Czytelnia Medyczna » Nowa Stomatologia » 1/2006 » Ocena stanu uzębienia i stomatologicznych potrzeb leczniczych młodzieży w wieku 18 lat w Polsce w 2004 roku

- reklama -

Fitomed
kosmetyki ziołowe

Mamy sprzęt do ręcznej obróbki krawędzi i ślizgów - serwis narciarski Warszawa

- reklama -

*Michał Ganowicz¹, Elżbieta Pierzynowska¹, Marcin Zawadziński¹, Izabela Strużycka¹, Ewa Iwanicka-Grzegorek¹, Franciszek Szatko², Elżbieta Dybiżbańska¹, Maria Wierzbicka¹, Elżbieta Jodkowska¹

Ocena stanu uzębienia i stomatologicznych potrzeb leczniczych młodzieży w wieku 18 lat w Polsce w 2004 roku

Evaluation of the dental status and treatment needs of the 18-year-olds in Poland in 2004

¹z Zakładu Stomatologii Zachowawczej Instytutu Stomatologii AM w Warszawie
Kierownik Zakładu: dr hab. n. med. Elżbieta Jodkowska
²z Zakładu Higieny i Promocji Zdrowia Katedry Higieny i Epidemiologii AM w Łodzi
Kierownik Zakładu: dr hab. n. med. Franciszek Szatko

Polecane książki z księgarni medycznej BORGIS:

Choroby zawodowe lekarzy stomatologów

Protetyka stomatologiczna podręcznik dla studentów

Chirurgia stomatologiczna i szczękowo-twarzowa

Systematyczne badania epidemiologiczne stanu zdrowia jamy ustnej populacji polskiej zapoczątkowane w 1997 roku, prowadzone po dziś dzień, obejmują kolejno różne grupy wiekowe społeczeństwa. Korzyści z nich wynikające są ogromne. Uzyskane dane umożliwiają między innymi porównanie skuteczności polskiego systemu opieki stomatologicznej ze skutecznością opieki stomatologicznej w innych krajach, ocenę zaawansowania realizacji celu 18 Narodowego Programu Zdrowia czy ocenę skuteczności wprowadzanych programów profilaktycznych. Niniejsza praca, będąca ich kontynuacją, przedstawia wyniki badania przeprowadzonego w 2004 roku. Celem jej jest analiza stanu uzębienia i stomatologicznych potrzeb leczniczych młodzieży polskiej w wieku 18 lat.

Materiał i metoda

Badaniem epidemiologicznym objęto 3051 osób. Wśród osób badanych liczniej reprezentowane były kobiety niż mężczyźni, jak również mieszkańcy miast, niż wsi (tab. 1). Liczba osób zbadanych w poszczególnych województwach wahała się w granicach 147-198. Najwyższą liczbę osób (przekraczającą 185) objęto badaniami w województwach świętokrzyskim, warmińsko-mazurskim, zachodniopomorskim, małopolskim, śląskim, a najniższą (<165) w województwach wielkopolskim, podlaskim i pomorskim.

Tabela 1. Młodzież w wieku 18 lat. Liczba zbadanych osób w poszczególnych województwach z uwzględnieniem płci i lokalizacji miejsca zamieszkania.

Województwo	Liczba zbadanych
Województwo	Ogółem	Mężczyźni	Kobiety	Miasto	Wieś
dolnośląskie	181	99	82	87	94
kujawsko-pomorskie	180	54	126	86	94
lubelskie	167	47	120	89	78
lubuskie	179	109	70	105	74
łódzkie	181	72	109	91	90
małopolskie	188	82	106	93	95
mazowieckie	181	91	90	86	95
opolskie	183	60	123	105	78
podkarpackie	181	34	147	95	86
podlaskie	162	28	134	82	80
pomorskie	164	87	77	80	84
śląskie	188	61	127	92	96
świętokrzyskie	198	131	67	119	79
warmińsko-mazurskie	198	117	81	99	99
wielkopolskie	147	58	89	76	71
zachodniopomorskie	190	76	114	89	101
grupa szczególnego ryzyka	183	112	71	183
ogółem	3051	1318	1733	1657	1394

W badaniu stomatologicznym stosowano ujednolicone metody i kryteria oceny stanu zdrowia jamy ustnej według wytycznych WHO (1, 2). Określono odsetek młodzieży z zachowanym pełnym uzębieniem, średnią liczbę zębów obecnych w jamie ustnej, odsetek osób bez próchnicy. Dokładnej analizie poddano wskaźnik DMFT i jego składowe, ze szczególnym uwzględnieniem komponenty MT oraz przedstawiono potrzeby lecznicze uzębienia młodzieży.

Wyniki badań

Obserwowany w obecnych badaniach odsetek osób w wieku 18 lat z zachowanym pełnym uzębieniem wynosił 74,5%. Braki w uzębieniu częściej stwierdzano u kobiet niż mężczyzn oraz u mieszkańców wsi niż miast (tab. 2). Najniższe odsetki młodzieży z zachowanym pełnym uzębieniem (poniżej 70%) występowały w województwach kujawsko-pomorskim, lubelskim, małopolskim, podkarpackim, pomorskim oraz w grupie szczególnego ryzyka (tab. 3). Średnia u osoby liczba zębów spostrzegana u badanej w kraju młodzieży w wieku 18 lat wynosiła 28,2 i była wyższa u mężczyzn niż u kobiet (tab. 2). Różniła się ona również w różnych województwach. Najniższą wartość średniej stwierdzono w województwach mazowieckim, lubelskim, zachodniopomorskim i małopolskim, a najwyższą (29,3) w województwie warmińsko-mazurskim (tab. 3).

Tabela 2. Młodzież w wieku 18 lat. Odsetek osób z pełnym uzębieniem, odsetek osób z próchnicą oraz średnia liczba zębów obecnych w jamie ustnej z uwzględnieniem płci i lokalizacji miejsca zamieszkania.

	Odsetek osób z pełnym uzębieniem	Odsetek osób z próchnicą	Średnia liczba zębów obecnych w jamie ustnej
mężczyźni	76,2	96,4	28,5
kobiety	73,3	98,2	28,0
miasto	77,3	97,2	28,3
wieś	71,2	97,7	28,2
ogółem	74,5	97,4	28,2

Tabela 3. Młodzież w wieku 18 lat. Odsetek osób z pełnym uzębieniem, odsetek osób z próchnicą oraz średnia liczba zębów obecnych w jamie ustnej u młodzieży (w poszczególnych województwach).

Województwo	Odsetek osób z pełnym uzębieniem	Odsetek osób z próchnicą	Średnia liczba zębów obecnych w jamie ustnej
dolnośląskie	84,0	97,8	28,4
kujawsko-pomorskie	68,9	97,2	28,0
lubelskie	66,5	98,2	27,6
lubuskie	73,2	97,2	28,6
łódzkie	83,4	97,2	28,4
małopolskie	68,6	98,4	27,9
mazowieckie	80,7	97,2	27,7
opolskie	78,7	93,4	28,3
podkarpackie	68,0	98,3	28,3
podlaskie	74,7	100,0	28,2
pomorskie	68,3	100,0	28,0
śląskie	78,7	97,9	28,4
świętokrzyskie	74,2	95,5	28,1
warmińsko-mazurskie	82,3	97,5	29,3
wielkopolskie	72,8	94,6	28,6
zachodnio-pomorskie	84,2	97,9	27,9
grupa szczególnego ryzyka	57,4	98,4	28,0
ogółem:	74,5	97,4	28,2

Około 97% badanych osób miało zęby uszkodzone przez próchnicę (tab. 2, 3). Nieco wyższy odsetek osób z próchnicą notowano wśród kobiet niż mężczyzn. W województwach podlaskim i pomorskim stwierdzono próchnicę u wszystkich badanych. Najwyższy odsetek młodzieży bez próchnicy wystąpił w województwie opolskim i wynosił 6,6%.

Średnio u badanej osoby stwierdzono 2,2 zęby z ubytkiem próchnicowym, 0,4 zęba usuniętego z powodu próchnicy i 5,4 zęby z wypełnieniami (ryc. 1). Łączna liczba zębów objętych próchnicą wynosiła 8,0. Średnia liczba zębów objętych próchnicą była o blisko 1 ząb wyższa u kobiet niż u mężczyzn. Średnio więcej zębów uszkodzonych przez próchnicę miała też młodzież wiejska w porównaniu z mieszkańcami miast. Najwyższe wartości wskaźnika próchnicy DMFT (przekraczające 8,0) stwierdzono w województwach dolnośląskim, kujawsko-pomorskim, lubelskim, małopolskim, podkarpackim, podlaskim, pomorskim i w grupie specjalnego ryzyka (ryc. 2). Najniższe wartości DMFT (<7,0) obserwowano natomiast w województwach wielkopolskim, warmińsko-mazurskim i mazowieckim.

1. Średnie wartości wskaźnika DMFT i jego składowych u osób w wieku 18 lat z uwzględnieniem płci i lokalizacji miejsca zamieszkania.

2. Średnie wartości wskaźnika DMFT i jego składowych u osób w wieku 18 lat w poszczególnych województwach i w grupie szczególnego ryzyka.

Najniższą (<1,5) średnią liczbę zębów z nieleczonymi ubytkami próchnicowymi (DT) stwierdzono w województwach opolskim, świętokrzyskim, warmińsko-mazurskim i wielkopolskim, a najwyższą przekraczającą 2,5 zęba w województwach kujawsko-pomorskim, podkarpackim i u osób z grupy specjalnego ryzyka. Średnia liczba usuniętych zębów (MT) wynosiła w badanej populacji 0,4. Nie stwierdzono różnic w wielkości średniej zależnych od płci i miejsca zamieszkania. Spostrzegane różnice w wielkości średniej MT występowały na poziomie województw.

Więcej niż 0,5 zęba usuniętego (MT) średnio u osoby obserwowano w województwach lubelskim, małopolskim, pomorskim i w grupie szczególnego ryzyka. Wskaźnik leczenia zachowawczego próchnicy był wysoki i wynosił średnio 0,71. U kobiet wartości tego wskaźnika były wyższe niż u mężczyzn.

Niższą od 0,70 wartość tego wskaźnika stwierdzono w województwach kujawsko-pomorskim, lubelskim, mazowieckim, podkarpackim, zachodniopomorskim oraz w grupie szczególnego ryzyka (ryc. 3). Najwyższą wartość wskaźnik ten osiągnął w województwie opolskim (0,93).

3. Średnie wartości wskaźnika leczenia zachowawczego u osób w wieku 18 lat w poszczególnych województwach i w grupie szczególnego ryzyka.

Analizując rozkład wartości wskaźnika próchnicy (DMFT) w badanej populacji krajowej stwierdzono, że u około 14% 18-latków nie przekroczył on wartości 3 (ryc. 4). U najwyższego odsetka badanych wartość wskaźnika wahała się w granicach 4-9. Dziesięć i więcej zębów objętych próchnicą miało 32% badanych osób. Obserwowano też różnice w rozkładzie wartości wskaźnika próchnicy zależnie od płci i lokalizacji miejsca zamieszkania. Rozkłady odsetkowe wartości DMFT różniły się także pomiędzy województwami (tab. 4).

4. Rozkład odsetkowy wartości wskaźnika DMFT u osób w wieku 18 lat w grupie ogólnej i w grupie szczególnego ryzyka.

Tabela 4. Młodzież w wieku 18 lat. Rozkład odsetkowy wartości wskaźnika DMFT w poszczególnych województwach.

Województwo	DMFT = 0	DMFT 1÷3	DMFT 4÷6	DMFT 7÷9	DMFT 10÷12	DMFT >12
dolnośląskie	2,2	14,4	23,8	26,0	16,6	17,1
kujawsko-pomorskie	2,8	6,7	20,0	29,4	24,4	16,7
lubelskie	1,8	6,0	18,6	23,4	22,2	28,1
lubuskie	2,8	10,1	22,9	31,3	18,4	14,5
łódzkie	2,8	9,9	23,8	35,4	22,1	6,1
małopolskie	1,6	9,0	21,8	25,5	20,7	21,3
mazowieckie	2,8	18,2	33,1	29,3	10,5	6,1
opolskie	6,6	18,0	21,3	28,4	14,8	10,9
podkarpackie	1,7	3,3	12,7	28,7	25,4	28,2
podlaskie	0,0	7,4	15,4	27,2	20,4	29,6
pomorskie	0,0	6,1	22,0	36,0	21,3	14,6
śląskie	2,1	10,6	31,9	33,0	16,0	6,4
świętokrzyskie	4,5	19,2	22,7	23,7	17,2	12,6
warmińsko-mazurskie	2,5	11,6	41,9	31,8	8,6	3,5
wielkopolskie	5,4	17,7	37,4	20,4	12,9	6,1
zachodniopomorskie	2,1	14,7	25,8	28,9	19,5	8,9
grupa szczegól. ryzyka	1,6	10,4	27,3	23,5	17,5	19,7
ogółem	2,6	11,4	24,9	28,4	18,1	14,6

Analiza rozkładu odsetkowego składowej DT wykazała, że ponad 35% badanej młodzieży nie miało zębów z nieleczonymi ubytkami próchnicowymi lub/i próchnicą wtórną (ryc. 5). U najwyższego odsetka badanej młodzieży stwierdzono 1-3 ubytków wymagających wypełnienia. Najwyższe liczby zębów z ubytkami wymagającymi leczenia (DT=10) stwierdzono u 2,5% badanych. Najwyższe odsetki młodzieży z wartością DT= 0, czyli młodzieży nie wykazującej potrzeb leczenia zachowawczego próchnicy (powyżej 50%) stwierdzono w województwach opolskim, wielkopolskim, świętokrzyskim, a najniższe (<20%) w grupie szczególnego ryzyka i w województwach podkarpackim oraz kujawsko-pomorskim (tab. 5).

5. Rozkład odsetkowy wartości składowej DT u badanych uczniów szkół ponadpodstawowych w wieku 18 lat i w grupie szczególnego ryzyka.

Tabela 5. Młodzież w wieku 18 lat. Rozkład odsetkowy wartości składowej DT w poszczególnych województwach.

Województwo	DT = 0	DT 1÷3	DT 4÷6	DT 7÷9	DT >10
dolnośląskie	29,8	48,1	17,7	3,3	1,1
kujawsko-pomorskie	18,9	32,2	27,8	14,4	6,7
lubelskie	31,7	41,3	19,2	4,8	3,0
lubuskie	33,5	45,8	8,4	8,9	3,4
łódzkie	37,6	38,1	21,5	1,7	1,1
małopolskie	33,0	42,6	13,8	8,0	2,7
mazowieckie	37,6	42,0	14,4	5,0	1,1
opolskie	73,8	23,0	2,7	0,5	0,0
podkarpackie	13,3	50,8	22,7	8,8	4,4
podlaskie	25,9	49,4	16,7	6,8	1,2
pomorskie	25,0	50,0	15,9	6,7	2,4
śląskie	45,7	37,8	11,7	4,3	0,5
świętokrzyskie	55,6	35,4	5,1	3,5	0,5
warmińsko-mazurskie	49,0	39,4	6,6	3,5	1,5
wielkopolskie	55,8	38,8	3,4	2,0	0,0
zachodniopomorskie	24,7	46,3	20,5	7,9	0,5
grupa szczegól. ryzyka	12,6	35,5	25,7	13,7	12,6
ogółem	35,6	40,8	14,9	6,1	2,5

Zęby usunięte z powodu próchnicy miało nieco ponad 25% badanych (tab. 6). Najczęściej, bo u ponad 23% osób, występowały braki 1-2 zębów. Sześć i więcej usuniętych zębów stwierdzono u 0,2% badanych. Odsetek młodzieży z usuniętymi zębami różnił się w poszczególnych regionach (ryc. 6). Najniższy odsetek młodzieży 18-letniej z zębami usuniętymi z powodu próchnicy (<20%) obserwowano w województwach dolnośląskim, łódzkim, mazowieckim, warmińsko-mazurskim i zachodniopomorskim, a najwyższe, przekraczające 30%, w województwach kujawsko-pomorskim, lubelskim, małopolskim, podkarpackim, pomorskim i w grupie szczególnego ryzyka.

6. Odsetek osób w wieku 18 lat z usuniętym z powodu próchnicy co najmniej 1 zębem stałym (MT>0) w poszczególnych województwach i w grupie szczególnego ryzyka.

Tabela 6. Młodzież w wieku 18 lat. Rozkład odsetkowy osób w zależności od liczby usuniętych zębów (MT) z uwzględnieniem płci i lokalizacji miejsca zamieszkania.

Lokalizacja/płeć	MT
Lokalizacja/płeć	0	1	2	3	4	5	6	7
Ogółem	74,5	14,3	7,3	2,2	1,1	0,4	0,1	0,1
miasto	77,3	13,7	5,9	2,0	0,7	0,2	0,0	0,2
wieś	71,2	15,1	9,0	2,4	1,6	0,6	0,1	0,0
mężczyźni	76,2	13,1	6,5	2,5	1,2	0,4	0,1	0,1
kobiety	73,3	15,3	7,9	1,9	1,0	0,4	0,1	0,1

Liczbę zębów usuniętych przekraczającą średnio u osoby 4 zęby odnotowano w województwach dolnośląskim, lubelskim, łódzkim, małopolskim, pomorskim, świętokrzyskim i w grupie specjalnego ryzyka. Najniższą liczbę zębów usuniętych z powodu próchnicy (nie przekraczającą 2 zębów) stwierdzono w województwie opolskim.

W obecnym badaniu oceniano także potrzeby lecznicze osób w wieku 18 lat. Najwyższy odsetek badanych wymagał wykonania prostych wypełnień jednopowierzchniowych; złożonego wypełnienia obejmującego 2 powierzchnie zęba wymagało 36,0% badanych. Wykonania zabiegu ekstrakcji zęba potrzebowało 7,5% badanych, a 6,4% wymagało leczenia endodontycznego miazgi. Potrzeby profilaktyczne stwierdzono u 4,3% badanych osób. Były one wyższe u mieszkańców miast niż wsi. Leczenia innego typu potrzebowało ponad 6% badanych (tab. 7).

Tabela 7. Młodzież w wieku 18 lat. Rozkład odsetkowy osób w zależności od stwierdzonych potrzeb leczenia zachowawczego, chirurgicznego i protetycznego.

	Odsetek osób
	Brak potrzeb	Profilaktyka	Wypeł. na 1 pow.	Wypeł. na 2 pow.	Korona	Licówka	Leczenie miazgi	Ekstrakcja	Inne	Brak danych
Ogółem	31,2	4,3	49,7	36,0	2,1	0,1	6,4	7,5	6,2	2,7
miasto	31,4	6,3	48,3	36,1	1,9	0,1	6,8	7,0	6,3	4,9
wieś	31,0	1,9	51,3	35,9	2,4	0,1	5,8	8,0	6,1	0,1
mężczyźni	29,3	5,8	50,0	37,6	3,0	0,0	8,2	8,0	7,3	1,8
kobiety	32,7	3,1	49,5	34,8	1,5	0,1	5,0	7,0	5,4	3,4

W obecnym badaniu uwzględniono grupę szczególnego ryzyka do której zaliczono młodzież z ośrodków szkolno-wychowawczych, ośrodków penitencjarnych i szkół specjalnych. Wyniki badań tej grupy analizowano łącznie z całą badaną populacją, a także odrębnie, podobnie jak próby poszczególnych województw. Stan zdrowia jamy ustnej tej grupy młodzieży charakteryzował się na ogół wyższymi od średnich dla całej badanej populacji wartościami wskaźników próchnicy i jej następstw oraz istotnie wyższymi potrzebami leczniczymi i istotnie niższym stopniem zaspokojenia tych potrzeb. U osób z tej grupy wartość wskaźnika MT wyniosła blisko 1, podczas gdy w całej badanej populacji stwierdzono MT = 0,4.

Osoby z tej grupy miały ponad dwukrotnie więcej zębów z nieleczonymi ubytkami próchnicowymi w porównaniu z populacją krajową osób 18-letnich. Wskaźnik leczenia zachowawczego zębów miał w tej grupie wartość niemal o połowę niższą od stwierdzonej w całej badanej grupie młodzieży.

Porównanie rozkładu wartości wskaźnika DMFT i DT w omawianej grupie ryzyka i w całej populacji wskazuje na znaczne przesunięcie rozkładu wartości w prawo w grupie szczególnego ryzyka w porównaniu z całą badaną populacją.

Dyskusja

Wyniki aktualnych badań nad występowaniem próchnicy w uzębieniu dzieci i młodzieży wskazują na dalsze obniżanie się występowania tej choroby w większości krajów świata (3-10). Równie korzystne tendencje odnotowano także wśród młodzieży polskiej. Jak wynika z badań przeprowadzonych w kraju w latach 1995-2004 podobne tendencje zarysowują się wśród młodzieży polskiej w wieku 18 lat. Zestawienie porównawcze wartości wskaźnika próchnicy i jego składowych wskazuje na znaczące obniżenie się w ostatnim dziesięcioleciu średniej liczby zębów objętych próchnicą (DMFT) z 9,2 do 8,0, oraz na obniżenie się liczby zębów z próchnicą nie leczoną o prawie 50% (ryc. 7) (11-14). W analizowanym okresie u młodzieży w wieku 18 lat dało się zauważyć istotny wzrost wartości wskaźnika leczenia zachowawczego zębów o 42%.

7. Średnie wartości wskaźnika DMFT i jego składowych u osób w wieku 18 lat w latach 1995 i 2004.

Po przeprowadzeniu analiz porównawczych rozkładów odsetkowych wartości MT odnotowano tendencję do zmniejszania się odsetka młodzieży z zębami usuniętymi. Wykazano, że w okresie ostatnich 10 lat odsetek młodzieży z wartością MTł1 uległ redukcji z prawie 34% do ponad 25%. Korzystne tendencje zaobserwowano dla obojga płci oraz wśród mieszkańców wsi. Jedynie dla mieszkańców miast odnotowano wysoce niepokojący wzrost odsetka z wartością MTł1. Dane opisujące tę tendencję przedstawiono w tabeli 8.

Tabela 8. Młodzież w wieku 18 lat. Rozkład odsetkowy osób w zależności od liczby usuniętych zębów (MT) z uwzględnieniem płci i lokalizacji miejsca zamieszkania w latach 1995 i 2004.

	Ogółem	Miasto	Wieś	Mężczyźni	Kobiety
1995	33,9	20,0	47,2	29,8	38,0
2004	25,5	22,7	28,8	23,8	26,7

Średnie liczby zębów usuniętych z powodu próchnicy (MT) zestawione porównawczo w tabeli 9 dla czterech punktów czasowych, dowodzą występowania korzystnej tendencji w ostatnim dziesięcioleciu. Uwidocznia się to w postaci redukcji średniej liczby MT o ponad 30% ogólnie dla całej zbadanej populacji (z 0,6 do 0,3). Rozpatrując w kategoriach płci i lokalizacji miejsca zamieszkania jedynie w przypadku mieszkańców miast odnotowano tendencję niekorzystną w stosunku do roku 1995 (wzrost o ponad 30%).

Tabela 9. Młodzież w wieku 18 lat. Średnia liczba zębów usuniętych z powodu próchnicy (MT) na osobę w latach 1995, 1998, 2001 i 2004.

	Ogółem	Miasto	Wieś	Mężczyźni	Kobiety
1995	0,6	0,3	0,8
1998	0,6	0,5	0,7	0,5	0,6
2001	0,5	0,4	0,6	0,5	0,5
2004	0,4	0,4	0,5	0,4	0,4
tendencja	ć o 33%	ä o 33%	ć o 38%	ć o 20%	ć o 33%

Pomimo wielu sygnałów świadczących o poprawie stanu zdrowia jamy ustnej społeczeństwa polskiego, stan ten w dalszym ciągu nie jest zadowalający. Cel WHO na 2000 rok dla młodzieży w wieku 18 lat (85% populacji z pełnym uzębieniem) w Polsce osiągnięty nie został, a o możliwościach osiągnięcia kolejnego – na 2020 rok – prognozować trudno (15, 16). Patologie jamy ustnej nadal powszechnie obserwowane w naszym społeczeństwie, będące konsekwencją między innymi głęboko zakorzenionych niekorzystnych stereotypów i zachowań wymuszają potrzeby podejmowania ciągle nowych, bardziej efektywnych działań na rzecz usprawnienia polityki zdrowotnej. Tylko ukierunkowanie polityki zdrowotnej i racjonalizacja profilaktyki pozwoli utrzymać obserwowaną tendencję spadkową i przybliży nas do poziomu jakości obserwowanego w innych krajach Unii Europejskiej.

Polecane książki z księgarni medycznej BORGIS:

Onkologia dla stomatologów

Protezy szkieletowe

Gnatofizjologia stomatologiczna Normy okluzji i funkcje układu stomatognatycznego

Piśmiennictwo

1. Oral Health Surveys, Basic Data. WHO, Geneva, 1997. 2.Oral Status Euro (Tool for Collection of Data on Oral Health Status). WHO, Geneva, 1997. 3.Szoke J., Petersem P.E.: Oral Heath of 18-year-old adolescents in Hungary. Fogorv. Sz., 2001, 5, 185-190. 4.Lo G.L., Bagramian R.A.: Declining prevalence of dental caries in school children in Singapore. Oral. Dis., 1997, 3, 121-125. 5.The Third National Health and Nutritional Examination Survey. USA, 1988-1991. www.whocollab.od.mah.se/amro/usa/data/usacar.html. 6.Adult Dental Health Survey. Oral Health in the United Kingdom 1998, Office for National Statistics, UK, 1998. 7.Moritz M., Sax G.: Austrian Health Institute, Personal Communication. www.whocollab.od.mah.se/euro/austria/data/austriacar.html. 8.Wang Hong Ying, et al.: The second national survey of oral health status of children and adults in China. Int. Dent. J., 2002, 52, 283-290. 9.National Board of Health, Copenhagen, Denmark. www.whocollab.od.mah.se/euro/denmark/data/denmarkcar.html. 10. National Data 1985-2002, Swedish National Board of Health and Welfare, Socialstyrelsen, S-106 30 Stockholm, Sweden. 11. Jańczuk Z.: Stan narządu żucia polskiej populacji. Nowa Stoma., 1997, 3, 45-48. 12. Jańczuk Z., Ciągło A.: Podstawy epidemiologii chorób narządu żucia. CEM. Warszawa, 1999. 13. Intensyfikacja profilaktyki próchnicy zębów i chorób przyzębia u dzieci, młodzieży oraz kobiet ciężarnych. PZH, Warszawa, 1998. 14. Ogólnokrajowy Monitoring Zdrowia Jamy Ustnej i Jego Uwarunkowań. Polska 2004. M. Z. 2004. 15.Global goals for oral health in the year 2000. FDI. Int. Dent. J.,1982, 32, 74-77. 16.Hobdell M., et al.: Global goals for oral health 2020. Int. Dent. J., 2003, 53, 285-288.

otrzymano: 2006-01-12
zaakceptowano do druku: 2006-02-22

Adres do korespondencji:
*Michał Ganowicz
Zakład Stomatologii Zachowawczej IS AM w Warszawie
ul. Miodowa 18, 00-246 Warszawa
tel. (0-22) 502-20-31
e-mail: M.Sobczak@mediclub.pl

Nowa Stomatologia 1/2006
Strona internetowa czasopisma Nowa Stomatologia

Powrót na górę strony

Pozostałe artykuły z numeru 1/2006:

- reklama -

Strona główna | Reklama | Kontakt