co zaobserwował Hong i wsp. (8). Xu i wsp. (9) w przeprowadzonych badaniach zaobserwowali spadek ryzyka zachorowania na nowotwory złośliwe trzonu macicy u kobiet, które spożywały większe ilości tej witaminy.

Wysoka podaż witaminy C wpływa na redukcję ryzyka zachorowania na nowotwór złośliwy trzustki oraz na nowotwór złośliwy pęcherza moczowego. Stwierdzono też obniżone ryzyko zachorowania na nowotwory złośliwe mózgu u dzieci, których matki w czasie ciąży przyjmowały preparaty witaminowe zawierające kwas askorbinowy (10, 11).

Witamina E

Działanie witaminy E polega głównie na jej właściwościach antyoksydacyjnych. Witamina ta chroni ustrój przed nagromadzeniem się nadtlenków lipidowych i wolnych rodników. Niższe stężenie witaminy E sprzyja zwiększeniu występowania częstości niektórych nowotworów, ze względu na obniżony potencjał antyoksydacyjny ustroju (12). α-tokoferol hamuje stany przedrakowe sutka u kobiet. W badaniach doświadczalnych wykazano, że witamina E, podobnie jak witamina C, hamuje tworzenie się nitrozoamin – związków zwiększających ryzyko raka żołądka (5).

Karotenoidy

Karotenoidy charakterystyczne dla żywności pochodzenia roślinnego posiadają właściwości zmniejszające ryzyko zachorowania na nowotwory. Także retinoidy mają działanie profilaktyczne i lecznicze względem wielu rodzajów nowotworów. Oprócz β-karotenu, własności antyoksydacyjne mają również: α-karoten, likopen, luteina, kantaksantyna i zeaksantyna. β-karoten w silniejszym stopniu niż inne karotenoidy zwiększa funkcje immunologiczne, α-karoten hamuje proliferację komórek. Ochronne działanie karotenoidów może wynikać ze zdolności wychwytywania wolnych rodników, zdolności przywracania łączności międzykomórkowej przez wpływ na ekspresję genu oraz przemianę w retinol, który zapobiega karcinogenezie nabłonka przez regulację różnicowania się komórek nabłonkowych (3, 5, 13).

Likopenowi przypisywana jest zdolność do zmniejszania ryzyka prostaty i szyjki macicy. Likopen występuje przede wszystkim w pomidorach i ich przetworach, a także w brzoskwiniach, melonach i grapefruitach. Likopen zawarty w produktach przetworzonych jest lepiej przyswajalny niż w surowych. Wysokie spożycie pomidorów i przetworów pomidorowych oraz związany z tym wysoki poziom likopenu we krwi, zmniejsza ryzyko zachorowania na nowotwory przewodu pokarmowego. Zmniejsza on nasilenia stresu oksydacyjnego poprzez usuwanie wolnych rodników uszkadzających DNA oraz przez regulowanie mechanizmów naprawczych DNA (5, 13). Konsumpcja pomidorów i ich przetworów może zapobiec powstawaniu wielu chorób lub też może ograniczyć ich negatywne skutki.

Związki fenolowe

Roślinne substancje polifenolowe stanowią największą grupę wśród naturalnych antyoksydantów. W obrębie poszczególnych podklas istnieje duże zróżnicowanie pod względem liczby lokalizacji grup hydroksylowych (OH), tworzenia grup metoksy – (OCH₃) i podstawianie reszt glikozydowych. Miejsce i stopień hydroksylacji mają istotny wpływ na właściwości przeciwutleniające, przy czym obecność w pierścieniu β grup hydroksylowych w pozycji orto wzmaga tę aktywność. Duże znaczenie zdrowotne mają np. flawonoidy sojowe: genisteina i daidzeina (14). Duthie (15) wykazał antynowotworowy wpływ substancji polifenolowych znajdujących się w jagodzie. Związki fenolowe jako antyoksydanty oddziaływują poprzez bezpośrednią reakcję z wolnymi rodnikami, zmiatają wolne rodniki, nasilają dysmutację wolnych rodników do związków o znacznie mniejszej reaktywności, chelatują metale peroksydacyjne, hamują lub wzmagają działanie wielu enzymów, m.in. enzymów odpowiedzialnych za funkcje immunologiczne, karcynogenezę i transformacje komórkowe, wzmagają działanie innych antyoksydantów, m.in. witamin rozpuszczalnych w tłuszczach (4, 5).

