Zastanawiasz się, jak wydać pracę doktorską, habilitacyjną lub monografie? Chcesz dokonać zmian w stylistyce i interpunkcji tekstu naukowego? Nic prostszego! Zaufaj Wydawnictwu Borgis - wydawcy renomowanych książek i czasopism medycznych. Zapewniamy przede wszystkim profesjonalne wsparcie w przygotowaniu pracy, opracowanie dokumentacji oraz druk pracy doktorskiej, magisterskiej, habilitacyjnej. Dzięki nam nie będziesz musiał zajmować się projektowaniem okładki oraz typografią książki.

© Borgis - Nowa Medycyna 4/1999, s. 3-11
Jerzy E. Tyczyński, Joanna Didkowska, Urszula Wojciechowska, Witold Zatoński
Nowotwory złośliwe w polskiej populacji, ze szczególnym uwzględnieniem nowotworów złośliwych jelita grubego
Malignant tumours in the Polish population with special reference to large bowel cancer
z Zakładu Epidemiologii i Prewencji Nowotworów Centrum Onkologii – Instytutu im. Marii Skłodowskiej-Curie w Warszawie
Kierownik Zakładu: prof. dr hab. med. Witold Zatoński
Wstęp
W pracy przedstawiono analizę zagrożenia polskiej populacji nowotworami złośliwymi w 1996 roku ze szczególnym uwzględnieniem nowotworów jelita grubego.
W 1996 roku zmarło na nowotwory złośliwe w Polsce 45029 mężczyzn oraz 33628 kobiet. W stosunku do roku 1995 w populacji mężczyzn liczba zgonów wzrosła o 0,23%, natomiast w populacji kobiet wzrost liczby zgonów wyniósł 1,39%.
W 1996 roku najczęściej występującymi nowotworami złośliwymi były u mężczyzn nowotwory złośliwe płuca (34,4%), żołądka (9,0%), gruczołu krokowego (5,9%) i odbytnicy (4,5%), natomiast u kobiet nowotwory złośliwe piersi (14,1%), płuca (10,1%), żołądka (6,8%) oraz szyjki macicy (6,0%).
Częstość nowotworów złośliwych jest silnie zależna od wieku. Największą częstość zgonów, zarówno u mężczyzn jak i kobiet notuje się w najstarszych grupach wiekowych (75-79 lat, 80-84 lata u mężczyzn i 80-84 lata i 85 i więcej lat u kobiet). Nadal utrzymuje się silne zróżnicowanie w częstości występowania zgonów na nowotwory złośliwe pomiędzy mężczyznami i kobietami (szczególnie dla tzw. umiejscowień tytoniozależnych) oraz pomiędzy umieralnością w miastach i na wsi (przewaga umieralności w miastach).
Materiał i metody
Dane dotyczące zgonów na nowotwory złośliwe, zawierające informacje o wieku, płci, miejscu zamieszkania i lokalizacji nowotworu otrzymano z Głównego Urzędu Statystycznego (GUS) w Warszawie. Dane dotyczące wielkości populacji również pochodziły z GUS.
Na podstawie danych o zgonach na nowotwory złośliwe oraz danych o wielkości populacji obliczone zostały „surowe” oraz standaryzowane współczynniki zgonów na nowotwory złośliwe. Współczynniki obliczono dla nowotworów złośliwych ogółem oraz dla poszczególnych umiejscowień nowotworów złośliwych (sklasyfikowanych wg 9-tej Międzynarodowej Rewizji Chorób Urazów i Przyczyn Zgonów). Standaryzację współczynników zastosowano w celu eliminacji wpływu różnic w strukturze wieku populacji w kolejnych latach kalendarzowych oraz w poszczególnych województwach (CIFC, 1992). Jako populację standardową zastosowano tzw. populację świata (CIFC, 1992).
Obliczono również swoiste dla 5-letnich grup wieku współczynniki zgonów, udziały procentowe zgonów na poszczególne umiejscowienia nowotworów złośliwych w ogólnej umieralności na nowotwory złośliwe, a także (na podstawie standaryzowanych współczynników umieralności) wskaźniki mężczyźni/kobiety oraz miasto/wieś.
Wyniki
Nowotwory złośliwe ogółem
Liczby bezwzględne zgonów
W 1996 roku zmarło na nowotwory złośliwe w Polsce 45029 mężczyzn oraz 33628 kobiet. W stosunku do roku 1992 w populacji mężczyzn liczba zgonów wzrosła o 0,23%, natomiast w populacji kobiet wzrost liczby zgonów wyniósł 1,39%. Od roku 1963, w którym zanotowano 16,949 zgonów u mężczyzn i 17,555 zgonów u kobiet, liczba zgonów na nowotwory złośliwe wzrosła u mężczyzn i kobiet odpowiednio o 166% oraz o 92%.
Współczynniki umieralności
Częstość zgonów (współczynniki standaryzowane wg wieku) na nowotwory złośliwe w Polsce w 1996 roku wynosiła 203,6/100000 u mężczyzn i 107,6/100000 u kobiet i była niższa od notowanej w 1995 roku u mężczyzn o 1,31%, a u kobiet o 0,37%. W populacji mężczyzn standaryzowane współczynniki zgonów na nowotwory złośliwe ogółem wzrosły od 1963 roku o 52%, u kobiet zaś o 5,5%.
Struktura zgonów
W 1996 roku dominowały w populacji mężczyzn w Polsce nowotwory złośliwe płuca (34,4% ogółu zgonów na nowotwory złośliwe u mężczyzn), żołądka (9,0%), gruczołu krokowego (5,9%), odbytnicy (4,5%) i trzustki (4,0%), natomiast u kobiet w tym samym roku największy odsetek zgonów na nowotwory złośliwe był spowodowany nowotworami złośliwymi piersi (14,1%), płuca (10,1%), żołądka (6,8%), szyjki macicy (6,0%) i jajnika (5,7%).
Wiek
Jednym z głównych czynników determinujących częstość występowania nowotworów złośliwych w populacji jest wiek. W Polsce w 1996 roku 2,9% zgonów na nowotwory złośliwe u mężczyzn wystąpiło przed 40 rokiem życia. Odpowiedni odsetek zgonów u kobiet w 1996 roku wynosił 3,9%.
Analiza swoistych dla wieku współczynników umieralności na nowotwory złośliwe wykazała wykładniczy wzrost współczynników wraz z wiekiem od około 35-40 roku życia u obu płci. W populacji mężczyzn najwyższą umieralność na nowotwory złośliwe ogółem odnotowano w 1996 roku w grupie wieku 80-84 lata (1912,9/100000). Także w populacji kobiet najwyższą częstość zgonów notowano w grupie wieku 80-84 lata (1070,3/100000).
Swoiste dla wieku współczynniki zgonów u mężczyzn osiągnęły maksimum dla nowotworów złośliwych płuca w grupie wieku 70-74 lata (548/100000), dla nowotworów złośliwych żołądka w grupie wieku 80-84 lata (228//100000), natomiast dla nowotworów złośliwych gruczołu krokowego w grupie wieku 80-84 lata (298/100000). W populacji kobiet nowotwory złośliwe piersi wykazywały najwyższą częstość w grupie wieku 85 i więcej lat (126/100000), nowotwory płuca w grupie 75-79 lata (84/100000), natomiast nowotwory złośliwe żołądka w grupie wieku 80-84 lat (106/100000).
Płeć
W Polsce istnieje znaczne zróżnicowanie występowania nowotworów złośliwych pomiędzy populacją mężczyzn i kobiet. Na podstawie standaryzowanych współczynników umieralności, dla umiejscowień występujących u obu płci (34 lokalizacje nowotworowe) obliczono wskaźnik „mężczyźni/kobiety” (M/K). Na podstawie analizy wskaźnika M/K wyodrębnić można arbitralnie trzy grupy umiejscowień nowotworów złośliwych. Pierwszą grupę stanowią te umiejscowienia, dla których wskaźnik M/K jest niższy od 1, co oznacza wyższą częstość występowania nowotworów danego umiejscowienia u kobiet niż u mężczyzn. W 1996 roku takich umiejscowień było w Polsce dwa: nowotwory złośliwe pęcherzyka żółciowego (wskaźnik 0,4) oraz nowotwory złośliwe tarczycy (wskaźnik 0,7). Drugą grupę stanowią umiejscowienia, gdzie wskaźnik M/K zawierał się pomiędzy 1,0 a 3,0 (co oznacza większą częstość występowania nowotworów danego umiejscowienia wśród mężczyzn niż wśród kobiet). W grupie tej znalazło się 21 umiejscowień nowotworów złośliwych (62%), wśród nich m.in. takie umiejscowienia jak trzustka (wskaźnik 1,7), nerka (2,2) czy żołądek (2,7). Ostatnią grupę umiejscowień stanowią lokalizacje nowotworowe, dla których wskaźnik M/K był w 1996 roku wyższy od 3,0. Umiejscowień takich było w 1996 roku 11 (32%), w tym m.in. przełyk (7,3), płuco (6,2), pęcherz moczowy (7,7) oraz umiejscowienie o najwyższym zróżnicowaniu pomiędzy mężczyznami i kobietami – krtań (17,8).
