Zastanawiasz się, jak wydać pracę doktorską, habilitacyjną lub monografie? Chcesz dokonać zmian w stylistyce i interpunkcji tekstu naukowego? Nic prostszego! Zaufaj Wydawnictwu Borgis - wydawcy renomowanych książek i czasopism medycznych. Zapewniamy przede wszystkim profesjonalne wsparcie w przygotowaniu pracy, opracowanie dokumentacji oraz druk pracy doktorskiej, magisterskiej, habilitacyjnej. Dzięki nam nie będziesz musiał zajmować się projektowaniem okładki oraz typografią książki.

© Borgis - Nowa Medycyna 5/2000
Małgorzata Żak-Prelich1, Elżbieta Królikowska2, Grażyna Broniarczyk-Dyła1
Leczenie zakażeń układu moczowo-płciowego wywołanych przez Chlamydia trachomatis
The treatment of Chlamydia trachomatis genitourinary infections
1 z Katedry i Kliniki Dermatologii i Wenerologii Akademii Medycznej w Łodzi
Kierownik Katedry i Kliniki: prof. dr hab. n. med. Anastazy Omulecki
2 ze Specjalistycznego Dermatologicznego ZOZ-u w Łodzi Dyrektor: dr n. med. Krystyna Kozłowska-Choczaj
Infekcje w obrębie narządów moczowo-płciowych wywoływane przez bakterie z gatunku Chlamydia trachomatis (Ch.t.) należą do najczęstszych chorób przenoszonych drogą płciową (STD – sexually transmitted diseases). W krajach rozwiniętych stanowią co najmniej 50% przypadków nierzeżączkowych zapaleń cewki moczowej (NGU – nongonoccocal urethritis), zaś w Stanach Zjednoczonych liczbę zachorowań szacuje się na 4 mln rocznie (17, 32).
Najczęściej zakażenie Chlamydia trachomatis przebiega pod postacią zapalenia cewki moczowej (u mężczyzn i kobiet) oraz zapalenia szyjki macicy u kobiet (12).
Nieleczona lub niewłaściwie leczona infekcja może doprowadzić do niebezpiecznych powikłań, między innymi zapalenia najądrzy, jądra, gruczołu krokowego i odbytnicy u mężczyzn oraz zapalenia błony śluzowej macicy i przydatków u kobiet, a nawet być przyczyną niepłodności i ciąż pozamacicznych, poronień oraz powikłań okołoporodowych (17, 29, 32, 33).
Ze względu na częste współistnienie chlamydialnego zapalenia cewki moczowej z innymi chorobami przenoszonymi drogą płciową, zwłaszcza z rzeżączką oraz skąpoobjawowy lub wręcz bezobjawowy przebieg infekcji, leczenie jej pozostaje dużym problemem (24, 32, 33). Wewnątrzkomórkowy cykl rozwojowy chlamydii z obecnością zakaźnych ciałek elementarnych i niezakaźnych siateczkowatych oraz możliwość ich przetrwania w tkance podśluzówkowej stwarzają dodatkową trudność w ustaleniu właściwej dawki i czasu leczenia odpowiednio dobranym antybiotykiem (3, 18).
Polecane przez wielu autorów standardowe leczenie infekcji układu moczowo-płciowego wywoływanych przez Chlamydia trachomatis obejmuje zastosowanie jednego z trzech antybiotyków. Są nimi: tetracyklina (2 g/dobę), doksycyklina (200 mg/dobę) lub erytromycyna (1,6 g/dobę) stosowane przez siedem dni. Erytromycyna jest lekiem z wyboru w leczeniu kobiet ciężarnych, karmiących, noworodków i dzieci oraz w przypadku nietolerancji tetracyklin (1, 3, 15, 18, 19, 29, 32, 33). Bergan i Gjonnaes (4) polecają u kobiet w leczeniu zakażeń chlamydialnych erytromycynę, ze względu na jej lepsze przenikanie do narządów miednicy mniejszej. Schachter i wsp. (31) oraz Crombleholme i wsp. (9) stosowali w leczeniu kobiet ciężarnych erytromycynę, uzyskując wyleczenie u ponad 90%. Również erytromycyna dodawana jest do podłoża przy przechowywaniu nasienia od dawców, co pomaga w eliminacji m.in. zakażenia Chlamydia trachomatis podczas procesu sztucznego zapłodnienia (22).