Fitoestrogeny

Badania epidemiologiczne na zwierzętach wykazały, że fitoestrogeny wpływają na zahamowanie rozwoju kancerogenezy, poprzez nasilanie apoptozy komórek nowotworowych, hamowanie transdukcji sygnałów wewnątrzkomórkowych, blokowanie translokacji czynnika NF-kappa B do jądra komórkowego, hamowanie angiogenezy oraz działanie antyoksydacyjne. Fitoestrogeny mogą przyczyniać się do obniżenia ryzyka rozwoju raka endometrium, raka sutka i raka prostaty. Wskazuje na ten fakt niższy stopień zachorowalności na raka piersi w krajach Azji niż w Ameryce Północnej i Europie, gdzie zawartość soi i jej produktów w diecie jest znaczna (4, 16).

Kwas foliowy, witamina B₁₂, cholina, metionina

Związki te pełnią kluczową rolę w utrzymaniu stabilności DNA poprzez dostarczanie atomów węgla lub grup metylowych do syntezy DNA (replikacji i reperacji) oraz do zachowania wzoru metylacji DNA, który determinuje ekspresję genów. Optymalizacja i prawidłowy przebieg tych procesów zależą w dużej mierze od diety, która jest źródłem kwasu foliowego, witaminy B₁₂, choliny i metioniny (17).

Kwas foliowy i kobalamina są niezbędne do syntezy metioniny z S-adenozynometioniny, będącej głównym donorem grupy metylowej do procesów metylacji DNA. Zbyt niskie stężenie witaminy B₁₂ powoduje, że kwas foliowy nie jest wykorzystywany do syntezy tyminy z uracylu lub do syntezy metioniny z homocysteiny. Dochodzi do wzrostu uszkodzeń DNA i do hipometylacji, które stanowią czynnik ryzyka dla rozwoju chorób nowotworowych. Dieta bogata w kwas foliowy i kobalaminę jest wskazana ze względu na prewencję chorób wynikających bezpośrednio z samego ich niedoboru, ale także jako czynnik zmniejszający ryzyko anomalii rozwojowych, chorób degeneracyjnych i nowotworowych (17).

Selen

Nieprawidłowy poziom selenu powoduje powstanie większego ryzyka zachorowań na choroby nowotworowe, kardiomiopatie czy reumatoidalne zapalenie stawów. Zwiększona podaż tego pierwiastka może przeciwdziałać na wystąpienie tych jednostek chorobowych. Antynowotworowa aktywność selenu polega na zahamowaniu początkowej fazy kancerogenezy oraz dalszego rozwoju nowotworu. Dowiedziono, że selen w różnych formach hamuje wzrost wielu komórek nowotworowych. Mechanizm cytotoksyczności nie został jeszcze dokładnie poznany. Prawdopodobnie selen oddziaływuje przez blokowanie syntezy DNA w komórkach nowotworowych, wzmocnienie komórkowej odpowiedzi immunologicznej, hamowanie peroksydacji lipidów oraz usuwanie nadtlenków i wolnych rodników tlenowych (18). Aktywność biologiczna selenu w organizmach żywych, jego działanie antynowotworowe i toksyczne zależą od sposobu jego metabolizowania w ustroju. Mając na uwadze metabolizm tego pierwiastka, należy stosować jego organiczne związki. Wydaje się, że należałoby zalecić selen w dawce 500-100 μg/24 godz. Najlepiej przyswajalną formą jest L-selenometionina. Połączenia selenu z witaminami antyoksydacyjnymi oraz cynkiem zwiększają wchłanianie selenu z przewodu pokarmowego i intensyfikują antyoksydacyjne działanie tego pierwiastka (19).

Podawanie selenu w dawkach powyżej 600 μg/24 godz. jest jednym z najbardziej toksycznych pierwiastków. Stwierdzono, że związki selenu w stężeniu powyżej 1 μM hamują proliferację komórek, replikację DNA i syntezę białek, stają się związkami mutagennymi. Nadmiar selenu może prowadzić do stresu oksydacyjnego i wzmożenia peroksydacji lipidów oraz tworzenia kompleksów z metalami (głównie z cynkiem), które odkładają się w mózgu i przednim płacie przysadki, co prowadzi do ich dysfunkcji (19).

Związki organosiarkowe

Zawarte w cebuli i czosnku składniki organosiarkowe odznaczają się wyjątkowo silną aktywnością biologiczną, w tym działaniem przeciwutleniającym. Obniżają zawartość cholesterolu całkowitego oraz frakcji LDL-C, zmniejszają poziom triacylogliceroli, obniżają ciśnienie krwi, biorą udział w procesach detoksykacji kancerogenów i hamują rozwój nowotworów. Spotyka się również doniesienia wskazujące na możliwość stymulacji tworzenia guzów nowotworowych przez czosnek (20).

Probiotyki i prebiotyki

Do probiotyków należą mikroorganizmy produkujące krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe, w tym kwas mlekowy: bifidobakterie i drożdże ( Saccharomyces boulardi).Produktami fermentacji nietrawionych przez enzymy trawienne człowieka wielocukrów są krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe (octowy, propionowy, masłowy).

