Zastanawiasz się, jak wydać pracę doktorską, habilitacyjną lub monografie? Chcesz dokonać zmian w stylistyce i interpunkcji tekstu naukowego? Nic prostszego! Zaufaj Wydawnictwu Borgis - wydawcy renomowanych książek i czasopism medycznych. Zapewniamy przede wszystkim profesjonalne wsparcie w przygotowaniu pracy, opracowanie dokumentacji oraz druk pracy doktorskiej, magisterskiej, habilitacyjnej. Dzięki nam nie będziesz musiał zajmować się projektowaniem okładki oraz typografią książki.

© Borgis - Nowa Medycyna 1/2002
NIEFARMAKOLOGICZNE METODY LECZENIA NADCIŚNIENIA TĘTNICZEGO
Metody niefarmakologiczne leczenia nadciśnienia tętniczego obejmują następujące postępowanie:
  • zaprzestanie palenia tytoniu,
  • normalizację wagi ciała,
  • ograniczenie spożycia alkoholu,
  • ograniczenie spożycia soli,
  • utrzymanie odpowiedniego spożycia potasu, wapnia i magnezu,
  • ograniczenie spożycia tłuszczów zwierzęcych,
  • regularną aktywność fizyczną i stosowanie technik relaksacyjnych,
  • regularność odpoczynku nocnego.
  • Zalecenia te są bardzo rzadko w sposób kompleksowy omawiane w gabinetach lekarskich i realizowane w życiu. Są dwa powody takiego stanu rzeczy: przekazywanie tych zaleceń jest trudnym zajęciem oraz realizowanie tych zaleceń jest, trudnym zajęciem.
    12.1. Zaprzestanie palenia tytoniu
    Palenie tytoniu zajmuje czwarte miejsce na liście największych niebezpieczeństw zagrażających ludzkości. Pod tym względem nałóg palenia tytoniu wyprzedzają: wybuch bomby atomowej, klęska głodu oraz epidemia AIDS. Nałogiem palenia papierosów jest w Polsce dotknięty co czwarty lekarz i co druga pielęgniarka. W naszym kraju 12 mln palaczy wypala codziennie 200 mln papierosów! Pozostali obywatele stają się tzw. biernymi palaczami. Palący w obecności innych osób powodują, że u biernych palaczy wzrasta o 35% ryzyko zachorowania na raka płuc lub zawał serca. Osoby narażone na bycie biernymi palaczami, a ma to miejsce często w zakładach pracy, powinny wiedzieć o Ustawie o ochronie zdrowia przed następstwami używania tytoniu i wyrobów tytoniowych z 9 listopada 1995 r. W ustawie tej jest zawarty zakaz palenia tytoniu (poza wyraźnie wyodrębnionymi miejscami) w zakładach opieki zdrowotnej, szkołach, placówkach opiekuńczo-wychowawczych, pomieszczeniach zamkniętych zakładów pracy oraz innych obiektach użyteczności publicznej.
    Zakaz palenia papierosów powinien być rutynowym zaleceniem dla każdego pacjenta z nadciśnieniem tętniczym, powtarzanym na każdej wizycie. Zalecenie to warto wesprzeć informacją, że u 25% osób zaprzestających palenia nie występują objawy głodu nikotynowego. Jest to ponadto bezpłatna metoda poprawy zdrowia i zawsze korzystna. Nie wykazano bowiem nigdy jakiegokolwiek ujemnego efektu zdrowotnego związanego z zaprzestaniem palenia papierosów.
    Negatywny wpływ dymu tytoniowego na układ krążenia jest wielokierunkowy. W pierwszych minutach palenia papierosa następuje zwyżka ciśnienia krwi oraz przyspieszenie czynności serca. Zmiany te utrzymują się w trakcie palenia papierosa oraz 15-20 minut po jego zakończeniu. Negatywny wpływ na układ krążenia może być przyczyną częstszego współistnienia choroby wieńcowej u osób palących, a także występowania pozornej oporności na leczenie hipotensyjne. Innym negatywnym działaniem dymu tytoniowego na układ krążenia jest pogorszenie profilu lipidowego oraz przyspieszenie i nasilenie rozwoju zmian miażdżycowych w naczyniach. Poza negatywnym oddziaływaniem na układ krążenia powszechnie znane jest ujemne oddziaływanie na układ oddechowy, pokarmowy, skórę oraz przebieg ciąży.