Domeika i Mardh (12) uważają, że leczenie niepowikłanych zakażeń chlamydialnych powinno trwać nie krócej niż 10 dni, natomiast w przypadkach powikłanych co najmniej 14 dni. Proponują oni również, aby wszystkie przypadki zakażeń chlamydialnych u kobiet traktować jako powikłane.
Tetracykliny i erytromycyna przez wiele lat były wystarczająco skuteczne w leczeniu infekcji Ch.t. W związku z pojawieniem się doniesień o narastającej oporności Chlamydia trachomatis oraz nieskuteczności leczenia u co najmniej 30% mężczyzn z długotrwałą lub nawracającą infekcją chlamydialną, konieczne stało się poszukiwanie nowych chemioterapeutyków i schematów leczenia (15, 19).
Obecnie w leczeniu infekcji chlamydialnych stosowane są pochodne wywodzące się z grupy makrolidów. Najczęściej stosowanym antybiotykiem z tej grupy jest reksytromycyna, której zaletą w stosunku do tradycyjnie stosowanej erytromycyny jest dłuższy okres półtrwania, co umożliwia stosowanie jej w dwóch dawkach podzielonych (39).
Wielu autorów wykazało w badaniach klinicznych skuteczność roksytromycyny stosowanej w dawce 150 mg 2 razy dziennie przez 7 dni (29, 38, 39). Van der Willigen i wsp. (39) w grupie 53 mężczyzn z infekcją Ch.t. uzyskali 92% wyleczeń. Lassus i Seppala (20) lecząc 637 chorych tą samą dawką leku, ale przez 10 dni osiągnęli 92% wyleczeń u mężczyzn z chlamydialnym zapaleniem cewki moczowej oraz 81% u kobiet z zapaleniem szyjki macicy i pochwy. Dobre wyniki osiągane przy pomocy reksytromycyny podają również Choroszy-Król i Ruczkowska (7) sugerując, że przedłużenie czasu leczenia do 14 dni zwiększyłoby odsetek wyleczeń.
Wielu autorów porównywało wyniki leczenia infekcji chlamydialnych roksytromycyną z dotychczas stosowanymi tradycyjnymi schematami (16, 38, 29). Worm i wsp. (38) stosowali w dwóch grupach chorych przez 7 dni roksytromycynę (300 mg na dobę) i erytromycynę (1000 mg na dobę). U 100% chorych uzyskali wyleczenie mikrobiologiczne. W grupie leczonej roksytromycyną ustąpienie objawów klinicznych wynosiło u mężczyzn 73%, zaś u kobiet 97%, a po leczeniu erytromycyną odpowiednio 70% i 88%. Radowicki i wsp. (29) leczyli dwie grupy kobiet roksytromycyną 300 mg na dobę oraz doksycykliną 200 mg na dobę przez 7 dni, uzyskując wyleczenie w pierwszej grupie u 89% a w drugiej u 84%. Również Hoyme i wsp. (16) stosując takie same dawki leków, ale przez 10 dni, uzyskali w obu grupach 98% wyleczeń.
Większość autorów prezentuje pogląd, że o ile skuteczność roksytromycyny jest podobna lub niewiele przewyższa skuteczność leczenia schematami tradycyjnymi, to częstość objawów niepożądanych, głównie pod postacią zaburzeń żołądkowo-jelitowych lub biocenozy pochwy, jest znacznie niższa (7, 29, 38).
Nieliczne są doniesienia na temat stosowania innych antybiotyków makrolidowych w leczeniu infekcji chlamydialnych. Dylewski i wsp. (13) podawali spiramycynę 128 chorym w dawce 2 g/dobę przez 14 dni, uzyskując 98% wyleczeń, zaś De Punzio i wsp. (11) stosując jozamycynę u 28 chorych osiągnęli 92,1% wyleczeń.
W ostatnich latach pojawiło się wiele doniesień dotyczących zastosowania w leczeniu infekcji Chlamydia trachomatis fluorowanych chinolonów. Podczas gdy pojedyncze ich dawki są skuteczne w leczeniu rzeżączkowego zapalenia cewki moczowej i szyjki macicy, te same dawki są całkowicie nieefektywne w eradykacji Chlamydia trachomatis (32).
Ciprofloksacyna była jednym z pierwszych leków tej grupy, który wykazywał wysoką skuteczność przeciwko Ch.t. w badaniach in vivo (15, 18, 24). Podawana w dawce 500 mg lub 750 mg 2 razy dziennie przez 5-10 dni wykazywała bezpośrednio po leczeniu podobną skuteczność, jak doksycyklina. Jednakże wyniki badań mikrobiologicznych wykonywane po 2 i więcej tygodniach od zakończenia leczenia były niezadowalające (18, 28). Hooton i wsp. (15) przeprowadzili porównawcze badania dotyczące zastosowania wyższych dawek ciprofloksacyny (750 mg lub 1000 mg 2 razy dziennie przez 7 dni) w porównaniu ze standardową terapią doksycykliną. Kliniczne wyleczenie uzyskali po 4 tygodniach odpowiednio u 53%, 51% i 56% chorych, zaś mikrobiologiczne u 48%, 62% i 100% chorych. Objawy uboczne, głównie pod postacią zaburzeń żołądkowo-jelitowych, obserwowano u 35-38% chorych leczonych ciprofloksacyną i u 19% chorych leczonych doksycykliną.
Wielu autorów donosi o skuteczności leczenia zakażeń chlamydialnych ofloksacyną, która wykazuje aktywność in vivo w stosunku do Ch.t. podobną do ciprofloksacyny (1, 6, 24). Ofloksacyna stosowana jest w dawkach od 200 mg do 300 mg co 12 godzin przez 5-10 dni. Batteiger i wsp. (1) uważają, że krótsza niż 5-dniowa terapia ofloksacyną nie jest skuteczna u wszystkich chorych, natomiast podawanie jej przez co najmniej 7 dni daje 100% wyleczeń zakażeń Chlamydia trachomatis. W porównawczych badaniach ofloksacyny z doksycykliną osiągano podobne wskaźniki wyleczeń mikrobiologicznych (1, 6). Dlatego też leczenie ofloksacyną zostało zaaprobowane przez FDA (Food and Drug Administration) w USA i zalecane jest u chorych, którzy nie tolerują tetracyklin lub erytromycyny (24).
W badaniach in vivo Perca i wsp. (27) wykazali, że spośród badanych chinolonów, sparfloksacyna ma najwyższą aktywność przeciwko Chlamydia trachomatis. Skuteczność tego leku będzie musiała jednak znaleźć potwierdzenie w badaniach klinicznych. Obiecujące wyniki leczenia infekcji Ch.t. osiągano stosując inny chinolon, temafloksacynę w dawce 800 mg/dobę przez 7 dni (24). Norfloksacyna okazała się nieskuteczna w leczeniu Chlamydia trachomatis (25).
Chinolonów nie wolno jednak stosować u kobiet ciężarnych i karmiących, a także u dzieci, z uwagi na możliwość niszczenia chrząstek stawowych (24, 32). Mogą one również powodować, poza zaburzeniami ze strony przewodu pokarmowego, m.in. nadwrażliwość na światło, leukopenię, wzrost poziomu transaminaz (1).
Niedogodności długiego leczenia, z zastosowaniem kilku dziennych dawek antybiotyku, mogą być powodem przedwczesnego przerwania terapii przez chorego, co może doprowadzić do przetrwałych bądź nawracających infekcji Ch.t. (17). Cramer i wsp. (8) wykazali, że im dłuższa terapia, tym szybciej występuje zniechęcenie u chorego i tym wcześniej przerywa on leczenie. Niechęć ta obserwowana jest najczęściej w grupie bezobjawowych partnerów seksualnych, mających słabą motywację do przyjmowania leku. Aspekty społeczno-epidemiologiczne przemawiają zatem, aby leczenie chorób przenoszonych drogą płciową, w tym również infekcji Chlamydia trachomatis, było skuteczne, krótkie i proste dla chorego (10). Z tego względu dąży się do stosowania jednorazowej, dobrze tolerowanej i bezpiecznej dawki leku (17).
