Chcesz wydać pracę doktorską, habilitacyjną czy monografię? Zrób to w Wydawnictwie Borgis – jednym z najbardziej uznanych w Polsce wydawców książek i czasopism medycznych. W ramach współpracy otrzymasz pełne wsparcie w przygotowaniu książki – przede wszystkim korektę, skład, projekt graficzny okładki oraz profesjonalny druk. Wydawnictwo zapewnia szybkie terminy publikacji oraz doskonałą atmosferę współpracy z wysoko wykwalifikowanymi redaktorami, korektorami i specjalistami od składu. Oferuje także tłumaczenia artykułów naukowych, skanowanie materiałów potrzebnych do wydania książki oraz kompletowanie dorobku naukowego.

© Borgis - Nowa Medycyna 7/1999, s. 10-14
Joanna Rodziewicz-Gruhn, Maria Pyzik
Zachowania prozdrowotne i antyzdrowotne uczniów szkół polskich we Lwowie na Ukrainie
z Zakładu Kultury Fizycznej Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Częstochowie
Kierownik Zakładu: prof. dr hab. Wiesław Pilis
Streszczenie
Evaluation of Pro- and Anti-Salubrious Behaviour By Polish schools From Lvow in Ukraine.
Results of investigation on salubrious behaviour of different social and professional groups can be used as basis for planning health promoting policy and creating educational programmes. Results presented in this paper come from investigation carried out in the years 1996-1997. They included 300 girls and boys, aged 12-17 years. The method used was a diagnostic survey that made use of the international questionnaire technique, adopted by prof. B. Woynarowska. Our resultats indicate that children from polish schools in Ukraine have unappropriate situation regarding daily diet (diet low in fruit, vagetables and small amounts of meals). Moreover, the children start to use tobacco and alcohol early. Information about physical condition as well as physical performance of children from polish schools in Ukraine was also obtained.
Wstęp
Zmiany społeczno-polityczne jakie dokonały się w minionych latach w krajach Europy Środkowej i Wschodniej wpłynęły na znaczne zróżnicowanie warunków bytowych tych społeczeństw. Grupami szczególnie dotkniętymi niekorzystnymi skutkami przemian są mniejszości narodowe, między innymi Polacy zamieszkali na Ukrainie, Litwie i Białorusi. Trudna sytuacja ekonomiczna zadecydowała o ograniczeniach w świadczeniach zdrowotnych.
Należałoby zatem, biorąc pod uwagę znaczenie stylu życia dla zdrowia, wzorem innych krajów, uruchomić system działań edukacyjnych, które przygotowują społeczeństwo do pełnej odpowiedzialności za własne zdrowie (1). Edukacja zdrowotna winna obejmować grupy najmłodsze i systematycznie rozszerzać swój zasięg. Punktem wyjścia dla konsultowania programów zdrowotnych jest wstępna diagnoza, która informuje o kondycji zdrowotnej danej grupy i jej stylu życia. Pod patronatem Biura Europejskiego WHO rozpoczęła w 1982 roku badania nad uwarunkowaniami zachowań zdrowotnych i stylu życia dzieci i młodzieży [6]. Uwzględniono w nich również problematykę samooceny zdrowia i sprawności fizycznej.
Według danych z ostatniego raportu wynika, że w programie uczestniczą 24 kraje europejskie, w tym z kręgu krajów postkomunistycznych: Czechy, Estonia, Litwa, Łotwa, Polska, Słowacja, Węgry i wybrane rejony Rosji.
Celem obecnej pracy była ocena działań prozdrowotnych i anty-zdrowotnych młodzieży ze szkół polskich we Lwowie na Ukrainie. Dla przeprowadzenia badań posłużono się międzynarodowym kwestionariuszem zaadaptowanym do warunków polskich przez zespół specjalistów (6). Na pytania zawarte w kwestionariuszu odpowiedziało 300 uczniów w wieku 12-17 lat uczących się w szkołach polskich we Lwowie na Ukrainie. Uzyskane wyniki porównano z danymi zawartymi w raporcie „Zdrowie młodzieży szkolnej w Polsce i innych krajach” opublikowanym przez Instytut Matki i Dziecka w 1996 roku.