Prebiotyki są to składniki pożywienia zwiększające liczbę korzystnych szczepów bakterii lub ich aktywność (np. bifidobakterie). W ten sposób wpływają na poprawę zdrowia. Najczęściej stosowane są oligosacharydy: pochodne fruktozy – inulina, oligofruktoza, fruktooligosacharydy oraz pochodne glukozy – maltooligosacharydy. Substancje te są wprawdzie oporne na działanie enzymów wytwarzanych przez przewód pokarmowy człowieka, ale ulegają w nim fermentacji dzięki bakteriom probiotycznym, stanowiąc główne źródło ich pożywienia.

Probiotykom przypisuje się udział w hamowaniu procesów karcynogenezy. Prawdopodobnie mechanizm ten może być związany ze zmianą metabolicznej aktywności mikroflory jelitowej, wiązaniem i degradacją potencjalnych karcynogenów poprzez redukcję enzymów stymulujących kercynogenezę, takich jak β-glukuronidazy, azoreduktazy, nitroreduktazy, β-glukozydazy, jak również przez skrócenie czasu kontaktu karcynogenów zawartych w pożywieniu z nabłonkiem (21). Doustne podanie liofilizowanej formy Bifidobacterium longum zmniejsza aktywność proliferacyjną guza i przejściowo błony śluzowej, powoduje zmniejszenie aktywności dekarboksylazy ornityny i ekspresję onkogenu ras – 21 (21). Wollowski i wsp. (22) w badaniach na modelach zwierzęcych wykazali, że probiotyki – Bifidobacterium longum zmniejszają powstawanie stanów przednowotworowych w kryptach jelitowych u szczurów. W badaniach przeprowadzonych nad oligofruktozą i inuliną w warunkach eksperymentalnych przez Kleessen´a i (23) oraz Traper´a i Roberfroid´a (24) zaobserwowano znaczący wzrost stężenia maślanów w kątnicy i okrężnicy u szczurów, hamujący wpływ fruktanów na wzrost nowotworu oraz zmniejszające występowanie aberracji krypt jelita grubego w organizmach tych zwierząt. Krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe wykazują bezpośrednie działanie na geny regulujące rozrost komórek. Poza hamowaniem wzrostu nowotworu, fruktany mogą pozytywnie wpływać na przebieg chemioterapii (25). Opisywano przypadki korzystnego zastosowania probiotyków w zapobieganiu nawrotom raka pęcherza moczowego (26).

Probiotyki wykazują stymulujący wpływ na układy odpornościowe: humoralny, komórkowy i fagocytarny poprzez pobudzenie komórek immunokompetentnych jelita do wytwarzania sIgA, zwiększenie stężenia IL-10 oraz obniżenie stężenia TNF-α, IL-1, IFN-γ, IL-4, zwiększenie wytwarzania limfocytów B oraz wytwarzania bakteriocyn. E. coli szczep Nissle zwiększa stężenie przeciwzapalnej IL-8 (27).

Zabala i wsp. (28) wykazali, że spośród kilkunastu użytych do analiz szczepów bakterii kwasu mlekowego dwa hamują proliferację linii komórkowych szpiczaka. Przypuszcza się, że ten korzystny efekt jest spowodowany immunomodulacyjnymi zdolnościami probiotyków.

Błonnik pokarmowy

Błonnik pokarmowy może zmniejszać ryzyko raka jelita grubego. Dieta z wysoką zawartością włókna roślinnego skraca czas pasażu jelitowego, co w konsekwencji skraca czas działania enzymów trawiennych, jak również czas kontaktu treści pokarmowej z resorbującą powierzchnią jelita. W ten sposób jakikolwiek związek rakotwórczy pochodzący z żywności, bądź powstały w czasie procesów trawiennych, ma mniej czasu, aby wywrzeć działanie na komórki. Drugi korzystny mechanizm działania błonnika pokarmowego na jelito grube to zwiększenie masy kału oraz wiązanie cholesterolu i kwasów żółciowych, przez co zapobiega ich przekształcaniu w inne związki, także o charakterze kancerogennym. Włókno roślinne zwiększa wytwarzanie lotnych kwasów tłuszczowych, w tym pochodnych kwasu masłowego, które ochraniają błonę śluzową przed dysplastyczną transformacją. Na skutek obecności lotnych kwasów tłuszczowych pH kału jest niskie i degradacja steroli zmniejszona. Innym ważnym czynnikiem antyrakowym może być także przyspieszone złuszczanie komórek śluzówki pod wpływem kompleksów pektyn ze sterolami. Pozostałe sugerowane mechanizmy po głębszych badaniach okazały się mniej prawdopodobne (3, 29).

Warzywa i owoce są bogatym źródłem włókna roślinnego, licznych witamin o właściwościach przeciwutleniających, makro- i mikroelementów, które mogą działać jako inhibitory indukcji i rozwoju nowotworów.

Tłuszcz

Wysokie spożycie tłuszczu całkowitego oraz tłuszczu nasyconego jest związane ze zwiększonym ryzykiem raka jelita grubego, prostaty i sutka. Spośród tych chorób najsilniejsza jest zależność dla raka jelita grubego, a najsłabsza dla sutka. Diety bogate w produkty roślinne, szczególnie zielone i żółte warzywa oraz owoce cytrusowe, są związane z niższym występowaniem raka jelita grubego, przełyku i żołądka. Takie diety zawierają zwykle mało tłuszczów nasyconych, natomiast dużo błonnika, witamin (głównie karotenu i witaminy C) oraz składników mineralnych (3).

Nadwaga jest wyraźnym czynnikiem ryzyka raka trzonu macicy oraz raka sutka u kobiet po menopauzie. Z badań epidemiologicznych wynika, iż istnieją związki pomiędzy spożyciem tłuszczu a rakiem sutka. Wysunięto hipotezę, że dieta bogatotłuszczowa lub bogatokaloryczna, prowadząc do wzrostu zawartości tłuszczu w ciele, może wpływać na rozwój raka sutka poprzez podnoszenie w krążeniu poziomu niektórych hormonów, jak prolaktyna i estrogeny. Hormony te z kolei, mogą ułatwić rozwój raka sutka. Sugeruje się także, że tłuszcz pokarmowy lub tłuszcz zawarty w organizmie wpływa niekorzystnie na układ odpornościowy, powodując, że staje się on mniej wydolny w zwalczaniu komórek nowotworowych, wówczas, kiedy one powstają (3).

Populacje żywiące się posiłkami wysokobiałkowymi, wysokotłuszczowymi i ubogobłonnikowymi wykazują zwiększone ryzyko zachorowania na nowotwory złośliwe przewodu pokarmowego. Taki sposób żywienia prowadzi do zwiększonego wydzielania kwasów żółciowych, których metabolity wytwarzane przez bakterie beztlenowe szczególnie z rodzaju Clostridium, Streptococcus, Bacteroides, Bifidobacterium zmieniają mikroflorę jelitową i promują karcynogenezę w jelicie grubym. Wysoki poziom tłuszczu w diecie przyczynia się bowiem do wzmożonej sekrecji żółci wywierając jednocześnie wpływ na metabolizm bakterii jelita grubego i powstawanie wtórnych kwasów żółciowych, m.in. rakotwórczych kwasów taurodeoksycholowych i litocholowych z pierwotnych kwasów żółciowych.

Oleje o dużej zawartości alkilogliceroli i skwalenu mają zastosowanie w leczeniu chorób wymagających stymulacji układu odpornościowego. Takie warunki spełnia olej uzyskiwany z wątroby rekina. Stosowany jest jako lek wspomagający leczenie w chorobach nowotworowych, jako specyfik zapobiegający ubocznym efektom radioterapii nowotworów, w leczeniu aft nowotworowych, infekcji dróg oddechowych i reumatoidalnego zapalenia stawów. Alkiloglicerole działają cytotoksycznie na komórki nowotworowe i hamują ich proliferację poprzez blokowanie kinazy proteinowej C, kinazy białkowej C, zaś metoksy – pochodne alkilogliceroli, hamują proliferację ludzkich komórek raka okrężnicy (30).

Białko pokarmowe

Optymalne lub niższe niż optymalne spożycie białka zwykle hamuje spontaniczny lub chemicznie indukowany wzrost nowotworu jak również wzrost guzów przeszczepialnych. Wraz ze wzrostem spożycia białka rośnie zdolność metabolizowania kancerogenów, które na tej drodze stają się związkami czynnymi, mogącymi sprzyjać procesom kancerogenezy (31).

Wolne rodniki

Wolne rodniki powodują uszkodzenia na poziomie komórkowym, poczynając od deformacji błon komórkowych (zmniejszenie elastyczności błonowej – wzrost sztywności, a więc i kruchość błon) i organelli subkomórkowych, zmniejszenie aktywności ważnych dla życia komórki enzymów, co prowadzi do wielu schorzeń nasilających się w wieku starczym, jak też i nowotworów (32).

Źródłem wolnych rodników są głównie czynniki związane ze stylem życia. Do ważniejszych czynników egzogennych, zwiększających stres oksydacyjny należą: palenie papierosów, picie alkoholu, przyjmowanie różnych leków, infekcje, czynniki żywieniowe (niedostateczne spożywanie antyoksydantów), promieniowanie radiacyjne, światło ultrafioletowe, skażone powietrze, ozon, tlenki azotu i siarki, spaliny samochodowe, intensywna aktywność fizyczna, stresy fizyczne i psychologiczne. Wolne rodniki mogą też tworzyć się pod wpływem endogennych czynników tj. na drodze łańcucha oddechowego, enzymów oraz aktywowanych leukocytów (5, 32).