    12.2. Normalizacja wagi ciała
    Nadwaga i otyłość są bardzo rozpowszechnione w wielu krajach na całym świecie. W Polsce szacuje się, że nadwaga dotyczy 30-40% ludności, a otyłość 15-20%. Ilustrując to w sposób bardziej obrazowy można stwierdzić, że co drugi pacjent przekraczający próg gabinetu lekarskiego powinien wdrożyć postępowanie dietetyczne oraz niektórzy z nich farmakologiczne, mające na celu redukcję wagi ciała. Nadwaga lub otyłość powstają w następstwie nadmiaru energii dostarczanej z pokarmem nad energią wydatkowaną. Głównym źródłem nadmiaru energii w pokarmie są zwykle tłuszcze, a wśród nich szczególną rolę odgrywają nasycone kwasy tłuszczowe. W badaniach Pol-MONICA wykazano, że tłuszcz dostarcza ponad 40% energii w dobowym pożywieniu u mężczyzn oraz ponad 38% u kobiet (27). Przyrost masy ciała w następstwie nadmiernego spożycia tłuszczu tłumaczony jest następującymi mechanizmami:
  • tłuszcz jest najbardziej kalorycznym składnikiem pożywienia,
  • rozciąganie ścian żołądka przez pokarm powoduje uczucie sytości; w wypadku działania tłuszczu ten mechanizm działa słabo, gdyż mała objętość spożytego pokarmu mająca dużą wartość energetyczną nie jest w stanie wywołać uczucia sytości,
  • tłuszcz przyspiesza opróżnianie żołądka,
  • potrawy bogate w tłuszcz uważane są za smaczne, nie wymagają żucia, są szybko spożywane, zwykle w dużych objętościach,
  • tłuszcz spożyty jest łatwo magazynowany w tkance tłuszczowej.
  • Obniżenie spożycia tłuszczu można osiągnąć przez: unikanie dodawania do dań tłuszczu zawartego w sosach i zasmażkach, wybieranie produktów o małej zawartości tłuszczu oraz przygotowywanie potraw metodami nie wymagającymi dużych ilości tłuszczu. Zaleca się aby w diecie odchudzającej, a więc mającej 1000-1500 kcal, tylko 20-25% energii pochodziło z tłuszczu.
    Jeżeli metody dietetyczne nie przynoszą właściwego rezultatu, wspomagającym sposobem leczenia może być leczenie farmakologiczne.
    Staranne postępowanie lecznicze w razie nadwagi lub otyłości powinno być rozpatrywane nie tylko w płaszczyźnie medycznej, ale i ekonomicznej. Koszty związane z leczeniem nadwagi i otyłości szacuje się na 1,5-7,8% budżetu przeznaczonego na ochronę zdrowia w krajach Europy Zachodniej. W Stanach Zjednoczonych koszt leczenia osób z BMI wynoszącym 30,0-34,9 kg/m2 jest o 25% wyższy w porównaniu z osobami o prawidłowej wadze. Gdy BMI przekracza 35 kg/m2, koszty leczenia amerykańskich pacjentów wzrastają aż o 44%.
    Dostępne, obecnie już dość powszechnie, jadłospisy dietetyczne często podają jako jednostkę miary gram. Pacjentom trudno wyobrazić sobie np. 30 g chleba lub 20 g makaronu. Dlatego warto znać przeliczniki z gramów na jednostki miar domowych. W tabeli 9 podano przykładowe przeliczniki.
    Tabela 9. Jednostki miar domowych (wg A. Cichockiej i W. B. Szostaka 1999).
    ProduktJednostka miary domowejMasa, g
    Chleb zwykły1 kromka cienka20
    Chleb zwykły1 kromka średnia30
    Chleb zwykły1 kromka gruba50
    Chleb Graham1 kromka cienka25
    Chleb Graham1 kromka średnia50
    Chleb żytni razowy1 kromka cienka30
    Chleb na miodzie1 kromka średnia60
    Bułka pszenna1 kromka cienka10
    Bułka pszenna1 kromka średnia15
    Bułka pszenna1 kromka gruba20
    Kasza jęczmienna 1 łyżeczka płaska5
    Makaron suchy2 płaskie łyżki20
    Margaryna1 płaska łyżeczka5
    Olej1 łyżeczka5
    Mleko, sok1 szklanka250
    12.3. Spożycie potasu i wapnia
    Badania epidemiologiczne wykazują, że dieta uboga w potas może przyczyniać się do wzrostu ciśnienia krwi. Prawidłowa zawartość potasu w diecie powinna wynosić od 50 do 90 milimoli na dobę. Dostateczne spożycie potasu można zapewnić, spożywając kilkakrotnie w ciągu dnia warzywa, jarzyny oraz owoce. Dieta bogata w warzywa i owoce może obniżać ciśnienie skurczowe o 3 mmHg oraz rozkurczowe o 1 mmHg. Wykazano, że dieta bogata w potas może sprzyjać obniżeniu ciśnienia u chorych z nadciśnieniem tętniczym. Jeżeli pacjenci są leczeni lekami moczopędnymi, na ogół jest konieczne stosowanie suplementu potasu.
    Również dieta niskowapniowa może sprzyjać wystąpieniu nadciśnienia tętniczego. Właściwa podaż wapnia w diecie jest ważna u chorych z nadciśnieniem tętniczym, zwłaszcza u osób ze współistniejącym zagrożeniem osteoporozą.
    12.4. Ograniczenie spożycia alkoholu
    Ograniczenie spożycia alkoholu jest kolejną niefarmakologiczną metodą postępowania, którą powinno się zalecać pacjentom z nadciśnieniem tętniczym. Całkowite powstrzymanie się od spożywania alkoholu należy doradzać w następujących okolicznościach:
  • występowanie w rodzinie przypadków uzależnienia od alkoholu,
  • występowanie trudności w kontrolowaniu ilości wypijanego alkoholu,
  • silne religijne lub środowiskowe przeciwwskazania do picia alkoholu,
  • współistnienie takich schorzeń jak cukrzyca, dna, choroba wrzodowa,
  • ciąża, laktacja,
  • stałe przyjmowanie leków, przy których niewskazane jest picie alkoholu,
  • prowadzenie pojazdów mechanicznych, operowanie maszynami lub urządzeniami,
  • posługiwanie się bronią palną lub niebezpiecznymi substancjami,
  • przed ćwiczeniami fizycznymi, alkohol bowiem naraża organizm na przetrenowanie,
  • gdy osoba odpowiada za dobro i bezpieczeństwo dzieci (bezwzględny zakaz picia alkoholu!).
  • 12.5. Ograniczenie spożycia soli
    Ograniczenie spożycia soli jest zaleceniem, które wymaga nieustannego propagowania. Prawidłowe funkcjonowanie organizmu zapewniamy, spożywając 4-6 g soli na dobę, podczas gdy w niektórych populacjach w Polsce spożycie soli sięga nawet 21 g na dobę. Warto przypominać i uświadamiać pacjentom, że sól występuje nie tylko w solniczce, lecz jest również zawarta w produktach konserwowanych solą. W przypadkach występowania oporności na leczenie hipotensyjne warto bardzo szczegółowo przeanalizować spożycie soli przez pacjenta. Analiza taka może okazać się bardziej skuteczna, niż zlecenie kolejnego leku. Gdy istnieją wątpliwości, można wykonać oznaczenie dobowego wydalania sodu z moczem. Otrzymanie wyniku pomiędzy 100 a 200 miliekwiwalentów na dobę oznacza, że pacjent pozostaje na diecie normosodowej. Wynik poniżej 100 miliekwiwalentów wskazuje na dietę niskosodową, a wynik powyżej 200 miliekwiwalentów na dobę oznacza, że pacjent stosuje dietę bogatosodową.
    12.6. Aktywność fizyczna
    Aktywność fizyczna powinna być zdecydowanie szerzej niż dotychczas propagowana wśród naszych pacjentów. Należy zalecać uprawianie gimnastyki porannej (najlepiej na świeżym powietrzu lub przy otwartym oknie), biegi, marsze, intensywne spacery, wędrówki, taniec, jazdę na rowerze, gimnastykę oddechową, pływanie w basenie oraz ćwiczenia relaksacyjne. Należy wykluczyć ćwiczenia i zajęcia wymagające pochylania głowy ku dołowi, ruch ten bowiem jest przez większość chorych z nadciśnieniem tętniczym źle tolerowany. Zachęcając pacjentów do aktywności fizycznej powinniśmy zwrócić uwagę, aby ćwiczyli na znanym i bezpiecznym terenie. Pacjenci uprawiając ćwiczenia fizyczne powinni prowadzić je w odpowiednim ubraniu i obuwiu sportowym. Podczas ćwiczeń nie powinni mieć na sobie biżuterii. Wystąpienie dolegliwości ze strony układu krążenia powinno być sygnałem do zaprzestania ćwiczeń. Warto powiadomić naszych pacjentów, że nie powinni uczestniczyć w zajęciach, które w założeniach mają współzawodnictwo lub walkę o nagrodę. Niedozwolony jest udział w ćwiczeniach fizycznych po spożyciu alkoholu, zachodzi bowiem ryzyko przetrenowania. Nie zaleca się również prowadzenia ćwiczeń sportowych po spożyciu posiłku, zwłaszcza obfitego. Optymalną porą do zajęć sportowych jest poranek, przed spożyciem śniadania. Czas ćwiczeń powinien wynosić codziennie ok. 30 minut. Powinniśmy pamiętać maksymę, że ruch może zastąpić wiele leków, ale żaden lek nie zastąpi ruchu.
    12.7. Regularność odpoczynku nocnego
    Regularność odpoczynku nocnego jest ważnym elementem decydującym o zdrowiu, choć niestety nagminnie pomijanym w poradnictwie ambulatoryjnym. Pacjenci z chorobami układu krążenia powinni przestrzegać regularności snu w godzinach 22.00-6.00. Osoby pracujące w godzinach nocnych przez wiele lat, cierpiące na nadciśnienie tętnicze, mogą doznać odwrócenia dobowego rytmu ciśnienia krwi. Należy pamiętać, że odwrócenie dobowego rytmu ciśnienia krwi zwiększa zagrożenie powikłaniami narządowymi nadciśnienia tętniczego.
    Nowa Medycyna 1/2002
    Strona internetowa czasopisma Nowa Medycyna