Wyniki badań i ich omówienie
Na styl życia każdego człowieka składają się zwyczaje i zachowania, które są uwarunkowane czynnikami społeczno-kulturowymi (1, 2). Twórca koncepcji promocji zdrowia w szkole T. Williams (2) podkreśla znaczny wpływ środowiska bliższego – rodzinnego, szkoły, rówieśników i dalszego – miejsce zamieszkania, kraj, kontynent na kształtowanie wzorów zachowań.
Uczniami szkół polskich we Lwowie są dzieci ze zróżnicowanych warunków społeczno-bytowych. Z wypowiedzi przedstawionych przez uczniów wynika, że w zależności od grupy wiekowej dobrymi lub bardzo dobrymi warunkami materialnymi i mieszkaniowymi charakteryzowało się od 28,6% do 50% rodzin, natomiast jako złe warunki określiło swą sytuację około jednej trzeciej badanych.
Dzieci przeważnie pochodziły z rodzin pełnych, dwudzietnych. Odsetki ojców posiadających wyższe wykształcenie wynosiły od 40,9% do 80% a matek od 40,9% do 71,4%. Rodzice większości uczniów pracowali zawodowo, przy czym wśród matek było więcej nie pracujących niż wśród ojców.
Jednym z ważniejszych elementów zdrowego stylu życia jest dobrana do wieku i stanu zdrowia aktywność ruchowa. Jej niedostatek może się przyczynić do zaburzeń rozwoju biologicznego i zdrowia (3, 5). Badani oceniali swą sprawność najczęściej jako dobrą i bardzo dobrą. Najwięcej oceniających w ten sposób swą aktywność odnotowano w grupie młodzieży 14-letniej (85% dziewcząt 81% chłopców). Oceny bardzo dobre częściej wystawiali sobie chłopcy niż dziewczęta i najwyższe różnice w ocenie występowały w grupie młodzieży szesnastoletniej. Jakość wyżej wymienionych ocen koresponduje z samooceną zdrowia w kategoriach „bardzo zdrowy” i „zdrowy”. W grupach chłopców odsetki oceniających zdrowie w ten sposób utrzymywały się w granicach 68,1% do 85,7%, u dziewcząt były niższe i wraz z wiekiem obniżały się. Uzyskane wyniki potwierdzają spostrzeżenie, iż wśród dzieci i młodzieży z krajów Europy Środkowej i Wschodniej młodzież gorzej postrzega swoje zdrowie, niż z krajów Europy Zachodniej. W kolejnej części badań analizowano zachowania zdrowotne. Oceniano częstotliwość i intensywność podejmowania wysiłków fizycznych w czasie wolnym w ciągu dnia (tab. 1) Jedynie 13,6% chłopców i 11,8% dziewcząt ćwiczy codziennie. Odnotowano niepokojące wysokie odsetki ćwiczących raz w tygodniu, rzadziej lub nigdy – u chłopców mieściły się w granicach 14,4% do 44,5% by u dziewcząt wzrosnąć od 25% do 63,7%. Najwyższe odsetki chłopców ćwiczących 4 razy częściej odnotowano u chłopców 14, 15 i 16-letnich (41,7-42,8%) i u dziewcząt czternastoletnich (35%). Należy podkreślić, iż były to wartości niższe od występujących u młodzieży w Polsce. W badanej grupie chłopcy poświęcają więcej czasu w tygodniu na ćwiczenia fizyczne. Stwierdzono wysokie wartości wskazań uczniów ćwiczących w tygodniu 1 godzinę, rzadziej lub wcale, przy czym odsetki dziewcząt (47,9-80,1%) były wyższe niż u chłopców (28,6-59,1%). W kategorii ćwiczących „4 godziny i więcej” w tygodniu odnotowano najwięcej wskazań u chłopców 14 i 15-letnich (33,3%) i dziewcząt w wieku 12 i 13 lat (30,7%) natomiast w pozostałych grupach odsetki mieściły się w granicach ok. 14,1% do 22,2%.