Wysokie spożycie warzyw oraz owoców cytrusowych bogatych w witaminy takich jak β-karoten, witamina C i E, które są przeciwutleniaczami (antyoksydantami), mogą chronić komórki przed uszkodzeniem, zależnym od utleniania (oksydacji). Oksydacja jest procesem metabolicznym, który sprawia, że komórki są bardziej podatne na działanie substancji rakotwórczych. Dieta o obniżonej kaloryczności z dużą ilością warzyw i owoców, zwiększa możliwości ochronne organizmu przed szkodliwymi skutkami działania reaktywnych utleniaczy (tab. 2) (32).

Tabela 2. Alfabetyczna lista „najlepszej piętnastki: wg Stefana Balla (32).

Antykancerogen roślinny	Najważniejsze zalety
Aurapten (grejpfruty, owoce cytrusowe)	Blokuje fazę inicjacji raka
Chlorofilina (zielone części warzyw)	Silny inhibitor tworzenia adduktów DNA
Diallilowy siarczek (czosnek)	Hamuje metyzację DNA, cytochrom CYP2E1
Elagowy kwas (leśne jagody, herbata)	Aktywuje wątrobowe enzymy II fazy odtruwania
Epikatechina EGCG (herbata)	Aktywuje enzymy przeciw utleniające
Genisteina (soja)	Włącza apoptozę, działa jako fitoestrogen
Indolo-3-karbinol (kapusta, krzyżowe - brukselka, kalafior, brokuły)	Plejotropowy modulator enzymów odtruwania
Izotiocyjanina fenyloetylu PEITC (rzeżucha)	Neutralizuje nitrozaminy, kancerogeny tytoniowe
Kurkumina (curry)	Włącza apoptozę, hamuje syntezę prostaglandyn
Kwercetyna (cebula)	Indukuje reduktazę chininową II fazy odtruwania
Pirotokatechowy kwas (orzechy)	Hamuje etapy inicjacji i post - inicjacji raka
Resweratrol (czerwone winogrona, wino)	Hamuje inicjację, promocję i progresję raka
Sekoizolarycyrezynol (siemie lniane, herbata)	Fitoestrogen, hamuje chemiczną indukcję raka
Sulforafan (brokuły, krzyżowe)	Główny induktor enzymów II fazy odtruwania
Sylimaryna (karczochy)	Chroni przed rakiem wątroby

Produkty wędzone i solone

W rozwoju raka żołądka może odgrywać rolę dieta zawierająca duże ilości produktów wędzonych i solonych (tab. 3) (33). Zmniejszenie spożycia soli w związku z ograniczeniem jej użycia do konserwacji żywności, przyczynia się do zmniejszenia zachorowań na raka żołądka. Przyjmuje się, że roztwory soli w żołądku wywołują uszkodzenie jego błony śluzowej, które prowadzi do zanikowego zapalenia żołądka. Następnym etapem na drodze do powstawania raka jest przekształcanie się komórek nabłonkowych, charakterystycznych dla śluzówki żołądka, na nabłonek, charakterystyczny dla śluzówki jelita (tzw. metaplazja jelitowa), normalnie nigdy niewystępującej w żołądku. Z takiego ogniska lub ognisk może rozwinąć się rak.

Tabela 3. Czynniki dietetyczne a ryzyko zachorowania na raka żołądka (wg World Cancer Research Fund oraz American Institute for Kancer Researcg, 1997) (33).

Dowody	Zmniejszenie ryzyka	Brak zależności	Wzrost ryzyka
Przekonywujące	Warzywa i owoce* Zamrażanie**
Prawdopodobne	Witamina C	Alkohol* Kawa Czarna herbata Nitraty**	Sól (NaCl) Solenie
Możliwe	Karotenoidy Związki czosnku Produkty zbożowe pełnoziarniste Zielona herbata	Cukier Witamina E Retinol	Skrobia Grilowane mięso i ryby
Niewystarczające	Włókna roślinne Selen Czosnek		Mięso konserwowane N-nitrozoaminy

* Dotyczy głównie warzyw i owoców surowych, warzyw czosnkowych i owoców cytrusowych.
** Pośrednio, przez zmniejszenie stosowania soli i ryzyka kontaminacji.
*** Alkohol nie ma prawdopodobnie wpływu na ryzyko raka żołądka, (jeśli uwzględnimy wszystkie raki łącznie), lecz jest możliwe, że powoduje wzrost ryzyka raka wpustu.
**** Zawarte w warzywach.

Karcinogenezie mogą sprzyjać obecne w żołądku nitrozaminy. Związki te powstają z azotynów, a azotyny z kolei z azotanów, których źródłem są nawozy azotowe, których pewna ilość może być spożywana z warzywami. Przemiany te zachodzą w żołądku pod wpływem obecnych tam bakterii. Normalnie w żołądku z powodu wysokiej kwaśności, bakterie nie są obecne. Jednakże u ludzi z zanikowym zapaleniem żołądka zanika wydzielanie soku żołądkowego. Brak kwasu solnego sprzyja rozwojowi flory bakteryjnej (34).

Toksyny

Do czołowych substancji wywołujących karcinogenezę są toksyny pochodzące z grzybów, czyli mikotoksyny, a głównie aflatoksyny z Aspergillus flavus. Grzyb ten rozwija się na roślinnych produktach spożywczych, takich jak orzeszki ziemne, zboża, magazynowanych w wilgotnych i ciepłych pomieszczeniach. Według zaleceń WHO/FAO ich zawartość w produktach spożywczych nie może przekraczać 30 ?g/kg (33). Wykazano związek mutacji genu p53 z wysokim stężeniem aflatoksyny w powstawaniu nowotworów (36). Toksyny mogą powodować zaburzenia stabilności genomu objawiające się m.in. zmianami wzorów metylacji (17).

Alkohol

Długotrwałe picie dużych ilości alkoholu okazuje się być przyczynowo związane z rakiem górnego odcinka przewodu pokarmowego (jama ustna, gardło, przełyk) oraz wątroby. Uważa się, że często jakościowo złe lub niedostateczne odżywianie – z dużym spożyciem alkoholu i nadużywaniem tytoniu – zwiększa aktywność cytochromu P-450, co powoduje powstawanie aktywnych karcinogenów, które sprzyjają powstawaniu nowotworów. U alkoholików częstość występowania guzów odbytu wzrasta trzykrotnie, a częstość występowania raka trzustki jest około pięciokrotnie większa niż u abstynentów. Wpływ spożycia alkoholu na powstawanie nowotworów okrężnicy i odbytu pojawia się przy względnie niskim spożyciu alkoholu i jest często wyraźniejszy w przypadku spożycia piwa niż innych napojów alkoholowych (3, 33). Alkohol nie ma prawdopodobnie wpływu na ryzyko raka żołądka, lecz jest możliwe, że powoduje wzrost ryzyka raka wpustu (34).

Palenie tytoniu

Nowotwory zależne od palenia tytoniu, występują w płucach, pęcherzu i prawdopodobnie w trzustce, a wraz ze spożyciem alkoholu powodują występowanie nowotworów jamy ustnej, krtani, przełyku i wątroby (3). Wieloletnie palenie tytoniu zwiększa ryzyko wystąpienia gruczolaków i raka jelita grubego (36).

Skipper i wsp. (37) wykazali, że u palaczy czterokrotnie wzrasta możliwość wystąpienia raka układu moczowo-płciowego. 4-aminobifenyl należący do amin aromatycznych jest karcynogenem obecnym w dymie papierosowym, jak również w wielu chemikaliach przemysłowych. Pod wpływem cytochromu P-450 z aminy aromatycznej powstaje hydroksylamina, która przedostaje się do nabłonka pęcherza moczowego i tam pod wpływem N-acetylotransferazy 1 tworzy się N-acetylohydroksylamina. Efektem tej reakcji jest powstawanie związków powodujących mutacje DNA.

U mężczyzn trzykrotnie częściej niż u kobiet występuje rak pęcherza, ponieważ większy odsetek mężczyzn pali papierosy oraz pracuje w przemyśle chemicznym. Poza tym męski hormon, testosteron, wpływa na wzrost podziałów komórkowych, natomiast nie oddziałuje na szlak programowanej śmierci (apoptozy) (38). Intensywność podziałów komórkowych jest zależna od stężenia testosteronu w organizmie. Im więcej tego hormonu, tym więcej jest komórek proliferujących.

Dym tytoniowy, jak i ekstrakt wodny substancji smolistej powodują uszkodzenia DNA w warukach in vivo i in vitro. Udowodniono, że palacze ze stałym dowozem naturalnych przeciwutleniaczy rzadziej zapadali na choroby nowotworowe (1).

Produkty pirolizy

Produkty pirolizy to mutageny i karcinogeny, które powstają pod wpływem działania wysokiej temperatury na żywność bogatą w białko, zwłaszcza podczas pieczenia mięsa i ryb. Żywność bogata w węglowodany, poddawana termicznej obróbce w wysokiej temperaturze, zawiera dużą ilość akrylamidu (tab. 4) (39). Tworzenie tej grupy substancji można znacznie zmniejszyć przez przygotowanie potraw mięsnych w urządzeniach mikrofalowych (33).

Tabela 4. Zawartość akrylamidu w przetworzonej żywności (39).