Zróżnicowanie między miastem i wsią
Na podstawie standaryzowanych współczynników umieralności obliczono dla poszczególnych lokalizacji nowotworów złośliwych wskaźnik miasto/wieś (M/W), osobno dla mężczyzn i kobiet. Generalnie, dla nowotworów złośliwych ogółem oraz większości umiejscowień nowotworów złośliwych, obserwuje się większą częstość występowania nowotworów złośliwych w populacji mieszkańców miast niż w populacji mieszkańców wsi. W 1996 roku w populacji mężczyzn niższą częstość zgonów w miastach niż na wsi zanotowano jedynie dla nowotworów złośliwych wargi (wskaźnik M/W = 0,5), dużych gruczołów ślinowych (0,8), żołądka (0,9), skóry (0,8), oka (0,8), tarczycy (0,8), mięsaka limfatycznego (0,8) oraz choroby Hodgkina (0,9). Dla pozostałych umiejscowień u mężczyzn częstość zgonów w miastach była równa bądź wyższa od częstości zgonów na wsi. W populacji kobiet niższą częstość zgonów w miastach niż na wsi stwierdzono w 1996 roku w przypadku nowotworów złośliwych tkanki łącznej (0,6), skóry (0,6), trzonu macicy (0,9) oraz tarczycy (0,9). Ogółem wskaźnik M/W wyniósł odpowiednio dla mężczyzn i kobiet 1,1 i 1,3.
Geograficzne zróżnicowanie umieralności
W Polsce istniało w 1996 roku, podobnie jak w latach poprzednich, znaczne geograficzne zróżnicowanie umieralności na nowotwory złośliwe. U mężczyzn najwyższe współczynniki umieralności w 1996 roku zanotowano w województwach: elbląskim (254/100000), koszalińskim (253), toruńskim (244), jeleniogórskim (234) oraz włocławskim (231); natomiast najniższe współczynniki zgonów odnotowano w województwach: łomżyńskim (160), lubelskim (162), krośnieńskim (167), piotrkowskim (169), oraz bialskopodlaskim (174). W populacji kobiet najwyższą częstość występowania zgonów z powodu nowotworów złośliwych zanotowano w województwach: poznańskim (126/100000), gdańskim (124), bydgoskim (122), elbląskim (122) i wałbrzyskim (120). Najniższe współczynniki zgonów u kobiet obserwowano w województwach: zamojskim (74), chełmskim (76), siedleckim (84) oraz krośnieńskim (85) i rzeszowskim (86).
Nowotwory złośliwe jelita grubego
Współczynniki umieralności wg wieku (0-85 lat)
Mężczyźni (ryc. 1): Współczynniki umieralności w grupach wieku do 30. roku życia nie przekraczają 1/100000. Od grupy wieku 35-39 lat współczynniki umieralności wzrastają w kolejnych grupach wieku aż do grupy 80-84 lata, kiedy osiągają maksymalną wartość (ponad 190//100000 w latach 1990-1994). Krzywe zależności umieralności z powodu nowotworów złośliwych jelita grubego w zależności od wieku dla następujących po sobie okresów pięcioletnich układają się coraz wyżej począwszy od grupy wieku 45-49 lat, czyli wartość współczynników umieralności wzrasta w czasie we wszystkich grupach wiekowych po 45. roku życia.
Ryc. 1. Nowotwory złośliwe jelita grubego (M.KL.CH.-9 153-154), częstość a wiek, w 5-letnich grupach wieku, Polska – wybrane lata.
Kobiety(ryc. 2): Podobnie jak u mężczyzn, współczynniki umieralności w grupach wieku do 30. roku życia nie przekraczają 1/100000. Od grupy wieku 35-39 lat współczynniki umieralności wzrastają w kolejnych grupach wieku aż do grupy 80-84 lata, kiedy osiągają maksymalną wartość (140/100000 w latach 1990-1994). W latach 60. i 70. krzywe umieralności w zależności od wieku przesuwały się wyżej wraz z upływem czasu kalendarzowego. W ostatnim dziesięcioleciu krzywe pokrywały się aż do grupy wieku 65-69 lat i dopiero po 70. roku życia krzywa dla pięciolecia 1990-1994 układa się wyżej niż dla poprzedniego okresu.
Ryc. 2. Nowotwory złośliwe jelita grubego (M.KL.CH.-9 153-154), częstość a wiek, w 5-letnich grupach wieku, Polska – wybrane lata.
Trendy czasowe współczynników umieralności
OGÓŁEM (wszystkie grupy wieku) (ryc. 3)
Ryc. 3. Współczynniki umieralności na nowotwory złośliwe jelita grubego (M.KL.CH.-9 153+154), wszystkie grupy wieku, Polska 1965-1996.
Mężczyźni: Umieralność z powodu nowotworów złośliwych jelita grubego u mężczyzn wzrasta od połowy lat 60., kiedy wynosiła 7,4/100000. W pierwszej połowie lat 80. współczynnik umieralności wynosił 12,4/100000. W ostatnim pięcioleciu współczynnik umieralności wynosił 15,5/100000.
Kobiety: Umieralność z powodu nowotworów złośliwych jelita grubego u kobiet wzrasta od połowy lat 60., kiedy wynosiła 6,2/100000. W pierwszej połowie lat 80. współczynnik umieralności wynosił 9,2/100000. W ostatnim pięcioleciu współczynnik umieralności wynosił 10,5/100000.
GRUPA WIEKU 45-64 LATA (ryc. 4)
Ryc. 4. Wspólczynniki umieralności na nowotwory złośliwe jelita grubego (M.KL.CH.-9 153+154), wiek 45-64 lata, Polska 1965-1996.
Mężczyźni: U mężczyzn w średnim wieku umieralność z powodu nowotworów jelita grubego wzrasta od 30 lat. Przyrost wartości współczynnika umieralności w tej grupie wiekowej w ciągu ostatnich trzydziestu lat należy do najwyższych (14,9/100000 w latach 1965-1969 vs 30,8/100000 w latach 1990-1994). W ostatniej dekadzie współczynnik umieralności wzrósł z 24,8 na początku lat 80. do 30,8 na początku lat 90.
Kobiety: Umieralność z powodu nowotworów jelita grubego u kobiet, podobnie jak u mężczyzn, wykazywała znaczny wzrost w latach 1964-1984. W ciągu ostatniej dekady współczynnik umieralności wzrósł z 18,8/100000 do 20,7/100000. Od 1984 roku współczynniki umieralności pozostają na tym samym poziomie.
W tej grupie wiekowej obserwowano znaczny wzrost wskaźnika mężczyźni/kobiety (sex ratio): w połowie lat 60. jego wartość wynosiła 1,15, a w ciągu ostatniej dekady wzrosła z 1,31 w początku lat 80. do 1,49 w latach 1990-1994.
GRUPA WIEKU 65 I WIĘCEJ LAT (ryc. 5)
Ryc. 5. Wspólczynniki umieralności na nowotwory złośliwe jelita grubego (M.KL.CH.-9 153+154), wiek 65 i więcej lat, Polska 1965-1996.
Mężczyźni: U starszych mężczyzn, podobnie jak u mężczyzn w średnim wieku, umieralność z powodu nowotworów jelita grubego wzrasta od 30 lat. Przyrost wartości współczynnika umieralności w tej grupie wiekowej w ciągu ostatnich trzydziestu lat był bardzo wysoki (57,4//100000 w latach 1965-1969 vs 129,5/100000 w latach 1990-1994). W ostatniej dekadzie współczynnik umieralności wzrósł z 99,3 na początku lat 80. do 129,5 na początku lat 90.
Kobiety: Umieralność z powodu nowotworów jelita grubego u kobiet, podobnie jak u mężczyzn, wykazuje znaczny wzrost w minionym trzydziestoleciu, chociaż nie tak gwałtowny jak u mężczyzn. W ciągu ostatniej dekady współczynnik umieralności wzrósł z 73,0/100000 do 87,0/100000.
W tej grupie wiekowej, podobnie jak u osób w średnim wieku, obserwowano znaczny wzrost wskaźnika mężczyźni/kobiety (sex ratio): w połowie lat 60. jego wartość wynosiła 1,23, a w ciągu ostatniej dekady wzrosła z 1,36 w początku lat 80. do 1,49 w latach 1990-1994.
Współczynniki umieralności w grupach wieku dla kolejnych kohort urodzeniowych
Mężczyźni (ryc. 6): Począwszy od grupy wiekowej 45-49 lat widoczna jest wyraźna tendencja wzrostu współczynników umieralności u osób w tym samym wieku, ale urodzonych w młodszej generacji. Szczególnie gwałtowny wzrost umieralności w młodszych generacjach notuje się po 65. roku życia.
Ryc. 6. Umieralność na nowotwory złośliwe jelita grubego (M.KL.CH.-9 153-154) w grupach wieku dla kolejnych generacji, mężczyźni, Polska 1965-1995.
Kobiety (ryc. 7): U kobiet wzrost umieralności w kolejnych kohortach urodzeniowych jest widoczny dla wszystkich grup wieku po 45. roku życia, ale największy przyrost wartości współczynników umieralności u osób urodzonych później notuje się u kobiet w wieku 65 i więcej lat.
Ryc. 7. Umieralność na nowotwory złośliwe jelita grubego (M.KL.CH.-9 153-154) w grupach wieku dla kolejnych generacji, kobiety, Polska 1965-1995.
Skumulowany wskaźnik (zmiana ryzyka) umieralności w procentach, dla kolejnych kohort urodzeniowych
Mężczyźni (ryc. 8): Wzrost ryzyka zgonu z powodu nowotworów jelita grubego u mężczyzn notowano dla generacji urodzonych od końca ubiegłego wieku do pierwszej połowy lat 30. naszego wieku. Później urodzone generacje (do końca lat 40.) miały ryzyko ponad 3,5 raza wyższe niż najstarsza kohorta (urodzeni w latach 1891-1895), ale nie notowano już trendu rosnącego. Generacje urodzone po wojnie (po 1946 roku) charakteryzowały się nieco niższym ryzykiem w porównaniu do urodzonych w latach 1931-1945.
Kobiety (ryc. 8): U kobiet wzrost ryzyka zgonu z powodu nowotworów jelita grubego w porównaniu do najstarszej kohorty (urodzeni w latach 1891-1895) notowano aż do generacji urodzonych w latach 1941-1945. Ryzyko zgonu dla tej kohorty było ponad 2,5-krotnie wyższe niż dla generacji odniesienia.
Ryc. 8. Skumulowana zmiana umieralności (wyrażona w %) dla kolejnych generacji, Polska, nowotwory złośliwe jelita grubego (M.KL.CH.-9 153-154).
Czynniki etiologiczne
Uważa się, że dieta wysokokaloryczna i przetworzona, obfita w tłuszcz i mięso jest czynnikiem ryzyka, natomiast pokarm bogatoresztkowy, zawierający dużo błonnika, jest czynnikiem ochronnym (Willett W.C., 1989).
Czynniki ryzyka w nowotworach złośliwych odbytnicy są podobne jak w nowotworach okrężnicy. Przyjmuje się, że dieta wysokotłuszczowa sprzyja powstawaniu nowotworów złośliwych okrężnicy, a pożywienie bogate w świeże warzywa i owoce ma działanie ochronne. Ponadto podejrzewa się, że konsumpcja alkoholu, także niskoprocentowego (piwo) jest czynnikiem ryzyka.
W wielu krajach osiągnięto znaczne postępy w obniżaniu umieralności z powodu nowotworów złośliwych jelita grubego poprzez wczesną diagnostykę i leczenie.
Dyskusja
Zmiany w umieralności ogółem w ostatniej dekadzie (ogółem, najważniejsze przyczyny umieralności)
W ostatniej dekadzie liczba zgonów w Polsce wzrosła u mężczyzn o 1,36% (z 200735 zgonów w 1987 roku do 203483 zgonów w 1996 roku), a u kobiet o 2,47% (z 177630 zgonów w 1987 roku do 182013 w 1996 roku). Wzrost bezwzględnej liczby zgonów ogółem charakteryzuje jedynie skalę, ale tak naprawdę nie pokazuje faktycznej dynamiki zjawiska w skali całego społeczeństwa. Wzrost liczby zgonów w liczbach bezwzględnych związany jest z bezpośrednim wzrostem populacji Polski (o 1 milion w ciągu omawianej dekady) oraz procesem starzenia się polskiej populacji (w 1987 roku 7,3% mężczyzn i 11,7% kobiet, a w 1996 r. – 8,8% mężczyzn i 13,7% kobiet przekroczyło 65 rok życia).
Chcąc uniknąć wpływu procesów demograficznych na statystykę zgonów posłużono się standaryzowanymi współczynnikami zgonów w przeliczeniu na 100000 populacji danej płci. Ostatnia dekada była okresem znacznego spadku współczynników umieralności ogółem. W 1987 roku współczynnik umieralności ogółem wynosił 1030,5/100000 dla mężczyzn i 558,7/100000 dla kobiet, natomiast 10 lat później odpowiednio 937,8 i 498,9.
Starzenie się społeczeństwa oraz skuteczna terapia wielu schorzeń sprawiają zmiany w strukturze przyczyn umieralności. Od ponad 30 lat maleje w Polsce udział chorób zakaźnych i pasożytniczych jako przyczyny zgonów (w 1996 roku choroby zakaźne stanowiły 0,77% zgonów u mężczyzn i 0,40% zgonów u kobiet). W ostatniej dekadzie obserwuje się wzrastającą rolę nowotworów jako przyczyny zgonów na tle malejącej roli chorób układu krążenia. Do 1991 roku w strukturze przyczyn zgonów wzrastał udział chorób układu krążenia (do 57,91% u mężczyzn i 48,26% u kobiet), natomiast w ostatnim pięcioleciu odsetek zgonów z powodu chorób układu krążenia systematycznie obniża się. W ciągu ostatnich 10 lat struktura przyczyn zgonów wskazuje na wzrastający udział chorób nowotworowych jako przyczyny zgonu (tab. 1). Odsetek zgonów z powodu chorób nowotworowych w Polsce w ciągu omawianej dekady zwiększył się u mężczyzn z 19,76% w 1987 roku do 22,13% w 1996 roku, a u kobiet z 16,74% do 18,48%.
Tabela 1. Odsetek zgonów w Polsce według podstawowych przyczyn zgonów.
 Choroby układu krążeniaNowotwory złośliweWypadki, urazy, zatruciaChoroby zakaźne i pasożytniczePozostałe przyczyny
Mężczyźni198747,8919,349,711,2121,30
199645,6622,139,930,7719,91
Kobiety198755,9716,683,790,6120,85
199655,5818,483,860,4020,89
Struktura i trendy umieralności na nowotwory złośliwe ogółem oraz główne lokalizacje nowotworowe
Ocena epidemiologiczna nowotworów złośliwych powinna opierać się na statystyce zachorowań, ponieważ zachorowania odzwierciedlają rzeczywisty stan zagrożenia polskiej populacji. Jednak mimo wzrastającej kompletności rejestracji nowotworów złośliwych w Polsce, ocenionej w 1993 roku na 95% (Zatoński, Tyczyński 1996), nadal są w Polsce województwa, w których kompletność rejestracji jest jeszcze niezadowalająca. Utrudnia to ocenę epidemiologiczną nowotworów złośliwych w całej Polsce na podstawie danych o zachorowalności. Natomiast statystyka zgonów od 1963 roku charakteryzuje się wystarczającą jakością, aby stosować ją do analizy epidemiologicznej obejmującej swym zasięgiem całą Polskę. Używając statystyki zgonów należy jednak liczyć się z faktem, że opisuje ona rzeczywistość z pewnym opóźnieniem, na dodatek różnym dla różnych lokalizacji nowotworowych. Praca ta oparta jest jednak wyłącznie o dane dotyczące zgonów, ponieważ precyzyjnie opisują one polską populację.
Nowotwory złośliwe, odpowiadające w Polsce w 1996 roku za 22,1% zgonów u mężczyzn i 18,5% zgonów u kobiet, stanowią grupę ponad 60 chorób. Udział poszczególnych lokalizacji nowotworowych w zgonach nowotworowych ogółem zmienia się z czasem i jest zależny od płci.
W populacji mężczyzn w 1963 roku najczęstszym nowotworem złośliwym były nowotwory żołądka (33,2%), a następnie nowotwory płuca (18,3%), gruczołu krokowego i przełyku (około 4%) oraz nowotwory pęcherza moczowego (3,1%) (tab. 2).
Tabela 2. Struktura zgonów na nowotwory złośliwe w Polsce w latach 1963, 1987, 1996.
PłećRok1963Wsp. stand.1987Wsp. stand.1996Wsp. stand.
Lokalizacja
nowotworu
Odsetek
(nr kolejny)
Odsetek
(nr kolejny)
Odsetek
(nr kolejny)
MężczyźniPłuco18,3
(2)
23,833,2
(1)
66,934,4
(1)
70,3
Żołądek33,2
(1)
44,913,2
(2)
26,29,0
(2)
17,9
Gruczoł krokowy4,1
(3)
6,45,0
(3)
9,75,9
(3)
11,5
Odbytnica2,3
(7)
3,14,2
(5)
8,24,5
(4)
9,0
Trzustka2,4
(6)
3,24,2
(4)
8,44,0
(5)
8,2
Pęcherz moczowy3,1
(5)
4,43,8
(6)
7,44,0
(6)
8,0
KobietyPierś9,0
(2)
9,313,1
(1)
15,114,1
(1)
16,1
Płuco3,2
(4)
3,28,1
(3)
8,610,1
(2)
11,3
Szyjka macicy6,0
(3)
6,26,8
(4)
8,36,0
(3)
7,2
Żołądek21,6
(1)
21,79,2
(2)
8,96,8
(4)
6,7
Jajnik3,1
(5)
3,25,4
(6)
6,55,7
(5)
6,7
Okrężnica2,7
(6)
2,84,4
(9)
4,45,9
(6)
5,8
Od 1971 roku pierwsze miejsce pod względem częstości występowania objęły nowotwory złośliwe płuca (25,0%), a nowotwory żołądka spadły na drugą pozycję (24,1%). Taka sytuacja utrzymuje się w następnych latach, przy czym przewaga zgonów z powodu nowotworów złośliwych płuca powiększa się. W ostatniej dekadzie (1987-1996) lokalizacje nowotworowe, których udział w zgonach nowotworowych przekroczył 4% w zasadzie pozostawały na swoich pozycjach (nowotwory gruczołu krokowego, odbytnicy, trzustki i pęcherza moczowego).
W populacji kobiet w ciągu ostatnich trzydziestu lat dokonała się jeszcze bardziej znacząca zmiana w strukturze umieralności. Na początku lat 60. pierwsze miejsce zajmowały nowotwory żołądka z udziałem 21,6%, a następnie nowotwory piersi, szyjki macicy i płuca. W 1982 udział zgonów z powodu nowotworów szyjki macicy i nowotworów płuca zrównał się (7%) i od 1983 roku nowotwór płuca zajmował trzecią pozycję, a od 1989 roku częstość jego występowania przekroczyła częstość występowania nowotworów żołądka.
