Chcesz wydać pracę doktorską, habilitacyjną czy monografię? Zrób to w Wydawnictwie Borgis – jednym z najbardziej uznanych w Polsce wydawców książek i czasopism medycznych. W ramach współpracy otrzymasz pełne wsparcie w przygotowaniu książki – przede wszystkim korektę, skład, projekt graficzny okładki oraz profesjonalny druk. Wydawnictwo zapewnia szybkie terminy publikacji oraz doskonałą atmosferę współpracy z wysoko wykwalifikowanymi redaktorami, korektorami i specjalistami od składu. Oferuje także tłumaczenia artykułów naukowych, skanowanie materiałów potrzebnych do wydania książki oraz kompletowanie dorobku naukowego.

© Borgis - Nowa Stomatologia 1/2006, s. 23-26
*Franciszek Szatko1, Maria Wierzbicka2, Agnieszka Włostek1, Anna Rabęda-Drobnik1, Elżbieta Pierzynowska2
Stan i potrzeby stomatologiczne 18-letniej młodzieży z grupy szczególnego ryzyka
Dental status and requirements of the 18-year-olds from the special risk group
1z Zakładu Higieny i Promocji Zdrowia, Katedra Higieny i Epidemiologii UM w Łodzi
Kierownik Zakładu: dr hab. med. Franciszek Szatko
2z Zakładu Stomatologii Zachowawczej IS AM w Warszawie
Kierownik Zakładu: prof. ndzw. med. Elżbieta Jodkowska
Uzasadnienie podjęcia problemu badawczego
Negatywne skutki niekorzystnych uwarunkowań społecznych, ekonomicznych i organizacyjnych w polskim systemie ochrony zdrowia są zauważalne w pierwszej kolejności m.in. w takich podsystemach, jak opieka stomatologiczna (likwidacja szkolnych gabinetów stomatologicznych, bardzo ubogie programy profilaktyczne, ograniczana z roku na rok liczba i zakres usług stomatologicznych świadczonych przez sektor publiczny).
Stan zdrowia jamy ustnej 18-letniej młodzieży należy traktować jako bardzo czuły miernik skuteczności polskiego systemu opieki stomatologicznej, który winien zapewniać kompleksową, bezpłatną, profilaktycznie zorientowaną opiekę stomatologiczną wieku rozwojowego. Wyniki klinicznego badania stomatologicznego dają zatem syntetyczną odpowiedź na pytanie o skuteczność działań profilaktyczno-leczniczych prowadzonych łącznie przez 18 lat (wiek przedszkolny, szkolny i młodzieńczy). Etiopatogeneza i przebieg próchnicy oraz zaburzeń ortodontycznych wymagają, aby dzieci i młodzież do 18 roku życia była traktowana przez system jako grupa szczególnej troski.
Jeszcze bardziej miarodajną ocenę systemu otrzymujemy analizując stan zdrowia jamy ustnej 18-letniej młodzieży zaliczonej do grupy szczególnego ryzyka z powodu przewlekłych chorób psychicznych i/lub fizycznych, lub negatywnych uwarunkowań społecznych. Młodzież ta przebywa obecnie m.in. w szkołach specjalnych, ośrodkach szkolno-wychowawczych czy więzieniach. Procentowy udział tego rodzaju młodzieży szacowany jest obecnie na około 4% ogółu 18-latków i systematycznie się powiększa. Jest to związane m.in. z postępem medycyny; coraz więcej dzieci, rodzących się z ciężkimi wadami rozwojowymi lub przedwcześnie, przeżywa krytyczny okres niemowlęcy. Z powodu ograniczeń psychofizycznych dzieci te nie są w stanie samodzielnie dbać o higienę jamy ustnej, nie pojmują istoty przyczyn i następstw chorób zębów i przyzębia. Prowadzenie u nich zabiegów higienicznych wymaga udziału opiekunów, którzy na tle zasadniczych chorób swoich podopiecznych lub/i złej sytuacji ekonomicznej nie przywiązują większej wagi do problemów stomatologicznych.
