Chcesz wydać pracę habilitacyjną, doktorską czy monografię? Zrób to w Wydawnictwie Borgis – jednym z najbardziej uznanych w Polsce wydawców książek i czasopism medycznych. W ramach współpracy otrzymasz pełne wsparcie w przygotowaniu książki – przede wszystkim korektę, skład, projekt graficzny okładki oraz profesjonalny druk. Wydawnictwo zapewnia szybkie terminy publikacji oraz doskonałą atmosferę współpracy z wysoko wykwalifikowanymi redaktorami, korektorami i specjalistami od składu. Oferuje także tłumaczenia artykułów naukowych, skanowanie materiałów potrzebnych do wydania książki oraz kompletowanie dorobku naukowego.

© Borgis - Nowa Medycyna 2/2004
Krystyna de Walden-Gałuszko
Jak skutecznie pomagać chorym umierającym – problemy wsparcia psychologicznego
how to help dying people – psychological problems of successful support
Kierownik Zakładu Medycyny Paliatywnej Akademii Medycznej w Gdańsku
Krajowy Konsultant w Dziedzinie Medycyny Paliatywnej
Streszczenie
Psychological support is an essential part of palliative care. Common knowledge of its concepts is poor. This article explains main dimensions of psychological and spiritual help in existentially suffering dying people.
Na początku należy spróbować określić co to jest wsparcie psychologiczne cierpiącego człowieka?
Wsparcie to nie osłaniane przed stresem, skrywanie pod kloszem żeby go to cierpienie nie dotknęło.
Wsparcie to po pierwsze podtrzymywanie „zewnętrzne” zabezpieczające przed złamaniem, upadkiem i ustaniem w drodze – a po drugie – to umocnienie „od wewnątrz” przez zwiększenie energii, przypływ sił umożliwiających człowiekowi dalszą wędrówkę. Spełnienie obu warunków wymaga wysiłku zrozumienia chorego: jego sposobu spostrzegania sytuacji, jego reakcji emocjonalnych, a zwłaszcza jego potrzeb.
Najczęściej potrzeby człowieka umierającego sprowadzają się do trzech zasadniczych. Pierwsza to potrzeba fizycznego komfortu osiąganego przez dobrą kontrolę objawów, a wyrażająca się znacznym złagodzeniem lub całkowitym usunięciem dolegliwości. Druga to potrzeba społeczna ujawniona przez pragnienie bliskości i ciepłej, pełnej zrozumienia obecności drugiego człowieka. Kolejna bardzo ważna potrzeba własnej wartości i godności oczekuje spełnienia przez uznanie i szacunek dla chorego wyrażony mu przez otoczenie. W tej próbie zrozumienia pacjenta ważna jest także odpowiedź na pytanie w jaki sposób spostrzega on rzeczywistość: czy widzi ją w miarę realnie czy też obraz ten jest zafałszowany przez kłamstwa otoczenia lub własny silny lęk skłaniający do ucieczki przed prawdą lub do rozbudowania fałszywej nadziei na wyzdrowienie.
W rozmowie z chorym konieczna jest także próba uzyskania odpowiedzi na kolejne pytanie – jakie są jego reakcje emocjonalne na postrzeganą sytuację?
Czy wyrażany przez pacjenta smutek, lęk, czasem bunt i rozżalenie są tymi „normalnymi” uczuciami z którymi człowiek sobie radzi, czy też one swoim nasileniem i długotrwałością przygniatają go, uniemożliwiając odzyskanie psychicznej równowagi.
Czasami takie formy oceny stanu chorego okazują się niewystarczające i wtedy należy sięgnąć głębiej.
Wówczas diagnozowanie okazuje się niewątpliwie trudniejsze i wymaga ze strony opiekunów większych umiejętności i wysiłku.
Na tym etapie pytanie powinno dotyczyć tzw. wskaźnika duchowego cierpienia wyrażającego się m.in. poczuciem winy, wątpieniem w sens życia i własnego losu, przeświadczeniem o utracie wolności, negacją dotychczas akceptowanych wartości, pretensjami do Boga. Po dokonaniu wstępnej oceny problemów chorego kolejnym zadaniem opiekuna jest wybór i zastosowanie właściwej formy pomocy – wsparcia.
Stosunkowo proste, choć również wymagające profesjonalnego przygotowania – są działania nastawione na dobrą kontrolę objawów i życzliwą obecność.
Bardzo ważna jest przy tym pełna gotowość ze strony opiekuna do każdorazowego dostosowania się do dynamicznie przebiegających zmian postaw i reakcji chorego, który przeżywa np. okresy przypływu nadziei lub rozpaczy, godzi się ze swoją sytuacją lub jej zaprzecza itp.
W przypadku stwierdzenia patologicznego nasilenia reakcji emocjonalnych pomoc powinna oznaczać wówczas zastosowanie właściwej terapii psychofarmakologicznej.
Jak powiedziano profesjonalnie udzielone „wsparcie zewnętrzne” somatyczno-psychologiczne może okazać się niewystarczające. Należy wówczas sięgnąć do różnych form „wsparcia wewnętrznego”.
Przykładem może też być logoterapia oparta na analizie wydarzeń z dotychczasowego życia (tzw. life review) propozycja „nowego” spojrzenia na problem wolności przenoszącego akcent z „posiadania wolności” na bycie wolnym, odnalezienie w sobie wewnętrznego „źródła” siły poprzez medytację, modlitwę lub powołując się na sformułowanie Tischnera i Levinasa – duchowe przeżycie „Innego”. Jest najgłębszy wymiar wsparcia, który dalece przekracza zakres tzw. udzielania pomocy w potrzebie. Ta opieka („caring wg Levimasa) to nie tylko profesjonalna dyspozycyjność, ale podstawowa duchowa orientacja „Ja” opiekuna poznająca Innego w jego wnętrzu i dająca mu się poznać.
Łączność z wewnętrznym obszarem cierpiącego człowieka można osiągnąć przez:
– duchowe słuchanie,
– ułatwienie posługiwania się rytuałami dla wyrażenia przeżyć (poprzez np. gesty, symbole, zwroty słowne).
Duchowe słuchanie będące równocześnie formą wewnętrznego porozumienia i źródłem siły oznacza skupienie się na potrzebach – problemach duchowych: sytuacyjnych, moralnych i religijnych.
Problemy sytuacyjne to poszukiwanie sensu życia w sytuacji choroby i cierpienia – poszukiwania, źródła nadziei.
Problemy moralne/biograficzne dotyczą zarówno przeszłości (uporządkowania swoich spraw, naprawienia krzywd, dokonania bilansu życia), jak i przyszłości (przygotowanie się do przyszłego życia).
Problemy – potrzeby religijne odnoszą się wprost do Boga z całym bogactwem relacji bezpośrednich i pośrednich poprzez Innego Człowieka.
Wsparcie wewnętrzne – opieka wg Mayeroffa to pomoc innym we wzrastaniu. To bliskość z człowiekiem cierpiącym szanująca zarazem jego odrębność. Jest to także towarzyszenie jego wewnętrznej „oscylacji” pomiędzy biegunem stabilności i bezpieczeństwa a perspektywą niepewności i ryzyka. Ta dynamika zmian poprzez okresowe kryzysy i załamania stwarza zarazem choremu szanse osiągnięcia nowej, pełniejszej integracji.
Nowa Medycyna 2/2004
Strona internetowa czasopisma Nowa Medycyna