Pierwszym lekiem, który wydaje się spełniać powyższe wymagania w stosunku do zakażeń chlamydialnych jest azitromycyna (10, 33). Azitromycyna jest azalidowym antybiotykiem pokrewnym makrolidom. Jej wysoka biodostępność, stężenie w tkankach i komórkach 10-100 razy większe niż w surowicy oraz okres półtrwania wynoszący około 68 godzin, przemawiają za zastosowaniem jej w leczeniu infekcji Ch.t. (10, 14, 17, 33). Badania Fouldsa i wsp. (14) wykazały, że szczególnie wysokie stężenie lek ten osiąga w obrębie jajników, jajowodów i macicy. Wysoki i długo utrzymujący się poziom azitromycyny w tkankach umożliwia zastosowanie jej w jednorazowej dziennej dawce (17). Steingrimsson i wsp. (34) oraz Lassus i wsp. (21) w roku 1990 opublikowali jedne z pierwszych doniesień na temat zastosowania azitromycyny w zakażeniach chlamydialnych w jednorazowej dawce 1 g, która okazała się skuteczna, jak standardowe podawanie doksycykliny, zarówno u mężczyzn, jak i u kobiet. W badaniach Dajka (10) wyleczenie w niepowikłanych infekcjach chlamydialnych cewki moczowej i szyjki macicy po jednorazowej dawce azitromycyny uzyskano u 96% mężczyzn i u 100% kobiet. Podobne wyniki podaje Martin i wsp. (23) oraz Ridgway (30). Porównując różne metody dawkowania (1 g jednorazowo, 500 mg co 12 godzin przez 1 dzień, 500 mg pierwszego dnia i po 250 mg przez 2 kolejne dni) Steingrimsson i wsp. (34) wykazali, że są one równie skuteczne. Wszystkie schematy leczenia były dobrze znoszone przez chorych, objawy uboczne, pod postacią zaburzeń żołądkowo-jelitowych o łagodnym przebiegu lub drożdżycy pochwy, występowały w pojedynczych przypadkach (10, 17, 30, 33). W doniesieniach porównujących wyniki leczenia azitromycyną w wyżej wymienionych różnych schematach dawkowania, ze standardowo stosowaną doksycykliną, nie wykazano istotnych różnic w skuteczności obu terapii (17, 23, 33, 34). Porównywano również skuteczność azitromycyny (1 g) z ciprofloksacyną (500 mg 2 razy dziennie przez 7 dni) uzyskując odpowiednio 95% i 61% wyleczeń po 2 tygodniach. Azitromycyna okazała się równie skuteczna, jak ofloksacyna w leczeniu Ch.t., jednakże możliwość zastosowania pojedynczej dawki leku przemawia na korzyść azitromycyny (37). Należy wspomnieć jednak, że leczenie azitromycyną i ofloksacyną jest znacznie droższe od terapii standardowej (37).
Doniesienia na temat stosowania klindamycyny (linkozamid) w leczeniu zakażeń Ch.t. są rozbieżne. Wasserheit i wsp. (36) wykazali, że klindamycyna w połączeniu z tobramycyną (aminoglikozyd) była skuteczna u kobiet z zapaleniem jajowodów, podczas gdy sama klindamycyna nie przyniosła efektu w leczeniu chlamydialnego zapalenia cewki moczowej u mężczyzn.
W leczeniu infekcji chlamydialnych kobiet ciężarnych Crombleholme i wsp. (9) stosowali amoksycylinę w dawce 500 mg co 8 godzin przez 7 dni z zadowalającymi wynikami. Jones (18) uważa jednak, że amoksycylina może być stosowana u kobiet w ciąży jedynie w przypadkach nietolerancji erytromycyny.
Cefalosporyny okazały się całkowicie nieskuteczne w leczeniu zakażeń Chlamydia trachomatis (35).
W ostatnio przeprowadzonych badaniach, Patton i wsp. (26) oceniali wyleczenie mikrobiologiczne oraz możliwość ograniczenia procesu zapalnego w jajowodach, u makaków zakażonych chlamydiami w warunkach laboratoryjnych, u których stosowano doksycyklinę w połączeniu z ibuprofenem lub triamcinolonem. Dołączenie leków przeciwzapalnych miało niewielki wpływ na zmniejszenie stanu zapalnego w obrębie narządów dotkniętych infekcją chlamydialną. Wyniki te sugerują, że decydujące znaczenie dla uniknięcia bliznowacenia i włóknienia w obrębie jajowodów ma jak najwcześniejsze podjęcie leczenia właściwymi antybiotykami.
Wczesne podjęcie leczenia jest również bardzo istotne ze względu na obserwowaną mniejszą skuteczność antybiotyków w zakażeniach przewlekłych Ch.t. (4). Beatty i wsp. (3) uważają, że może to być związane z obniżoną zawartością MOMP (major outer membrane protein) w błonie zewnętrznej ciałek elementarnych Chlamydia trachomatis w przebiegu długo trwającej infekcji. Ich zdaniem zjawisko to może zaburzać transport antybiotyków do komórek chlamydii, jakkolwiek proces ten nie został całkowicie wyjaśniony.
Poważnym problemem w leczeniu zakażeń układu moczowo-płciowego, wywoływanych przez Chlamydia trachomatis, pozostaje wysoki odsetek nawrotów. Batteiger i wsp. (2) wykazali, że w ciągu 3 lat nawroty wystąpiły u 26% obserwowanych przez nich chorych. Również Blythe i wsp. (5) ocenili częstość nawrotów w grupie młodych kobiet na 39% w czasie dwuletniej obserwacji. Dane te wskazują na konieczność przeprowadzenia wnikliwego wywiadu, badań i leczenia u chorych oraz ich partnerów seksualnych. Domeika i Mardh (12) proponują dwukrotną kontrolę po zakończeniu leczenia. Pierwszą po 1-2 tygodniach w celu upewnienia się, że chory i jego partner przebyli właściwe leczenie, drugą po 4-6 tygodniach celem przeprowadzenia badań dotyczących ewentualnej reinfekcji.
Obserwuje się, że częstość infekcji Ch.t. wzrasta, zwłaszcza w społeczeństwach rozwiniętych (3, 12, 17, 33). Właściwe postępowanie w stosunku do chorego i jego partnera seksualnego oraz wybór odpowiedniego chemioterapeutyku stanowią najistotniejszy element postępowania leczniczego zmierzającego do ograniczenia występowania zakażeń układu moczowo-płciowego wywoływanych przez Chlamydia trachomatis.
Piśmiennictwo
1. Batteiger B.E. et al.: Efficacy and safety of Ofloxacin in the treatment of nongonococcal sexually transmitted disease. Am. J. Med., 1989, 87 (suppl. 6C):75S. 2. Batteiger B.E. et al.: Association of recurrent chlamydial infection with gonorrhea. J. Infect. Dis., 1989, 159:661. 3. Beatty W.L. et al.: Persistent chlamydiae: from cell culture to a paradigm for chlamydial pathogenesis. Microbiol. Rev., 1994, 58:686. 4. Bergan T., Gjonnaes M.: Penetration of erythromycin to female pelvic organs. Curr. Ther. Res., 1981, 30:597. 5. Blythe M.J. et al.: Recurrent genitourinary C. trachomatis infection in adolescent females. Pediatr. Res., 1990, 27:3A. 6. Boslego J.W. et al.: A prospective randomized trial of ofloxacin vs doxycycline in the treatment of uncomplicated male urethritis. Sex. Transm. Dis., 1988, 15:186. 7. Choroszy-Król K., Ruczkowska J.: Wyniki leczenia toxytromycyną (Rulid) chlamydialnego zapalenia cewki moczowej. Przegl. Dermatol., 1993, 80:201. 8. Cramer J.A. et al.: Compliance declines between clinic visits. Arch. Intern. Med., 1990, 150:1509. 9. Crombicholme W.R. et al.: Amoxicillin therapy for Chlamydia trachomatis in pregnancy. Obstet. Gynecol., 1990, 75:752. 10. Dajek Z.: Leczenie jednorazową, doustną dawką azitromycyny niepowikłanych zakażeń cewki moczowej i szyjki macicy wywołanych przez Chlamydia trachomatis. Przegl. Dermatol., 1996, 83:545. 11. De Punzio C. et al.: Epidemiology and therapy of Chlamydia trachomatis genital infections in women. J. Chemother., 1992, 4:163. 12. Domeika M., Mardh P.A.: ABC on chlamydia. Uppsala, 1993. 13. Dylewski J. et al.: Comparison of spiramycin and doxycycline for treatment of Chlamydia trachomatis genital infections. Antimicrob. Agents Chemother., 1993, 37:1373. 14. Foulds G. et al.: The pharmacokinetics of azithromycin in human serum and tissues. J. Antimicrob. Chemother., 1990, 25 (suppl. A):73. 15. Hooton T.M. et al.: Ciprofloxacin compared with Doxycycline for nongonococcal urethritis. JAMA, 1990, 264:1418. 16. Hoyme U.B. et al.: Roxithromycin versus doxycycline in the treatment of cervicitis. Prospective randomized multicenter study under practice-related conditions. Forschr. Med., 1990, 108:244. 17. Johnson R.B.: The role of azalide antibiotics in the treatment of chlamydia. Am. J. Obstet. Gynecol., 1991, 164:1794. 18. Jones R.B.: New treatments for Chlamydia trachomatis. Am. J. Obstet. Gynocol., 1991, 164:1789. 19. Jones R.B. et al.: Partial characterization of Chlamydia trachomatis isolates resistant to multiple antibiotics. J. Infect. Dis., 1990, 162:1309. 20. Lassus A., Seppala A.: Roxithromycin in nongonococcal urethritis. J. Antimicrob. Chemother., 1987, 20 (suppl. B):157. 21. Lassus A.: Comparative studies of azithromycin in skin and softtissue infection and sexually transmitted infections by Neisseria and Chlamydia species. J. Antimicrob. Chemother., 1990, 25 (suppl. A):115. 22. Leiva J.L. et al.: Microorganisms in semen used for artificial insemination. Obstet. Gynecol., 1985, 65:669. 23. Martin D.H. et al.: A controlled trial of a single dose of azithromycin for the treatment of chlamydial urethritis and cervicitis. N. Eng. J. Med., 1992, 327:921. 24. Mogabgab W.J.: Recent developments in the treatment of sexually transmitted diseases. Am. J. Med., 1991, 91 (suppl. 6A):140s. 25. Oriel J.D.: Use of quindones in chlamydial infections. Rev. Invect. Dis., 1989, 11 (suppl. 5):S1273. 26. Patton D.L. et al.: Effects of Doxycycline and antiinflammatory agents on experimentally induced chlamydial upper genital tract infection in female macaques. J. Infect. Dis., 1997, 175:648. 27. Perea E.J. et al.: Comparative in vitro activity of sparfloxacin against genital pathogens. J. Antimicrob. Chemother., 1995, 37 (suppl. A):19. 28. Perea E.J. et al.: Clinical efficacy of new quinolones for therapy of nongonococcal urethritis. Sex. Transm. Dis., 1989, 16:7. 29. Radowicki S. i wsp.: Roxithromycyna (Rulid) w leczeniu zakażeń Chlamydia trachomatis narządów płciowych u kobiet. Gin. Pol., 1995, 66:354. 30. Ridgway G.L.: Azithromycic in the maragement of Chlamydia trachomatis infections. Int. J. STD AIDS, 1996, 7 (suppl. 1):5. 31. Schachter J. et al.: Experience with the routine use of erythromycin for chlamydial infections in pregnancy. N. Engl. J. Med., 1986, 314:275. 32. Segreti J.: Fluoroquinolones for the treatment of nongonococcal urethritis/cervicitis. Am. J. Med., 1991, 91 (suppl. 6A):150S. 33. Stamm W.E.: Azithromycin in the treatment of uncomplicated genital chlamydial infections. Am. J. Med., 1991, 91 (suppl. 3A):19S. 34. Steingrimsson O. et al.: Azithromycin in the treatment of sexually transmitted disease. J. Antimicrob. Chemother., 1990, 25 (suppl. A):109. 35. Sweet R.L. et al.: Failure of beta-lactam antibiotics to eradicate Chlamydia trachomatis in the endometrium despite apparent clinical cure of acute salpingitis. JAMA, 1983, 250:2641. 36. Wasserheit J.N. et al.: Microbial causes of proven pelvic inflammatory disease and efficacy of clindamycin and tobramycin. Ann. Intern. Med., 1986, 104:187. 37. Weber J.T., Johnson R.E.: New treatments for Chlamydia a trachomatis genital infection. Clin. Infect. Dis., 1995, 20 (suppl. 1):S66. 38. Worm A.M. et al.: Roxithromycin compare with erythromycin against genitourinary chlamydial infections. Genitourin Med., 1989, 65:35. 39. Van der Willigen A.K. et al.: Evaluation of roxithromycin in the treatment of nongonococcal urethritis in males. Eur. J. Clin. Microbiol., 1986, 5:612.
Nowa Medycyna 5/2000
Strona internetowa czasopisma Nowa Medycyna