Rodzaj produktu	Zawartość (μg/kg)
Chleb, obwarzanki	70-430
Herbatniki, krakersy	30-3200
Kawa mielona	15-90
Migdały pieczone	260
Mięso, drób	30-64
Pierniki	90-1660
Piwo	30-70
Ryby smażone	30-39
Soja pieczona	25
Suchary	800-1200
Orzechy, masło orzechowe	64-457
Ziemniaki gotowane	48
Chipsy	170-3700
Frytki	200-12000

W badaniach eksperymentalnych nad szczurami, którym podawano akrylamid wraz z wodą wykazano wzrost liczby zachorowań na nowotwory tarczycy, jąder i nadnerczy po podaniu 0,5 mg/kg masy ciała/dobę akrylamidu (40).

Podsumowanie

Żywienie ma istotne znaczenie w życiu człowieka. Szczególne znaczenie żywności wynika z jej korzystnych działań w chorobach nowotworowych. Dzięki dużej zawartości błonnika pokarmowego, witamin antyoksydacyjnych, związków fenolowych, fitoestrogenów oraz występowaniu prebiotyków i probiotyków możemy zapobiegać występowaniu wielu chorób cywilizacyjnych. Niestety nieprawidłowo zbilansowana dieta, złe nawyki żywieniowe oraz niekorzystne substancje występujące w żywności źle wpływają na organizm człowieka i mogą przyczynić się do występowania chorób nowotworowych.

Polecane książki z księgarni medycznej BORGIS:

Onkologia Podręcznik dla studentów medycyny

Atlas stopni zaawansowania nowotworów złośliwych według AJCC

Leczenie operacyjne narzadu ruchu t.1 z płytą DVD

Piśmiennictwo

1. Krasuska ME: Rola odżywiania w profilaktyce onkologicznej. Zdr Publ 2006; 116, 2: 296-300. 2. Axworthy L, Spiegel J: Retaining Canada´s health care system as global public good. Can Med Assoc J 2002; 167, 4: 365-366. 3. Willet WC: Diet and cancer. Oncologist 2000; 5: 393-404. 4. Kohlmeier L, Simonsen N, Mottus K: Dietary modifiers of carcinogenesis. Environ Health Prospect 1995; 103, suppl. 8: 177-184. 5. Divisi D, Di Tommaso S, Salvemini S, et al.: Diet and cancer. Acta Biomed 2006; 77; 2: 118-123. 6. Oliviera CP, Kassab P, Lopasso FP, et al.: Protective effect of ascorbic acid in experimental gastric cancer: reduction of oxidative stress. World J Gastroenteral 2003; 9, 3: 446-448. 7. Ruano-Ravina A, Figuiras A, Freire-Garabal M, et al.: Antiokxidant vitamins and risk of lung cancer. Curr Pharm Des 2006; 12, 5: 599-613. 8. Hong SW, Jin DH, Hahm ES, et al.: Ascorbate (vitamin C) induces cell death through the apoptosis – inducing factor in human breast cancer cells. Oncol Rep 2007; 18, 4: 811-815. 9. Xu WH, Dai Q, Xiang YB, et al.: Nutritional factors in relation to endometrial cancer: a report from a population – based case – control study in Shanghai, China. Int J Cancer 2007; 15, 120, 8: 1776-1781. 10. Takeyama Y: Dietary intake as a risk factor for pancreatic cancer in Japan: high cholesterol and low vitamin C diet. J Gastroenterol 2005; 40, 3: 324-325. 11. Shibata A, Paganini-Hill A, Ross RK, et al.: Intake of vegetables, fruits, B-carotene, vitamin C and vitamin supplements and cancer incidence among the elderly: a prospective study. Br J Cancer 1992; 66: 673-679. 12. Kline E, Lawson KA, Yu W, et al.: Vitamin E and cancer. Vitam Horm 2007; 76: 435-461. 13. Kinsky NJ, Johnson EJ: Carotenoid actions and their relation to health and disease. Mol Aspects Med 2005; 26, 6: 459-516. 14. Tonetti DA, Zhang Y, Zhao H, et al.: The effect of the phytoestrogenes genistein, daidzein, and equol on the growth of tamoxifen – resistant T47D/PKC alpha. Nutr Cancer 2007; 58, 2: 222-229. 15. Duthie SJ: Berry phytochemicals, genomic stability and cancer: evidence for chemoprotection at several in the carcinogenic process. Mol Nutr Food Res 2007; 51, 6: 665-674. 16. Rotsztejn H: Znaczenie fitoestrogenów w świetle obecnej wiedzy. Przegląd Menopauzalny 2005; 4: 47-50. 17. Szpecht-Potocka A. Zdrowy i chory „gorset” DNA, czyli medyczne aspekty epigenetyki. Kosmos. Problemy Nauk Biologicznych 2004; 3-4, 264-265: 281-293. 18. Rayman MP: The importance of selenium to human health. Lancet 2000; 356: 233-241. 19. Olesińska E, Tuszkiewicz-Misztal E: Przypuszczalna rola selenu w patogenezie reumatoidalnego zapalenia stawów. Reumatologia 2005; 43, 1: 31-34. 20. Grajek W: Rola przeciwutleniaczy w zmniejszaniu ryzyka wystąpienia nowotworów i chorób układu krążenia. Żywność Nauka Technologia Jakość 2004; 1, 38: 3-11. 21. Rafter J: Lactic acid bacteria and cancer: mechanistic perspective. Br J Nutr 2002; 88, suppl. 1: 89-94. 22. Wollowski I. Rechkemmer G, Pool-Zobel BL: Protective role of probiotisc and prebiotics in colon cancer. Am J Clin Nutr 2001; 73, suppl. 2: 451-455. 23. Kleessen B, Hartmann L, Blaut M: Oligofructose and long – chain inulin: influence on the gut microbial ecology of rats associated with a human faecal flora. Brit J Nutr 2001; 86, 2: 291-300. 24. Traper HS, Roberfroid MBZ: Inulin/oligofructose and anticancer therapy. Brit J Nutr 2002; 87, suppl. 2: 283-286. 25. Książyk J: Probiotyki i prebiotyki w karcynogenezie. Pediatria Współcz Gastroenterol Hepatol Żyw Dziecka 2002; 4, 1: 61-62. 26. Natio S, Koga H, Yamaguchi A, et al.: University Urological Oncology Group. Prevention of recurrence with epirubicin and lactobacillus casei after transurethral resection of bladder cancer. J Urol 2008; 179, 2: 485-490. 27. Cak M, Stanek A, Gadowska-Cicha A, Sierot A. Znaczenie probiotyków w medycynie – nowe spojrzenie. Pol Merk Lek 2004; 17, 102: 664-666. 28. Zabala A: Anti – proliferative effect of two lactic amid bacteria strains of human orgin on the growth of a myeloma cell line. Lett Appl Microbiol 2001; 32: 287-292. 29. Trepel F: Dietary fibre: more than a master of dietetics. I. Compounds, properties, physiological effects. Wien Klin Wochenschr 2004; 31, 116, 14: 465-476. 30. Szostak WB, Szostak-Węgierek D. Właściwości zdrowotne oleju rekina. Przegląd Lekarski 2006; 63, 4: 223-225. 31. McIntosh Graeme H, Le Leu Richard K: The influence of dietary proteins on colon cancer risk. Nutrition Research 2001; 21: 1053-1066. 32. Padzik-Graczyk A, Długaszek M: Rola antyoksydantów w profilaktyce chorób cywilizacyjnych. Żyw Człow i Metab 2003; 30, 3/4: 677-681. 33. Jarosz M: Rola diety w etiopatogenezie i leczeniu chorób żołądka. Nowa Medycyna 1999; 6, 10: 15-23. 34. Hasik J, Gawęcki J: Żywienie człowieka zdrowego i chorego. PWN, Warszawa 2000, tom 2: 248-249. 35. Le Roux E, Gormally E, Hainaut P: Somatic mutations in human cancer: applications in molecular epidemiology. Rev Epidemiol Sante Publique 2005; 53, 3: 257-266. 36. Giovannucci E: An updated review of the epidemiological cancer that cigarette smoking increases risk of colorectal cancer. Cancer Epidemiol Biomark Prev 2001; 10: 725-731. 37. Skipper PL, Tannenbaum SR, Ross RK, Yu MC: Nonsmoking – related akrylamine exposure and bladder cancer risk. Cancer Epidemiol Biomark Prev 2003; 12: 503-507. 38. Ohno H: Effects of testosterone on cell proliferation and apoptosis in BNN – induced mouse urinary bladder cancer. Yon Acta Med 2000; 43: 121-130. 39. Friedman M: Chemistry, biochemistry and safety of acrylamide. A review. J Agric Food Chem 2003; 51: 4504-4526. 40. Ruden C: Acrylamide and cancer risk – expert risk assessment and the public debate. Food Chem Toxicol 2004; 42: 335-349.

otrzymano: 2008-04-07
zaakceptowano do druku: 2008-05-06

Adres do korespondencji:
*Małgorzata Kardasz
ul. Kalinowa 15 m 34, 15-809 Białystok
tel. 0-85 654-31-73, 0 667-698-501
e-mail: malgorzata-kardasz@wp.pl

Nowa Medycyna 2/2008
Strona internetowa czasopisma Nowa Medycyna

Powrót na górę strony

Pozostałe artykuły z numeru 2/2008:

- reklama -

Strona główna | Reklama | Kontakt