Tabela 1. Częstość i intensywność ćwiczeń związanych z dużym wysiłkiem fizycznym w tygodniu.
Chłopcy %Dziewczęta %
Ćwiczy w tygodniuogółem121314151617ogółem121314151617
Codziennie14991914256121312203913
4-6 razy182392429176917815104-
2-3 razy4341574348254436305040522320
1 raz, rzadziej, nigdy252725149334443403025356467
Liczba godzin w tygodniu
4 godziny i więcej241814333325222030311016277
2-3 godziny2923342938282222221925322313
1 godzina, mniej, wcale4759523829475658485075525080
Wielu autorów zajmujących się problemem czasu wolnego dzieci i młodzieży zwraca uwagę na nasilające się zjawisko preferowania wypoczynku biernego: oglądania telewizji, filmów video i gry komputerowe. Taki sposób spędzania czasu wolnego ma również jak podkreślono w raporcie WHO negatywne znaczenie, bowiem młodzież ogląda często filmy pokazujące przemoc i agresję. Wskazania dotyczące oglądalności programów TV przez badanych (tab. 2) kształtują się podobnie jak w Polsce. Grupy oglądających programy co najmniej 2 godziny stanowią 71% chłopców i 73% dziewcząt, przy czym w tej kategorii najwyższe odsetki (81%) występują wśród chłopców dwunastoletnich i piętnastoletnich oraz dziewcząt czternastoletnich (80%).
Tabela 2. Czas wolny przeznaczony na oglądanie telewizji, filmów wideo i gry komputerowe.
Chłopcy %Dziewczęta %
Oglądanie TV w ciągu dniaogółem121314151617ogółem121314151617
kk1 godzina, mniej2918384219253426353820221823
kk2-3 godziny2818242929333333172730364147
kk4 godziny i więcej4364382952423341483550424130
Oglądanie filmów wideo w ciągu tygodnia
kkMniej niż 1 godzinę i wcale515472383854506085470816486
kk1-3 godziny302314483821392670152513277
kk4 godziny i więcej192314142425111422315697
Gry komputerowe
kkNie grają wcale 4423523348506157264665617373
kkMniej niż 1 godzina1918232419211117172315161420
kk1-3 godziny17271914141217132619101097
Przeciętnie do trzech godzin w tygodniu od 14,3% do 38,9% chłopców ogląda filmy video i od 12,9% do 69,7% dziewcząt. Wyniki są potwierdzeniem znacznego zainteresowania tą formą wypoczynku. Obserwowane tendencje są zbliżone do postrzeganych wśród młodzieży w Polsce.
Około 20% chłopców i mniej niż 20 % dziewcząt poświęca do jednej godziny w tygodniu na gry komputerowe. Niższe odsetki (6,7%-27,3%) grających na komputerach odnotowano w kategorii 1 do 3 godzin w tygodniu. Brak zainteresowania taką formą spędzania czasu wolnego, być może wynika ze stosunkowo niewielkiej dostępności urządzeń, zaobserwowano wśród młodzieży starszej 15, 16 i 17-latków. Odsetki mieściły się w granicach od 47,6% do 73,3%.
Racjonalne żywienie obejmuje, między innymi, odpowiednią liczbę posiłków, oraz przestrzeganie zalecanej częstotliwości i ilości spożywania poszczególnych składników pokarmowych. Wśród uczniów szkół polskich we Lwowie odsetki spożywających codziennie mleko i jego przetwory były wyższe niż u młodzieży z Polski i mieściły się w granicach od 41,7% do 55,5%. Niższe były natomiast odnotowane odsetki nie spożywających codziennie warzyw od 75,1% do 84,3% (chłopcy) i 68,7% do 78,9% w grupie dziewcząt. Jedna trzecia respondentów przyznała, że nie spożywa owoców codziennie. W pracy nie uwzględniono wyników dotyczących spożycia ciemnego pieczywa ze względu na jego popularność i powszechne spożycie.