W związku ze zmianami organizacyjnymi w zakresie lecznictwa stomatologicznego, oznaczającymi likwidację gabinetów dentystycznych w placówkach, w których przebywają dzieci i młodzież upośledzone psychicznie lub/i fizycznie, dostępność do zabiegów profilaktyczno-leczniczych tej grupy młodzieży w minionym 10-leciu drastycznie zmalała. Leczenie, jeśli w ogóle jest podejmowane, to najczęściej z powodu bólu powodowanego nieleczoną próchnicą. Zarówno u dzieci mających ograniczenia psychofizyczne, jak i zdrowych, ale pozostających w ośrodkach o zaostrzonym rygorze (szkolno-wychowawcze) w sytuacji, gdy pojawia się problem stomatologiczny związany z koniecznością pójścia do dentysty, konkretnemu dziecku musi towarzyszyć opiekun (wychowawca). Ograniczenia kadrowe i ekonomiczne związane z transportem sprawiają, że wizyta u dentysty ma zwykle charakter interwencyjny (głównie ekstrakcje). Publiczny sektor opieki stomatologicznej nie prowadzi dla tego rodzaju dzieci i młodzieży zauważalnych programów profilaktycznych. Dzieci te nie są objęte planową opieką stomatologiczną, a sporadycznie przeprowadzane akcje edukacyjne dla nich i personelu szkół specjalnych wynikają raczej z inicjatywy władz lokalnych lub/i konkretnych firm produkujących środki do higieny jamy ustnej.
Do obecnych badań włączono również dzieci „zaniedbane społecznie”, pochodzące ze środowisk, w których nie zajmowano się edukacją zdrowotną, które nie miały możliwości wykształcenia poprawnych nawyków higienicznych czy żywieniowych. Za koniecznością zaliczenia tego rodzaju młodzieży do grupy szczególnego ryzyka przemawia również fakt, iż publiczny sektor opieki stomatologicznej nie objął ich żadną formą planowego (specjalnego) leczenia, czy programami edukacyjnymi na poziomie ośrodków szkolno-wychowawczych. Rodzice w obliczu braku prawidłowych więzi emocjonalnych z dzieckiem nie przywiązują wagi do jego wychowania, nie wspominając o zapewnieniu mu możliwości leczenia w prywatnym sektorze stomatologicznym.
W tym stanie rzeczy przed organizatorami opieki stomatologicznej, Narodowym Funduszem Zdrowia, Wydziałami Zdrowia Publicznego na poziomie poszczególnych województw i władzami samorządowymi winny pojawić się pytania o stan i potrzeby stomatologiczne, oraz – co wydaje się być celem nadrzędnym – pytanie o strategię (programy), jakie należałoby pilnie wdrożyć dla tej grupy dzieci i młodzieży.
Koncepcja Ogólnokrajowego Monitoringu Stanu Zdrowia Jamy Ustnej i Jego Uwarunkowań, w ramach którego zostało przeprowadzone to badanie w roku 2004, zakładała równoległe – obok stomatologicznego badania klinicznego – również badanie socjologiczne, dające odpowiedź na pytania o szeroko rozumiane przyczyny społeczne, ekonomiczne, organizacyjne i behawioralne, warunkujące taki właśnie stan zdrowotny uzębienia, jaki obserwujemy w badaniu klinicznym. Licznym barierom osiągalności opieki stomatologicznej w grupie dzieci i młodzieży zwiększonego ryzyka zostanie poświęcony odrębny artykuł.
Celem niniejszej pracy było określenie stanu zdrowotnego i higieny jamy ustnej oraz potrzeb leczniczych 18-letniej młodzieży z grupy szczególnego ryzyka, zwłaszcza w odniesieniu do ich rówieśników uczęszczających do tradycyjnych szkół.
Materiał i metoda
Socjoepidemiologicznymi badaniami objęto 2868 osiemnastoletnich uczniów uczęszczających do standardowych szkół średnich, oraz 183 osiemnastolatków z grupy szczególnego ryzyka:
– będących przedmiotem obecnej pracy – którą stanowili:
– uczniowie szkół specjalnych (z upośledzeniem umysłowym, chorobami przewlekłymi, niedosłyszący, niedowidzący) – 123 osoby,
– wychowankowie ośrodków szkolno-wychowawczych – 30 osób,
– przebywający w zakładach penitencjarnych – 30 osób.
Osoby te zostały dobrane losowo z placówek usytuowanych na terenie województwa łódzkiego. Badanie stanu jamy ustnej przeprowadzano na zaimprowizowanych stanowiskach, z wykorzystaniem lampy czołowej, przy użyciu lusterka i zgłębnika, wg. standardów WHO (1).
Wyniki badań i omówienie
Statystyczny 18-latek z grupy szczególnego ryzyka oznaczonej w dalszej pracy (SR) – posiada ponad 8,5 zębów dotkniętych próchnicą lub/i jej skutkami (DMFT – 8,54) (ryc. 1). Zapadalność ta nie jest znacząco wyższa wobec wartości DMFT=8,0 dla populacji generalnej 18-latków (PG). Analiza poszczególnych składowych tego wskaźnika (DT, MT, FT) ukazuje jednak bardzo silne różnice stanu zdrowotnego obu grup.
Ryc. 1. Wartości wskaźnika DMFT i jego składowych.
Młodzież w grupie SR miała ponaddwukrotnie więcej zębów z czynną próchnicą (DT), oraz usuniętych (MT), natomiast prawie dwukrotnie mniej wypełnionych (FT). Na 8,5 zębów dotkniętych próchnicą jedynie 3 zostały wypełnione, jeden usunięty, a 4,5 wymagają leczenia.
Jedynie 1/5 osób miała zdrowe przyzębie (w grupie PG – ponad połowa), pozostałe wykazywały zaniedbania higieniczne skutkujące zapaleniem dziąseł i/lub przyzębia (ryc. 2).
Ryc. 2. Stan przyzębia.
Wielkość potrzeb leczniczych jest konsekwencją uprzednio opisanego stanu klinicznego (ryc. 3). W wyniku zaawansowanego procesu próchnicowego 85,8% badanych wymaga założenia wypełnień na 1 i/lub więcej powierzchniach, 1/3 badanych – leczenia endodontycznego, a 1/4 – ekstrakcji co najmniej jednego zęba. W efekcie utraty zębów 42,1% 18-latków z grupy SR wymaga leczenia protetycznego.
Ryc. 3. Potrzeby lecznicze.
U prawie połowy badanych (41,5%) stwierdzono konieczność wdrożenia natychmiastowej profilaktyki fluorowej ze względu na bardzo liczne ogniska czynnej próchnicy (DT=4,6), obecność białych plam próchnicowych i obfite złogi nazębne.
Bardzo niska wartość wskaźnika leczenia zachowawczego (FT/FT+DT) – mniej niż 40% – świadczy o wspomnianych barierach osiągalności opieki dentystycznej (ryc. 4).
Ryc. 4. Wartości wskaźnika leczenia zachowawczego (FT/FT+DT).
Aż 2/3 badanych wymagało przeprowadzenia skalingu z uwagi na obecność złogów.
W wielu przypadkach, zwłaszcza wśród młodzieży upośledzonej umysłowo, stwierdzano bardzo zaawansowaną płytkę nazębną. Jako godny uwagi należy podać fakt o zaskakująco dobrej higienie jamy ustnej stwierdzonej u młodzieży niedosłyszącej, przebywającej od wczesnego dzieciństwa w internatach. Potwierdzałoby to obserwacje nielicznych autorów, którzy również zauważyli, że dzieci z zaburzeniami psychicznymi lub chorobami przewlekłymi, wychowujące się w placówkach państwowych, w wyniku narzucenia im odpowiednich rygorów higienicznych i korzystnych nawyków żywieniowych (regularne posiłki, niepojadanie słodyczy między posiłkami), prezentowały lepszą higienę jamy ustnej i zdrowsze zęby niż ich rówieśnicy przebywający w domach rodzinnych (2, 3).
Literatura stomatologiczna podaje wyniki badań wskazujące generalnie, że frekwencja próchnicy jest w tej grupie wyższa, niż u rówieśników (4, 5). Są również prace wskazujące na odwrotne zjawisko, tj. mniejszą intensywność próchnicy w grupach młodzieży upośledzonej, co jest tłumaczone relatywnie niższym standardem życia tych dzieci, a co za tym idzie, z rzadszym w porównaniu do rówieśników spożywaniem słodyczy i pojadaniem między posiłkami (2, 6). Generalnie jednak stwierdzano bardzo zły stan higieny jamy ustnej (5, 7, 8, 9), proporcjonalny do stopnia upośledzenia umysłowego (2, 8).
Podobne do naszych wyniki otrzymała Amoretti-Palka, porównując w roku 1979 stan zdrowotny jamy ustnej dzieci ze szkoły specjalnej i ich rówieśników z tradycyjnych szkół: dwukrotnie większe DT, czterokrotnie niższe FT, i ekstrakcję co czwartego (chłopcy) lub co trzeciego (dziewczynki) zęba dotkniętego próchnicą (6).
Pelcowa i wsp. w badaniach dzieci i młodzieży specjalnej troski w 1986 r. uzyskali w grupie wiekowej 16-20 lat wartość wskaźnika DMFT =8,81, a jego składowych odpowiednio: DT-5,26; FT-1,63; MT-1,15 (10).
Stan przyzębia stwierdzany podczas monitoringu w grupie szczególnego ryzyka jest bardzo zbliżony do wyników Wójciaka i wsp., który stwierdził stan zapalny dziąseł u 73% badanych dzieci ze szkół specjalnych (5). Również Barańska-Gachowska i wsp. zauważyli u dzieci i młodzieży przebywających w zamkniętych zakładach opieki społecznej znamiennie wyższą frekwencję periodontopatii i zdecydowanie wyższy stopień ich nasilenia niż w grupie kontrolnej (2).
W piśmiennictwie zagranicznym również podnosi się problem gorszego stanu zdrowotnego dzieci i młodzieży specjalnej troski w porównaniu do ich rówieśników: więcej zębów usuniętych, mniej wypełnień, więcej zębów z czynną próchnicą, oraz gorszy stan zdrowotny dziąseł w następstwie złej higieny, jednak w stopniu nie tak dużym, jak to ma miejsce w opisanym badaniu (11, 12, 13, 14).
W szeregu wieloletnich badań naukowych udowodniono ogromną skuteczność działań profilaktyczno-leczniczych, prowadzonych w grupie dzieci i młodzieży specjalnej troski (3, 4, 15). Wykazano, że na znaczącą poprawę stanu zdrowotnego jamy ustnej mają szczególnie istotny wpływ: systematyczna profilaktyka fluorkowa, planowe leczenie i codzienny, zorganizowany trening dbałości o higienę jamy ustnej, prowadzony w domu lub ośrodku; czyszczenie zębów o konkretnej porze dnia pod nadzorem pielęgniarek/opiekunów.
W krajach skandynawskich jest zaangażowany wykwalifikowany średni personel stomatologiczny (higienistki, asystentki) do rutynowego przeprowadzania wśród dzieci i młodzieży zabiegów fluoroterapii (żele, lakiery), profesjonalnego czyszczenia zębów, czy lakowania bruzd, a także do prowadzenia szeroko rozumianej edukacji zdrowotnej wśród podopiecznych i ich rodziców/opiekunów (16).
Pomimo opracowań sprzed kilku – kilkunastu lat potwierdzających skuteczność konkretnych działań profilaktyczno-leczniczych, przedstawiane w piśmiennictwie krajowym problemy zdrowotne dzieci specjalnej troski nie znalazły dotychczas odzwierciedlenia w ogólnokrajowych programach zdrowotnych.
Wnioski
1. Stan zdrowia jamy ustnej 18-letniej młodzieży dotkniętej skutkami przewlekłych chorób psychofizycznych lub negatywnymi skutkami społecznymi (SR) jest bardzo zły – niemal dwukrotnie gorszy od tego jaki obserwujemy w całej populacji 18-latków.
2. Ponad 92% młodzieży z grupy szczególnego ryzyka wymaga pilnego leczenia stomatologicznego, w dużym stopniu wiążącego się z bardzo zaawansowaną próchnicą lub jej następstwami.
3. Sytuacja ta jest efektem bardzo złej kondycji ekonomicznej i organizacyjnej publicznego sektora opieki stomatologicznej w Polsce, jak również dowodem na bardzo silną dehumanizację życia społecznego w naszym kraju. Osoby z grupy SR – pokrzywdzone przez los – nie są objęte bardzo często nawet podstawową formą opieki stomatologicznej, nie wspominając o tej, jaka jest należna grupie szczególnego ryzyka. Opieka dentystyczna ma zwykle charakter interwencyjny (ekstrakcje).
4. Identyfikacja konkretnych barier osiągalności opieki dentystycznej dla młodzieży z grup szczególnego ryzyka, przedstawiona w następnym opracowaniu, może przyczynić się do społecznej dyskusji z udziałem organizatorów opieki stomatologicznej, Narodowego Funduszu Zdrowia i władz lokalnych, skutkującej opracowaniem programu profilaktycznego nacelowanego na tę grupę młodzieży.
Piśmiennictwo
1. WHO: Oral Health Surveys. Basic Methods. Third Edition. Geneva, 1987. 2.Barańska-Gachowska M., i wsp.: Ocena stanu uzębienia i przyzębia u dzieci upośledzonych umysłowo. Czas. Stom. 1986,39,2,87-94. 3.Heinrich R.: Skuteczność kompleksowej opieki stomatologicznej nad dziećmi upośledzonymi umysłowo. Czas. Stom. 1986, 39, 8:515-518. 4.Wójciak L., i wsp.: Narząd żucia u dzieci ze szkół podstawowych i specjalnych, a profilaktyka fluorkowa i leczenie planowe. Czas. Stom. 1986, 39, 10: 638-641. 5.Wójciak L., Anholcer H., Haber-Milewska T.: O konieczności zwiększenia opieki stomatologicznej nad dziećmi umysłowo upośledzonymi. Czas. Stom. 1980, 33, 2: 99-105. 6.Amoretti-Palka A.: O możliwościach leczenia stomatologicznego dzieci upośledzonych umysłowo. Czas. Stom. 1979, 32, 7: 643-650. 7.Adamowicz- Klepalska B., Nowak- Edin R.: Stomatologiczny aspekt zespołu Downa u dzieci. Czas. Stom. 1999, 52, 6: 389-393. 8.Pels E.: Ocena stanu higieny jamy ustnej i stanu przyzębia u dzieci z zespołem Downa. Przeg. Stom. Wieku Rozwoj. 1999,1,25: 14-17. 9.Limanowska- Shaw H., i wsp.: Ocena stanu dziąseł oraz nawyków higienicznych u sportowców Olimpiad Specjalnych. Czas. Stom. 2003, 56, 6: 415-420. 10. Pelcowa M., i wsp.: Stan jamy ustnej u dzieci specjalnej troski z terenu Krakowa. Czas. Stom., 1986, 39,11: 718-721. 11. Barry W.H., Perlman S.P.: Children with both mental retardatin and mental illnesses live in our communities and need dental care. Journal of Dentistry for Children, 2001, Sep-Dec: 360-365. 12. Barry W.H., et al.: Dental care for children with mental retardation: Thoughts about the Americans with Disabilities Act. Journal of Dentistry For Children, 1998, Nov-Dec: 487-491. 13. Barry W.H., Perlman S.P.: Children with disabilities are aging out of dental care. Journal of Dentistry for Children 1997, Nov-Dec: 385-389. 14. Shenkin J.D., et al.: The oral health of special needs children: Dentistry´s challenge to provide care. Journal of Dentistry for Children, 2001, 201-206. 15.Wójciak L., i wsp.: Czynniki wpływające na profilaktykę i leczenie zębów u dzieci upośledzonych umysłowo w stopniu lekkim. Czas. Stom. 1990, 43, 8: 459-463. 16.Szatko F., i wsp.: Czy programy profilaktyczne redukujące zachorowalność na próchnicę zębów w krajach skandynawskich mogą być wzorcem dla polskiej stomatologii? Poradnik Stomatologiczny,2004, 3 (29): 12-20.
otrzymano: 2005-12-04
zaakceptowano do druku: 2006-02-22

Adres do korespondencji:
*Franciszek Szatko
Zakład Higieny i Promocji Zdrowia, Katedra Higieny i Epidemiologii UM w Łodzi
ul. Jaracza 63, 90-251 Łódź
tel. (0-42) 679-14-07
e-mail: kathing@csk.am.lodz.pl

Nowa Stomatologia 1/2006
Strona internetowa czasopisma Nowa Stomatologia