Analiza danych z lat 1963-1996 wykazuje:
u mężczyzn:
– do końca lat 80. miał miejsce stały wzrost współczynników umieralności z powodu nowotworów złośliwych ogółem u dorosłych; w ostatnich latach nie obserwuje się dalszego przyrostu umieralności na nowotwory złośliwe ogółem u mężczyzn; kierunek trendu jest zróżnicowany w zależności od grup wieku: w grupie wieku 1-19 lat obserwuje się od początku lat 70. spadek poziomu umieralności; od początku lat 80. obserwuje się spadek umieralności w grupie wieku 20-44 lata; w grupie wieku 45-64 lata przyrost został zahamowany pod koniec lat 80.; przyrost współczynników umieralności utrzymuje się stale tylko w populacji powyżej 65 roku życia;
– istotny wzrost do początku lat 90. współczynników umieralności z powodu nowotworów złośliwych jamy ustnej i gardła, głównie w grupie wieku 45-64 lata;
– spadek (do połowy lat 70.) a następnie wzrost od początku lat 80. umieralności na nowotwory złośliwe przełyku – od początku lat 90. nie obserwuje się dalszego przyrostu umieralności ogółem oraz w wieku 45-64 lata; w grupie wieku 65 i więcej lat brak jest zmian w umieralności od połowy lat 70.;
– spadek w całym okresie obserwacji umieralności na nowotwory złośliwe żołądka (zarówno ogółem jak i w grupach wieku);
– istotny wzrost umieralności z powodu nowotworów złośliwych jelita grubego (okrężnicy i odbytnicy);
– wzrost do końca lat 80. poziomu umieralności z powodu nowotworów złośliwych trzustki; po tym okresie nastąpiła stabilizacja poziomu umieralności;
– istotny przyrost współczynników zgonów z powodu nowotworów złośliwych krtani (do końca lat 80.); w grupie wieku 20-44 lata obserwuje się od połowy lat 80. zahamowanie wzrostu umieralności;
– stały wzrost współczynników zgonów z powodu nowotworów złośliwych płuca ogółem do końca lat 80.; od początku lat 90. obserwuje się zahamowanie tempa wzrostu umieralności; trendy są różne w poszczególnych grupach wiekowych; wśród młodych mężczyzn (20-44 lata) od początku lat 80. obserwuje się spadek umieralności; w grupie wieku 45-64 lata umieralność rosła do początku lat 90., po czym nastąpiło zahamowanie wzrostu umieralności w tym przedziale wiekowym; obserwuje się stały wzrost umieralności w wieku 65 i więcej lat;
– stały wzrost współczynników umieralności z powodu czerniaka złośliwego skóry;
– istotny wzrost współczynników umieralności z powodu nowotworów złośliwych gruczołu krokowego;
– nie obserwuje się przyrostu (od połowy lat 80.) umieralności z powodu nowotworów złośliwych jądra, przy jednoczesnym wzroście zachorowalności na te nowotwory;
– przyrost umieralności na nowotwory złośliwe pęcherza moczowego i nerki;
– wzrost umieralności na chłoniaki (we wszystkich grupach wieku);
– spadek umieralności na ziarnicę złośliwą – przede wszystkim wśród młodych mężczyzn (20-44 lata) oraz od końca lat 80. u mężczyzn w średnim wieku (45-64 lata);
– spadek umieralności na białaczki u młodych mężczyzn (20-44 lata) przy jednoczesnym wzroście umieralności w najstarszych grupach wieku (65 i więcej lat);
u kobiet:
– współczynniki umieralności z powodu nowotworów złośliwych ogółem w latach 1963-1996 pozostawały na zbliżonym poziomie; w grupie wieku 1-19 lat notuje się od początku lat 80. spadek umieralności; wśród młodych kobiet (20-44 lata) od początku lat 80. obserwuje się stabilizację poziomu umieralności; w grupach wieku powyżej 45 roku życia obserwuje się stabilizację poziomu umieralności;
– stały, niski poziom umieralności z powodu nowotworów złośliwych jamy ustnej i gardła;
– nieznaczny spadek umieralności z powodu nowotworów złośliwych przełyku;
– stałe zmniejszanie się poziomu umieralności z powodu nowotworów złośliwych żołądka we wszystkich grupach wieku;
– wzrost (ogółem oraz w grupach wieku 45-64 lata i 65 i więcej lat) umieralności na nowotwory złośliwe jelita grubego; w wieku 20-44 lata brak od połowy lat 70. istotnych zmian;
– stabilizacja poziomu umieralności z powodu nowotworów złośliwych pęcherzyka żółciowego;
– wzrost poziomu umieralności na nowotwory złośliwe trzustki (we wszystkich kategoriach wiekowych);
– bardzo istotny wzrost współczynników umieralności z powodu nowotworów złośliwych płuca (dotyczący wszystkich grup wiekowych); szczególną uwagę zwraca przyrost współczynników umieralności wśród młodych kobiet (20-44), gdzie w ciągu ostatnich 15 lat doszło do podwojenia poziomu umieralności;
– wzrost zagrożenia czerniakiem złośliwym (ogółem i we wszystkich kategoriach wiekowych);
– przyrost współczynników umieralności z powodu nowotworów złośliwych piersi – od kilkunastu lat głównie po 60-65 roku życia;
– malejące wartości współczynników umieralności z powodu nowotworów złośliwych szyjki macicy (głównie u kobiet w średnim wieku); u najmłodszych kobiet (20-44 lata) notowano od końca lat 70. wzrost umieralności;
– wzrost umieralności na nowotwory złośliwe jajnika w całym analizowanym okresie;
– stabilny poziom umieralności na nowotwory złośliwe pęcherza moczowego oraz wzrost umieralności na nowotwory złośliwe nerki;
– przyrost częstości zgonów z powodu chłoniaków oraz stabilizacja poziomu umieralności na ziarnicę złośliwą;
– spadek umieralności na białaczki (w młodszych grupach wieku) oraz wzrost wśród najstarszych kobiet (65 i więcej lat).
Nowotwory złośliwe jelita grubego
Zarówno u mężczyzn, jak i u kobiet notuje się przyrost zagrożenia nowotworami złośliwymi dolnego odcinka przewodu pokarmowego. Przyrost ma miejsce z niskiego poziomu w porównaniu do innych krajów Europy. Warto zwrócić uwagę, że od 1986 roku umieralność z powodu nowotworów złośliwych jelita grubego u kobiet jest wyższa niż umieralność z powodu nowotworów złośliwych żołądka.
Wzrost zagrożenia nowotworami złośliwymi jelita grubego notuje się w populacji po 45 roku życia. Na początku lat sześćdziesiątych poziom współczynników umieralności u mężczyzn i kobiet zarówno w średnim wieku, jak i w populacji starszej był bardzo podobny. Współczynniki umieralności wykazują stały wzrost u obu płci. Wzrost ten jest znacznie szybszy w populacji mężczyzn niż w populacji kobiet. Przy czym wzrost współczynników umieralności z powodu nowotworów złośliwych jelita grubego w populacji kobiet w średnim wieku występował tylko do połowy lat 80. Od połowy lat 80. współczynniki umieralności utrzymują się na tym samym poziomie. Także tempo przyrostu umieralności u kobiet po 65 roku życia od połowy lat 80. jest niższe niż w poprzednich dziesięcioleciach.
Piśmiennictwo
1. Cancer Incidence in Five Continents (1992), vol. VI, Parkin D.M. et al. (red), IARC Scientific Publication No 120, Lyon. 2. Jeziorski K.G. i wsp.: Analiza epidemiologiczna zachorowalności i umieralności na nowotwory złośliwe jądra w Polsce w latach 1963-1986. Pol. Tyg. Lekarski, 1990, 32-33:661-664. 3. Willett W.C.: The search for the causes of breast and colon cancer. Nature, 1989, 338:389-394. 4. Zatoński W. et al.: Atlas of Cancer Mortality in Poland. 1988, Springer Verlag, Heidelberg. 5. Zatoński W. i wsp.: Zagrożenie nowotworami złośliwymi populacji polskiej w 1986 roku. Pol. Tygodnik Lekarski, 1990, XLV, 32-33:647-652. 6. Zatoński W., Tyczyński J.: Nowotwory tytoniozależne w Polsce w latach 1963-1987. [W:] Zatoński W., Przewoźniak K. (eds.) Zdrowotne następstwa palenia tytoniu w Polsce. Ariel, Warszawa 1996. 7. Zatoński W. i wsp.: Nowotwory złośliwe w Polsce. Wiedza i Życie, Warszawa, 1996. 8. Zatoński W. i wsp.: Atlas umieralności na nowotwory złośliwe w Polsce w latach 1986-1990. SPAR – Oficyna Wydawnicza, Warszawa, 1996a. 9. Zatoński W. et al.: Atlas of Cancer Mortality in Central Europe, IARC Scientific Publications No. 134, Lyon, 1996. 10. Zatoński W., Tyczyński J. (red.): Nowotwory złośliwe w Polsce w 1996 roku. Centrum Onkologii - Instytut, Warszawa, 1996.
Nowa Medycyna 4/1999
Strona internetowa czasopisma Nowa Medycyna