Obiektywnym miernikiem sposobu żywienia jest konsumpcja pierwszego i drugiego śniadania (7). W dniu badania 11% chłopców i 7% dziewcząt nie zjadło pierwszego śniadania, natomiast ilości osób zjadających jaki kolwiek posiłek w szkole były zróżnicowane – 17-letnie dziewczęta (40,1%) i 12-letni chłopcy (95,5%). Niepokoi spadek częstotliwości spożywania drugich śniadań wśród uczniów starszych.
Podstawowym elementem higieny jamy ustnej jest systematyczne czyszczenie zębów. Dziewczęta, podobnie jak w Polsce są bardziej systematyczne i częściej niż ich rówieśnicy myją zęby (tab. 3). Zauważono, że w najstarszych grupach wiekowych wzrosła ilość myjących zęby częściej niż raz dziennie. Starsi uczniowie są również bardziej zorientowani odnośnie zawartości fluoru w używanej paście.
Tabela 3. Częstość czyszczenia zębów.
Chłopcy %Dziewczęta %
Czyszczą zębyogółem121314151617ogółem121314151617
Częściej niż raz dziennie6050526565715669616276687867
Raz dziennie3641383035294429353824222233
Rzadziej niż raz dziennie49105---24--10--
Zachowaniem istotnie zmniejszającym zagrożenie podczas wypadków komunikacyjnych jest zapinanie pasów bezpieczeństwa. Na Ukrainie podobnie jak w Polsce wprowadzono obowiązek zapinania pasów, jednakże odsetki zapinających pasy zawsze i często mieszrzą się w granicach 31,8% u dwunastoletnich chłopców do 61,1% u chłopców siedemnastoletnich oraz od 41% do 61,4% u dziewcząt (tab. 4). Analiza danych wskazuje, iż zdecydowanie mniej uczniów niż w Polsce i innych krajach świadomie wybiera tę formę ochrony przed urazami ciała w razie wypadków.
Tabela 4. Zapinanie pasów bezpieczeństwa w czasie jazdy samochodem.
Chłopcy %Dziewczęta %
Zapinają pasy bezpieczeństwaogółem121314151617ogółem121314151617
Zawsze i często4932575248426152486150524260
Wczesna inicjacja nikotynowa i alkoholowa jest zdecydowanie postępowaniem antyzdrowotnym. Próby palenia papierosów ma za sobą ponad 70% chłopców i dziewcząt 15-17-letnich (tab. 5). W wieku 12 lat na pytanie: „czy paliłeś papierosy?” twierdząco odpowiedziało 31,8% chłopców i 17,4% dziewcząt. Obecnie do palenia przyznaje się 11,7% badanych. Chłopcy palą częściej niż dziewczęta w każdej kategorii wiekowej. Odsetki dziewcząt palących wynoszą ogółem 6%, zaś chłopców 19,8% przy czym codziennie pali 10,6% chłopców i 0,5% dziewcząt. Jedną i więcej paczek papierosów w tygodniu wypala 5,5% chłopców i 1,4% dziewcząt.
Tabela 5. Próby palenia tytoniu i aktualna częstość palenia.

Chłopcy %

Dziewczęta %
 ogółem121314151617ogółem121314151617
Próbowali palić6232575776757848173845456813
Aktualnie nie palą8010086678671729510010085949693
Codziennie palą10-99-1728       
Obecnie obserwuje się na całym świecie wzrost liczby młodych ludzi konsumujących napoje alkoholowe. Większość badanych uczniów w każdej grupie wiekowej próbowała napojów alkoholowych (tab. 6), częściej chłopcy (92,2%) niż dziewczęta (87,2%). Do upojenia alkoholowego przynajmniej raz przyznaje się 50,8% chłopców i 24,1% dziewcząt.
Tabela 6. Picie alkoholu: próby picia, ilości uczniów którzy byli w stanie upojenia alkoholowego.
Chłopcy %Dziewczęta %
 ogółem121314151617ogółem121314151617
Próbowali napojów alkoholowych92828190100100100876188851009593
Byli w stanie upojenia alkoholowego
kk1 raz 2132291419256174430262713
kk2-3 razy1491014191222 ---10147
kk4 razy i więcej15-99242922 ----96
Niepokoją wysokie odsetki (10,04%), którzy w stanie upojenia alkoholowego byli częściej niż 1 raz. Odsetki pijących codziennie piwo, wino i szampana były niższe w młodszych grupach wiekowych. Chłopcy piją częściej niż „codziennie” te napoje niż dziewczęta. Aktualnie „w każdym tygodniu” najczęściej piją napoje alkoholowe szesnastoletni chłopcy.
Spożycie piwa, wina i szampana „przynajmniej raz w miesiącu” – w tym również „w każdym tygodniu” było wyższe u badanych niż w Polsce, tak u chłopców jak i u dziewcząt. Odsetki pijących wódkę były nieco niższe od obserwowanych w Polsce. Przedstawiona struktura spożycia napojów zawierających alkohol wskazuje na konieczność rozwiązywania problemów zarówno zdrowotnych jak i pedagogicznych związanych z konsumpcją alkoholu przez osoby młodociane.
Wnioski
1. Samoocena zdrowia wykazała, że młodzież uczęszczająca do szkół polskich we Lwowie gorzej postrzega własne zdrowie niż rówieśnicy z innych krajów.
2. Badani relatywnie więcej czasu wolnego poświęcają na oglądanie telewizji i filmów video niż na zajęcia rekreacyjno-ruchowe.
3. Niepokoją wzrastające z wiekiem odsetki uczniów nie spożywających posiłków w godzinach dopołudniowych. Częstotliwość spożywania owoców i warzyw jest niezadowalająca.
4. Dziewczęta z badanych szkół systematyczniej i częściej niż chłopcy dbają o higienę jamy ustnej.
5. Wykazano, że w razie jazdy samochodem tylko około jedna trzecia badanych zapina pasy bezpieczeństwa.
6. Ponad 70% chłopców i dziewcząt siedemnastoletnich ma za sobą próby palenia papierosów przy czym aktualnie pali 19,8% chłopców i 6% dziewcząt.
7. Połowa badanych chłopców i jedna czwarta badanych dziewcząt przyznaje, że „przynajmniej raz” znajdowała się w stanie upojenia alkoholowego. Odnotowana sytuacja spożycia napojów alkoholowych winna być sygnałem do podjęcia działań pedagogicznych.
8. Uzyskane wyniki stanowią wstępną diagnozę i wymagają dokładnego udokumentowania. Dzieci i młodzież z Ukrainy powinny być również włączone do programowych badań nad zachowaniami zdrowotnymi, realizowanych przez WHO.
Piśmiennictwo
1. Gniazdowski A. (red.): Zachowania zdrowotne, IMP, Łódź 1990. 2. Goryński P., Łuczak E.: Samoocena stanu zdrowia dzieci i młodzieży [W:] Antropologia a medycyna i promocja zdrowia (red.) Malinowski A., Łuczak E., Grabowska J. WUŁ 1996. 2. Janiszewski R.: Próba określenia związku między aktywnością fizyczną a stanem zdrowia uczniów, Opieka Wych. Terap. 2, 1993. 4. Kozłowska-Wojciechowska M.: Żywienie dzieci i młodzieży – zagrożenia i niebezpieczeństwa [W]: Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze 1, 1998. 5. Pilis W.: Profilaktyczne znaczenie aktywności ruchowej w życiu człowieka w: Problemy rozwoju, zdrowia, edukacji prozdrowotnej i ekologicznej (red.) Rodziewicz-Gruhn J., Pyzik M. E., WSP Częstochowa 1995/1996 6. Woynarowska B. (red.): Zdrowie młodzieży szkolnej w Polsce i innych krajach. Raport z badań przeprowadzonych w 1994 roku. Instytut Matki i Dziecka, Zakład Pediatrii Społecznej i Medycyny Szkolnej, Warszawa 1996. 7. Woynarowska B.: Śniadania szkolne – wciąż aktualne Lider 12, 1995.
Nowa Medycyna 7/1999
Strona internetowa czasopisma Nowa Medycyna

Pozostałe artykuły z numeru 7/1999: