Chcesz wydać pracę doktorską, habilitacyjną czy monografię? Zrób to w Wydawnictwie Borgis – jednym z najbardziej uznanych w Polsce wydawców książek i czasopism medycznych. W ramach współpracy otrzymasz pełne wsparcie w przygotowaniu książki – przede wszystkim korektę, skład, projekt graficzny okładki oraz profesjonalny druk. Wydawnictwo zapewnia szybkie terminy publikacji oraz doskonałą atmosferę współpracy z wysoko wykwalifikowanymi redaktorami, korektorami i specjalistami od składu. Oferuje także tłumaczenia artykułów naukowych, skanowanie materiałów potrzebnych do wydania książki oraz kompletowanie dorobku naukowego.

© Borgis - Nowa Medycyna 7/1999, s. 3-7
Leonard Nowak
Wychowanie fizyczne i sport w środowiskach polonijnych w wybranych krajach Zachodniej Europy do 1939 roku
z Instytutu Wychowania Fizycznego w Gorzowie Wlkp.
Streszczenie
The term Polish colony physical education covers physical education and sport in qualified to this aim associations of ethnical character existing on foreign land. The development of physical education and of sport among Polish emigrants in selected countries of western Europe till 1939 was represented with reference to Germany, France, Belgium, Denmark, the Netherlands and Austria.
First Polish colony of sport association which had gymnastics and sport quality was „Falcon”. In several countries it had already existed before the first World War. Further development of forms was especially deepened in years of interwar. „Falcon” (before 1914) sports club and sections associations of Polish young people and then: rifle club „Strzelec”, scout´s clubs and workmen´s come into being. Besides, in several countries there existed Polish tourist associations.
Dynamic development of sport in the period of twenty years interwar and participation sports successes of Polish representatives in Olympic Games became in the mobilizing factor for young people of a Polish colony Games for Poles from foreign lands which motivated them to practise sport.
In practice sport proved a universal method of activity among youth, accessible for all the Poles, without regard to political opinions, social origin or religion. It was accompanied by the password – „through sport to national consciousness”.
Wprowadzenie
Pojęciem „Polonia” określa się polską grupę etniczną powstałą w wyniku wychodźstwa z Polski, zamieszkałą na stałe poza granicami kraju ojczystego i zachowującą niezależnie od miejsca urodzenia i posiadanego obywatelstwa, poczucie łączności z Macierzą (1).
Szacuje się, że Polonia liczy około 12 milionów osób, z czego 75% przypada na kontynenty amerykańskie. Bezpośredni wpływ na powstanie ruchu emigracyjnego polskiego wychodźstwa miały: 1) emigracja polityczna, 2) emigracja ekonomiczna (stała), 3) emigracja wtórna, 4) emigracja sezonowa.
Pierwsze fale emigracji były uwarunkowane względami politycznymi. Kierowali się nimi uchodźcy polityczni opuszczający kraj: 1) po konfederacji barskiej w 1768 r., 2) po pierwszym rozbiorze Polski w 1772 r., 3) po klęsce Polski w wojnie z Rosją w 1792 r., 4) po drugim rozbiorze Polski w 1793 r., 5) po upadku powstania kościuszkowskiego w 1794 r., 6) po trzecim rozbiorze Polski w 1795 r. (2).
Wśród porozbiorowych polskich emigracji politycznych na czoło wysuwa się wychodźstwo po dwóch największych powstaniach narodowych; listopadowym 1830-1831 i styczniowym 1863-1864 oraz po Wiośnie Ludów w 1848 r.
Do 1914 roku emigracja polityczna przymusowa liczbowo przewyższała wielokrotnie wielkość emigracji politycznej dobrowolnej. W okresie I wojny światowej istniała emigracja zarazem przymusowa, jak i dobrowolna. Odzyskanie niepodległości przez Polskę zainspirowało ogromną falę reemigracji wysiedleńców przymusowych (3).
Emigracja ekonomiczna (stała) kontynentalna i zamorska obejmowały głównie ludność chłopską i rzemieślniczą z ziem polskich trzech zaborów. Duży przyrost naturalny i nadmierne rozdrobnienie gruntów prowadziło nieuchronnie do zubożenia gospodarstw chłopskich. Pierwsze strumienie emigracji zarobkowoosadniczej kierowały się do Niemiec i Stanów Zjednoczonych. W tym czasie trwały również migracje międzyzaborowe (1815-1864) (4).
Emigracja ekonomiczna z Polski w latach 1918-1939 miała charakter zarówno kontynentalny jak i zamorski. W emigracji kontynentalnej stałej najliczniejsze było wychodźstwo do Francji i Belgii. Natomiast w tym samym okresie w emigracji zamorskiej, zwłaszcza do Stanów Zjednoczonych, liczba osób była niższa ze względu na bardzo wysokie koszty podróży i wprowadzenie ograniczenia dla emigrantów w krajach docelowych.
Emigracja wtórna stanowiła kolejny etap procesów emigracyjnych polskiego wychodźstwa. Charakterystyczne dla tego ruchu było to, że Polacy przybywając na nowe miejsce (lub kierując się do określonego państwa) nie przyjeżdżali wprost z ojczyzny, ale z innych skupisk emigracyjnych.
Emigracja sezonowa w latach 1870-1918 obejmowała w swej większości ubogą ludność małorolną z zaboru rosyjskiego i austriackiego. Trwała 4-7 miesięcy w roku i nosiła w początkowym okresie charakter emigracji sezonowej. Wychodźcy po zapoznaniu się z warunkami pracy często decydowali się na emigrację stałą, tworząc małe polskie skupiska.
W latach 1918-1939 w Europie najliczniejsze było wychodźstwo sezonowe do Niemiec i Łotwy. Najwięcej emigrantów polskich od 1933 r. przyjęła Łotwa, później Dania – wyłącznie do pracy w rolnictwie przy powstających w wyniku reformy rolnej gospodarstwach chłopskich (5).
Władze niemieckie w okresie światowego kryzysu ekonomicznego w 1932 r. wydały całkowity zakaz sprowadzania robotników z Polski.
Wychowanie fizyczne i sport w środowiskach polinijnych w wybranych krajach zachodniej Europy po 1939 roku
Przez polonijną kulturę fizyczną należy rozumieć uprawianie wychowania fizycznego i sportu w powołanych do tego celu stowarzyszeniach o charakterze etnicznym na obczyźnie.
Pierwszym stowarzyszeniem polonijnym o charakterze gimnastyczno-sportowym był „Sokół”. W kilku krajach imigracyjnych istniał już przed I wojną światową. Dalszy rozwój „Sokoła” nastąpił w latach międzywojennych. Jednak najpopularniejszymi stowarzyszeniami i organizacjami polonijnej kultury fizycznej w krajach imigracyjnych były: ZHP, kluby sportowe i sekcje sportowe towarzystw młodzieży polskiej, a następnie: ogniska Związku Strzeleckiego „Strzelec” i bractwa kurkowe. Ponadto w kilku krajach istniały polonijne stowarzyszenia turystyczne.
Rozwój wychowania fizycznego i sportu w środowiskach polonijnych w wybranych krajach zachodniej Europy do 1939 r. przedstawiono w odniesieniu do Niemiec, Francji, Belgii, Holandii, Danii i Austrii.
Wszystkie organizacje polskie w Niemczech, bez względu na założenia ideowo-polityczne i cele statutowe doceniały znaczenie wychowania fizycznego i sportu wśród młodzieży narodowości polskiej. Oprócz szkolnictwa niemieckiego i po 1928 r. szkolnictwa polskiego, do którego uczęszczała młodzież narodowości polskiej i w którym plan nauczania przewidywał minimum 2 godz. tygodniowo obowiązkowego wychowania fizycznego, elementy sportowego wychowania młodzieży wprowadzały również organizacje polskie, zwłaszcza „Sokół” i harcerstwo.
Pierwsze gniazdo „Sokoła” polskiego w Berlinie powstało już w 1889 r. Organizacja ta o głęboko patriotycznych tradycjach, zasilająca szeregi powstań narodowych i polskiego odradzającego się wojska, była pod baczną obserwacją policji. Kierując się tymi względami, kierownictwo „Sokoła” w 1928 r. podjęło decyzję o zreorganizowaniu i zmianie nazwy organizacji na Związek Polskich Towarzystw Gimnastyczno-Sportowych „Sokół” w Niemczech z siedzibą w Berlinie. Zasadność tych zmian wynikała również ze wzrastającego zainteresowania młodzieży polskiej piłką nożną. W 1927 r. podjęto decyzję o możliwości zakładania drużyn sportowych, przede wszystkim piłki nożnej w ramach „Sokoła”. Powołano również drużyny piłki ręcznej.
Elementy sportu, turystyki i rekreacji stanowiły często podstawę treści pracy organizacyjnej i narodowej młodych Polaków w Niemczech. Ujawniło się to ze szczególną siłą właśnie w przypadku harcerstwa. Zróżnicowany program działalności Związku Harcerzy Polskich w Niemczech obejmował zajęcia kulturalno-oświatowe, wychowanie fizyczne i sport, wycieczki, biwaki i obozy. Wszystkie środowiska harcerstwa polonijnego w Niemczech uprawiały ćwiczenia gimnastyczne i różne dyscypliny sportu. Znaczną popularnością wśród harcerzy cieszyła się lekkoatletyka, a zwłaszcza wiosenne i jesienne biegi przełajowe.
W działalności sportowej główny nacisk położono na tworzenie klubów sportowych, które jako jedne z pierwszych powstały na Śląsku. Najpopularniejszą dyscypliną w tych klubach była piłka nożna, którą uprawiano na Śląsku, w Westfalii, na Pomorzu i w Berlinie.
Polskie organizacje sportowe w Niemczech, nawet przy dużej pomocy z kraju, nie mogły stworzyć swojej młodzieży warunków rozwoju zbliżonych do niemieckich. W tej sytuacji nie mogły one być liczebnie duże, lecz mimo to w wielu miejscowościach istniały i brały udział w zawodach do 1939 roku (6).
Polonia francuska należała do jednych z najbardziej licznych i najlepiej zorganizowanych społeczności polskich na obczyźnie.
Duże znaczenie w życiu Polonii francuskiej miały organizacje sportowe. Największy zasięg uzyskały gniazda sokole, kluby piłkarskie i oddziały strzeleckie. Ich rywalizacja bardzo często miała także podłoże pozasportowe, bowiem reprezentowały one odmienne orientacje polityczne bądź klasowe, np. „Sokół” – endecką, kluby piłkarskie robotniczą, „Strzelec” – sanacyjną.
W okresie międzywojennym utworzono także 9 ogólnokrajowych zrzeszeń sportu polonijnego: 1) Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”. Obok gimnastyki uprawiano: lekkoatletykę, piłkę nożną, kolarstwo, zapasy i boks, a po 1931 r. koszykówkę, siatkówkę i piłkę ręczną; 2) Polski Związek Piłki Nożnej we Francji (PZPNwF). W 1925 r. Związek przystąpił do nowo utworzonej Rady Naczelnej Związków i Stowarzyszeń Polskich we Francji; 3) Polski Związek Kolarski. Kluby kolarskie organizowały wiele wyścigów szosowych z udziałem kolarzy francuskich, luksemburskich i włoskich. Najlepsi kolarze polonijni startowali również w wyścigach Francuskiego Związku Kolarskiego, a niekiedy należeli równocześnie do polskich i francuskich klubów piłkarskich. W 1930 r. powstał Polski Związek Kolarski we Francji, a w 1934 r. zmienił nazwę na Związek Polskich Klubów Kolarskich we Francji, który przeprowadzał regularnie mistrzostwa emigracji; 4) Związek Klubów Atletycznych. Po 1928 r. rozwinęły się towarzystwa atletyczne, w których uprawiano zapasy, boks i podnoszenie ciężarów. Jednak najpopularniejsze były zapasy. Równolegle z zapasami rozwinęło się pięściarstwo; 5) Związek Strzelecki „Strzelec”. W Związku – obok strzelectwa – uprawiano także lekkoatletykę, koszykówkę, siatkówkę oraz boks. Wiele uwagi poświęcono zdobywaniu norm na odznakę POS, którą otrzymało około 2 tys. członków ZS „Strzelec”; 6) Związek Polskich Bractw Kurkowych. Celem Bractwa była integracja Polaków oraz pielęgnowanie tradycji strzeleckich i narodowościowych; 7) Towarzystwo Uniwersytetów Robotniczych. Najpopularniejszą dyscypliną sportową była piłka nożna. Niektóre drużyny piłkarskie TUR uczestniczyły nawet w rozgrywkach PZPNwF. Poza piłką nożną sportowcy z klubów robotniczych uprawiali chętnie kolarstwo, boks i zapasy; 8) Związek Katolickich Stowarzyszeń Młodzieży Polskiej (ZKSMP). Związek KSMP w swojej działalności wiele uwagi poświęcał sprawom kultury fizycznej, m.in. był organizatorem zawodów sportowych w lekkoatletyce (w tym biegów przełajowych) oraz zespołowych gier sportowych (siatkówki i koszykówki); 9) Związek Harcerstwa Polskiego. W drużynach wiele uwagi poświęcono wychowaniu fizycznemu, sportowi i turystyce oraz popularyzacji Polskiej Odznaki Sportowej. Przy hufcach zakładano kluby sportowe, których członkowie uczestniczyli w zawodach szkolnych i międzyszkolnych oraz w obchodach dni sportu polonijnego (7).
Polacy w Belgii to przede wszystkim górnicy i robotnicy wielkich aglomeracji przemysłowych. Młodzież po całym dniu pracy, szukając rozrywki łączyła się w różne stowarzyszenia, z których sportowe cieszyły się największym powodzeniem. Działalność ta nie miała w zasadzie charakteru sportu wyczynowego, lecz była formą rekreacji ruchowej. Dotyczyło to działającego w tym kraju „Sokoła”, Związku Strzeleckiego i harcerstwa, które wysuwając na plan pierwszy sprawność i tężyznę fizyczną nie zaniedbywały wychowania narodowego.
W latach trzydziestych utworzono w Belgii Międzyorganizacyjną Komisję Wychowania Fizycznego przy Centralnym Związku Towarzystw i Organizacji Polskich w Belgii. Inicjowała ona i koordynowała działalność sportową klubów: „Sokoła”, Związku Strzeleckiego i harcerstwa.
W zakresie wychowania fizycznego Związek Strzelecki był organizacją wiodącą w Belgii i jako pierwszy organizował coroczne kursy świetlicowe, przeprowadzał akcję obozów letnich i wyszkolenia strzeleckiego.
Popularną imprezą w Belgii, podobnie jak we Francji, był organizowany od 1936 r. bieg przełajowy, któremu prasa polonijna w obu krajach nadała nazwę „Narodowego Biegu na Przełaj”.
Począwszy od 1937 r. harcerstwo polonijne w Belgii urządzało „Dzień Harcerza” będący przeglądem wyszkolenia i sprawności drużyn. W programie uwzględniono kilka konkurencji lekkoatletycznych: biegi, skok w dal, rzuty dyskiem, oszczepem i granatem, pchnięcie kulą. Odbyły się ponadto rozgrywki w piłce siatkowej, w piłce koszykowej i w „dwa ognie”.
W tym samym roku powstał w Belgii Polski Związek Piłki Nożnej. Liczba imprez sportowych w 1937 roku i potwierdzenie ich na łamach prasy świadczą o wyraźnym zwiększeniu zainteresowania polonijną kulturą fizyczną w Belgii. Zewnętrznym wyrazem tej aktywności był udział Polaków w licznych świętach sportowych i rocznicowych Oddziałów ZS „Strzelec” i TG „Sokół”. W programie tych imprez były zawody w różnych dyscyplinach sportu i pokazy gimnastyczne.
Rozproszona na terenie Holandii polska ludność wychodźcza posiadała również własne organizacje wychowania fizycznego, sportu i turystyki.
Do 1939 r. sport młodzieży polskiej w Królestwie Holandii rozwinął się tylko w Towarzystwie Gimnastycznym „Sokół” i wyłącznie na terenie Limburgii. Pierwsze gniazda powstały w okresie I wojny światowej i od 1929 r. należały do Związku Polskich Towarzystw w Holandii. Jednak sokolstwo polskie w Holandii było zbyt słabe, by utworzyć własną organizację naczelną, stąd też – podobnie jak wcześniej sokolstwo w Belgii – zostało włączone do Związku Sokolstwa Polskiego we Francji, który z tą chwilą przyjął nazwę Związku Sokolstwa Polskiego we Francji, Belgii i Holandii. Z 13 okręgów tego wspólnego Związku jeden powołano na terenie Holandii.
W „Sokole” uprawiano gimnastykę, lekkoatletykę, piłkę nożną, a od 1935 r., podobnie jak w Belgii, stworzono w Holandii możliwość zdobywania Polskiej Odznaki Sportowej dla Polonii. W próbach sprawności uwzględniono konkurencje lekkoatletyczne oraz jazdę na rowerze na dystansie 20 km. Dużym zainteresowaniem wśród holenderskiej młodzieży polonijnej cieszyła się również piłka nożna. Członkowie gniazd uczestniczyli w zlotach okręgowych i związkowych, a także w imprezach lokalnych, z okazji różnych uroczystości.
Elementy wychowania fizycznego występowały również w organizacji harcerskiej, która rozwinęła się pod opieką „Sokoła”. Pierwsza drużyna powstała w 1934 r., a po 1935 powstało dalszych 6 drużyn, które organizowały imprezy kulturalno-oświatowe, w tym kursy, obozy, wycieczki i zawody sportowe.
Wychowanie fizyczne, turystykę i sport w polskich organizacjach młodzieżowych uprawiano do końca lat trzydziestych. Świadczą o tym notatki prasowe, m.in. w czasopiśmie „Polak w Holandii”.
Na początku lat trzydziestych w ramach Związku Polaków i Stowarzyszeń Młodzieży Polskiej w Danii organizowano zloty, w programie których były popisy gimnastyczne. W zlotach tych brała również udział młodzież zrzeszona w organizacji harcerskiej.
W 1932 r. ogłoszona została ustawa o wychowaniu fizycznym młodzieży polskiej w Danii. Później utworzono Izbę Wychowania Fizycznego, której zadaniem miało być ustalenie planu pracy w szkołach i zajmowanie się całokształtem spraw wychowania fizycznego i sportu Polonii duńskiej.
W „Domu Polskim” w Maribo za akceptacją członków Związku Polaków urządzono boisko sportowe, które służyło młodzieży polskiej. Brak natomiast informacji o istnieniu polskich klubów sportowych. Wniosek ten potwierdzają pisma Poselstwa RP w Kopenhadze, w których stwierdzano, że wszystkie istniejące polskie towarzystwa mają charakter narodowo-oświatowy i towarzyski. Brak było również wniosków o nadanie Polskiej Odznaki Sportowej.
Do 1939 roku stan organizacyjny polskiego sportu w Danii był niski. Odzwierciedleniem tej sytuacji były nikłe informacje z zakresu wychowania fizycznego i sportu w jedynym na tym terenie czasopiśmie „Polacy w Danii”.
Na terenie Wiednia wiosną 1915 r. powstały pierwsze polskie drużyny skautowe. Do najbardziej aktywnych należały: I Wiedeńska Polska Drużyna im. Króla Jana Sobieskiego, II Wiedeńska Polska Drużyna Skautowa oraz Drużyna Skautek Polskich na Wychodźstwie Wojennym w Wiedniu. W czasie zbiórki drużyn harcerskich organizowano najczęściej ćwiczenia skautowe, gry i zabawy zastępów, śpiewy i pogadanki.
Z inicjatywy działaczy Stowarzyszenia „Oświata” w czerwcu 1924 r. powołano Związek Stowarzyszeń Polskich w Austrii, który skupił 7 organizacji.
W ramach Związku Stowarzyszeń Polskich w Austrii, w maju 1931 r. powstał Związek Młodzieży Polskiej, który utworzył własny klub sportowy, chór i zespół taneczny. Harcerstwo istniało przy organizacji skautów austriackich.
W 1933 r., z inicjatywy Związku Młodzieży Polskiej i dzięki pomocy finansowej Poselstwa RP w Wiedniu, wynajęte zostało boisko sportowe dla młodzieży polskiej, które od 1935 r. prowadziło systematyczną działalność w Sekcji Sportowej. Uprawiano ćwiczenia gimnastyczne, piłkę nożną, lekkoatletykę i prowadzono 2 razy w tygodniu treningi w tych dyscyplinach.
Organizowano turnieje tenisa stołowego o mistrzostwo Związku oraz przeprowadzano zawody sportowe w celu zdobycia norm na Polską Odznakę Sportową. Ponadto Związek w 1936 r. skierował 2 osoby na kurs kajakowy do Warszawy oraz 14 harcerzy na obozy i kursy instruktorskie.
W działalności na polu kultury fizycznej odczuwano braki w sprzęcie sportowym. Pomoc na ten cel w postaci subwencji pieniężnych otrzymywano ze Światowego Związku Polaków z Zagranicy w Warszawie.
Poważną rolę w życiu Polonii austriackiej odgrywała prasa polska, która pisząc o sprawach wychowania fizycznego i sportu spełniała oczekiwania różnych grup politycznych i społecznych. Pomagała Polakom dostosować się do życia w innym środowisku narodowym i była źródłem informacji. Inspirowała poczynania kulturalne, organizacyjne i sportowe.
Polonijne igrzyska sportowe
Dynamiczny rozwój sportu w okresie dwudziestolecia międzywojennego na świecie oraz udział i sukcesy sportowe reprezentantów polskich w igrzyskach olimpijskich stały się czynnikiem mobilizującym młodzież polonijną na obczyźnie do uprawiania sportu. Stwarzał on możliwości wyjazdów młodzieży do kraju ojczystego.
Podczas V Zjazdu Rady Organizacyjnej Polaków z Zagranicy w 1933 r. w Warszawie, podjęto uchwałę o zorganizowaniu I Polonijnych Igrzysk Sportowych (PIS) dla Polaków z Zagranicy i Wolnego Miasta Gdańska, w czasie II Zjazdu Polonii Zagranicznej.
Znaczącym poparciem i pomocą w zorganizowaniu i przeprowadzeniu PIS wykazał się Rząd Polski, który był zainteresowany sprawami polonijnymi oraz sytuacją społeczną i materialną Polaków na obczyźnie, a także ich bliższymi kontaktami z krajem.
Igrzyska Sportowe Polaków z Zagranicy i Wolnego Miasta Gdańska odbyły się w dniach 1-6 sierpnia 1934 r. na stadionie „Legii” w Warszawie. Uczestniczyło w nich blisko 400 osób z 13 ośrodków polonijnych. Zawody sportowe rozegrano w siedmiu dyscyplinach sportowych. Najliczniejsze były ekipy z WM Gdańska, Niemiec, Czechosłowacji i Francji.
W Igrzyskach wystąpiły bardzo silne reprezentacje Polonii amerykańskiej w lekkoatletyce i pływaniu. Szczególnie w lekkoatletyce zaimponowali zawodnicy tego środowiska, gdyż wygrali wszystkie konkurencje, wynikami stojącymi na bardzo wysokim poziomie. Indywidualnością Igrzysk była Stanisława Walasiewiczówna, która wygrała biegi na 100 m (12,2 s) i na 200 m (24,5 s) oraz rzuty dyskiem (33,78 m) i oszczepem (32,61 m).
W skoku o tyczce zwyciężył Jan Wąsowicz wynikiem 4,08 m, rezultatem lepszym od ówczesnego rekordu Polski w tej konkurencji. Pływak Maciej Chrostowski wygrał wyścig na 100 m stylem dowolnym w czasie 1:00,4 min, który to wynik równy był aktualnemu rekordowi Polski Kazimierza Bocheńskiego.
W klasyfikacji ogólnej zwyciężyła reprezentacja Polonii francuskiej przed zespołami z WM Gdańska, Czechosłowacji, Niemiec i USA.
Dwa dni po zakończeniu PIS odbyły się zawody pomiędzy reprezentacjami Polski i Polonii Zagranicznej. Spotkanie to sportowcy polonijni wprawdzie przegrali, ale w niektórych dyscyplinach byli niemal równorzędnymi partnerami. W lekkoatletyce zwycięstwa odnieśli: Władysław Janiak w biegu na 100 m – 10,6 s, sztafeta w biegu rozstawnym 4 x 100 m – 43,6 s i Jan Wąsowicz w skoku o tyczce – 4,10 m (wszyscy z USA).
28 XII 1934 r. na posiedzeniu Komitetu Sportowego przy Światowym Związku Polaków z Zagranicy postanowiono zorganizować II Igrzyska Sportowe, które jednak ze względu na napiętą sytuację polityczną przed wybuchem wojny odwołano (8).
Do 1939 r. celem pracy z młodzieżą polonijną było zachowanie jej dla polskości, wychowanie na świadomych swej roli Polaków, mających poczucie łączności z narodem polskim i wychowanie przyszłych działaczy narodowych. Analogiczne cele stawiały sobie organizacje polonijnej kultury fizycznej, dla których wychowanie fizyczne i sport były podstawą wychowania obywatelskiego oraz zachowania polskości młodego pokolenia.
Patriotyczny charakter polonijnej kultury fizycznej wynikał z ogólnej koncepcji ruchu polskiego i polegał na walce obronnej przed wynarodowieniem. Sport okazał się w praktyce niezwykle uniwersalną metodą działania w środowisku młodzieżowym, środkiem dostępnym dla wszystkich Polaków, bez względu na poglądy polityczne, pochodzenie społeczne czy wyznanie. Przyświecało mu hasło – „Przez sport do świadomości narodowej”.
Piśmiennictwo
1. Drozdowski M.M.: Ewolucja pojęcia „Polonia” w XIX i XX wieku. [W:] Problemy dziejów Polonii. Warszawa 1979, 5-18; Z dziejów kultury fizycznej w organizacjach polonijnych. Red. Naukowa B. Woltmann. Warszawa 1989, 5. 2. Groniowski K., Skowronek J.: Historia Polski 1795-1914. Warszawa 1971. Słownik Historii Polski, Wyd. VI. Warszawa 1973, 363. 3. Pilch A.: Ogólne prawidłowości emigracji z ziem polskich. Próba typologii i syntezy. [W:] Stan i potrzeby badań nad zbiorowościami polonijnymi. Wrocław-Warszawa-Gdańsk 1976. 4. Murzynowska K.: Polskie wychodźstwo zarobkowe w Zagłębiu Ruhry w latach 1880-1914. Wrocław 1972. 5. Jędrzejowski A.: Polonia duńska w latach 1892-1921. Przegląd Polonijny 1975, 2:17-31. 6. Woltmann B.: Wychowanie fizyczne młodzieży polskiej w Niemczech (1923-1939). Wychowanie Fizyczne i Sport 1997, 1-2:343-353. 7. Woltmann B.: Rozwój organizacyjny polonijnej kultury fizycznej we Francji (1901-1940). [W:] V Krajowa Konferencja Naukowa pt.: Polonijna kultura fizyczna. Gorzów Wlkp. 1990:273-321. 8. Woltmann B.: Polonijne Igrzyska Sportowe. [W:] Z dziejów kultury fizycznej w organizacjach polonijnych. Warszawa 1989:199-228.
Nowa Medycyna 7/1999
Strona internetowa czasopisma Nowa Medycyna

Pozostałe artykuły z numeru 7/1999: