Zastanawiasz się, jak wydać pracę doktorską, habilitacyjną lub monografie? Chcesz dokonać zmian w stylistyce i interpunkcji tekstu naukowego? Nic prostszego! Zaufaj Wydawnictwu Borgis - wydawcy renomowanych książek i czasopism medycznych. Zapewniamy przede wszystkim profesjonalne wsparcie w przygotowaniu pracy, opracowanie dokumentacji oraz druk pracy doktorskiej, magisterskiej, habilitacyjnej. Dzięki nam nie będziesz musiał zajmować się projektowaniem okładki oraz typografią książki.

© Borgis - Nowa Stomatologia 2/2006, s. 63-67
*Barbara Szafrańska-Perkowska
Rozwój fizyczny a wiek zębowy populacji 4-8-letnich dzieci białostockich – część I
Physical development and dental age in the population of 4-8-year-old children from Białystok – part I
z Zakładu Stomatologii Dziecięcej AM w Białymstoku
Kierownik Zakładu: dr hab. n. med. Danuta Waszkiel
Wstęp
Dojrzałość biologiczną pojedynczego osobnika lub całej populacji możemy ocenić na podstawie zespołu cech morfologicznych warunkujących dany obraz fenotypowy. Wśród kryteriów służących do oceny wieku rozwojowego występują między innymi wiek zębowy oraz wiek morfologiczny oceniany najczęściej na podstawie analizy podstawowych cech fizycznych, takich jak masa ciała oraz wzrost (1, 2). Oznaczenie i porównanie kilku różnych wyznaczników wieku rozwojowego pozwalają na ocenę harmonijności rozwoju oraz jego zgodności z wiekiem kalendarzowym.
Cel pracy
Celem pracy była ocena dojrzałości biologicznej populacji dzieci białostockich w wieku od 4 do 8 lat, analizowanej w aspekcie wieku zębowego oraz morfologicznego, a także ocena zależności pomiędzy badanymi kryteriami wieku rozwojowego.
Materiał i metoda
Materiał badawczy stanowiła grupa 1044 dzieci w wieku od 4 do 8 lat. Dzieci pochodziły z wybranych losowo białostockich przedszkoli oraz klas pierwszych szkół podstawowych. Badania przeprowadzono w latach 2001-2003.
Celem ustalenia statusu zębowego każdemu dziecku wykonano badanie stomatologiczne. Badanie przeprowadzono w oświetleniu sztucznym przy użyciu narzędzi diagnostycznych. Badano obecność zębów mlecznych i stałych przyjmując, zgodnie z zaleceniami WHO, za ząb wyrznięty każdy widoczny w jamie ustnej ząb, niezależnie od stopnia zaawansowania procesu wyrzynania (3).
Badania masy ciała i wzrostu wykonano przy użyciu wagi lekarskiej. Mimo, iż z definicji masę ciała powinno się określać dla osoby rozebranej (1) ze względów funkcjonalnych dokonano pomiaru w odzieży, ale bez obuwia. Wzrost ustalono zgodnie z zasadami tj. dokonano pomiaru odległości pomiędzy punktami basis i vertex ciała (1).
Przeprowadzone badania miały charakter badań horyzontalnych. Badania takie, zwane również poprzecznymi, pozwalają na zebranie w ciągu krótkiego czasu danych dotyczących określonych parametrów w różnych grupach wiekowych (4, 5).
Zgodnie z zasadami oceny wieku kalendarzowego dla dzieci w wieku od 4 do 8 lat przy podziale na grupy wiekowe zastosowano zmienność 6 miesięcy (1) dzięki czemu uzyskano 9 grup wiekowych w obrębie których wyodrębniono podgrupy dziewczynek i chłopców (tab. 1)
Tabela 1. Przedstawienie materiału badawczego.
Numer grupyLiczebność grup
 razem
I - 4 latki252954
II - 4,5 latki494493
III - 5 latki7267139
IV - 5,5 latki9976175
V - 6 latki8385168
VI - 6,5 latki10693199
VII - 7 latki5660116
VIII - 7,5 latki283058
IX - 8 latki172542
razem5355091044
Dojrzałość biologiczną populacji oceniono na podstawie analizy wieku zębowego oraz wieku morfologicznego oznaczanego oddzielnie na podstawie masy ciała oraz wzrostu. Do określenia wieku zębowego (6, 7) i morfologicznego posłużono się metodą jednocechową, zakładającą odrębną ocenę każdej cechy, czyli tzw. siatkę centylową. W pracy wykorzystano siatki centylowe wykonane w 1990 r. przez Cieślik i wsp. na podstawie badań dzieci z dużego ośrodka miejskiego (1), które można przyjąć za swoistą normę docelową ze względu na wysoki poziom warunków społeczno-ekonomicznych. Przyjęto, że wiek rozwojowy jest zgodny z kalendarzowym, wówczas gdy wartość badanej cechy mieści się w granicach tzw. wąskiej normy zawartej pomiędzy 25 a 75 percentylem. Wartości poniżej 25 percentyla świadczą o opóźnieniu wieku rozwojowego, natomiast powyżej 75 świadczą o jego przyspieszeniu w stosunku do wieku kalendarzowego (7).
Oceniono zależności pomiędzy:
a) wiekiem zębowym a wiekiem morfologicznym ocenianym na podstawie analizy masy ciała,
b) wiekiem zębowym dzieci a wiekiem morfologicznym ocenianym na podstawie analizy wzrostu.
Analizę przeprowadzono oddzielnie dla grup dziewczynek i chłopców.
Wyniki badań wprowadzono do komputera tworząc bazę danych, w obrębie której można było dokonać potrzebnej analizy statystycznej.
Stawiane w pracy hipotezy weryfikowano testem Chi-kwadrat niezależności (jeśli było konieczne stosowano poprawkę Yates´a).
Za istotne statystycznie uznawano te zależności, dla których wartość statystyki Chi-kwadrat (z poprawką Yates´a bądź bez) była większa od wartości krytycznej Chi-kwadrat (dla odpowiedniej liczby stopni swobody i p<0,05).
Analizę zebranego materiału badawczego przeprowadzono w dwóch częściach. W części pierwszej analizie poddano całą populację. W części drugiej, która stanowi odrębną publikację, analiza dotyczyła wyodrębnionych z populacji osobników spełniających określone kryteria.
Wyniki
Wiek zębowy zgodny z kalendarzowym osiągnęło 50% badanej populacji. Opóźnienie wieku zębowego stwierdzono u 37% dziewczynek i 35% chłopców, zaś przyspieszenie u 10% dziewczynek i 17% chłopców. Świadczy to o nieznacznie późniejszym wyrzynaniu zębów stałych w populacji dzieci białostockich w stosunku do normy docelowej (tab. 2).
Tabela 2. Wiek zębowy badanej populacji.
PłećLiczebność grupWiek zębowy
OpóźnionyZgodny z kalendarzowymPrzyspieszony
 53519837,128252,65510,3
 50917534,424848,78616,9
razem104437335,753050,814113,5
Tabela 3 oraz tabela 4 przedstawiają wiek morfologiczny badanej populacji oceniany oddzielnie na podstawie analizy masy ciała oraz na podstawie analizy wzrostu poszczególnych osobników.
Tabela 3. Wiek morfologiczny badanej populacji oceniany na podstawie masy ciała.
PłećLiczebność grupWiek morfologiczny oceniany na podstawie masy ciała
OpóźnionyZgodny z kalendarzowymPrzyspieszony
 5357914,829855,715829,5
 5098115,928756,414127,7
razem104416015,358556,129928,6
Tabela 4. Wiek morfologiczny badanej populacji, oceniany na podstawie wzrostu.
PłećLiczebność grupWiek morfologiczny oceniany na podstawie wzrostu
OpóźnionyZgodny z kalendarzowymPrzyspieszony
 535509,425347,223243,4
 5096412,626151,218436,2
razem104411410,951449,241639,9
Wiek rozwojowy badanej populacji analizowany w aspekcie wieku zębowego oraz morfologicznego, zgodny z wiekiem kalendarzowym osiągnęło około 50% badanych (tab. 2, 3, 4). Analiza osobników, których wiek rozwojowy nie mieści się w granicach zgodności z wiekiem kalendarzowym pozwala stwierdzić, iż w ramach analizy wieku morfologicznego populacja dzieci białostockich rozwija się nieznacznie szybciej od populacji uznanej za docelową (tab. 3, 4).
Zależności pomiędzy wiekiem zębowym a wiekiem morfologicznym ocenianym na podstawie masy ciała, z uwzględnieniem płci przedstawiają tabele 5 i 6.
Tabela 5. Zależność pomiędzy wiekiem zębowym, wiekiem morfologicznym ocenianym na podstawie masy ciała w grupie dziewczynek. Wartości w tabeli oznaczają liczbę n oraz (%) osobników.
Wiek zębowyWiek morfologiczny oceniany na podstawie masy ciałaSuma
OpóźnionyZgodny z kalendarzowymPrzyspieszony
opóźniony34 (17,2%)123 (62,1%)41 (20,7%)198 (100%)
zgodny z kalendarzowym40 (14,2%)157 (55,7%)85 (30,1%)282 (100%)
przyspieszony5 (9%)18 (32,7%)32 (58,3%)55 (100%)
suma792981585
Tabela 6. Zależność pomiędzy wiekiem zębowym, wiekiem morfologicznym ocenianym na podstawie masy ciała w grupie chłopców. Wartości w tabeli oznaczają liczbę n oraz (%) osobników.
Wiek zębowyWiek morfologiczny oceniany na podstawie masy ciałaSuma
OpóźnionyZgodny z kalendarzowymPrzyspieszony
opóźniony35 (20%)103 (58,8%)37 (21,1%)175 (100%)
zgodny z kalendarzowym37 (14,9%)139 (56%)72 (29%)248 (100%)
przyspieszony9 (10,4%)45 (52,3%)32 (37,2%)86 (100%)
suma81287141509
Na podstawie danych zawartych w tabelach 5 i 6 stwierdza się, iż w grupach badanych dzieci (dziewczynek i chłopców) przyspieszenie wieku zębowego koreluje dodatnio z przyspieszeniem wieku morfologicznego ocenianego na podstawie masy ciała zaś opóźnienie wieku zębowego z opóźnieniem wieku morfologicznego. Testem Chi-kwadrat potwierdzono istnienie wprost proporcjonalnego związku zależności pomiędzy wiekiem zębowym a wiekiem morfologicznym ocenianym na podstawie masy ciała zarówno w grupie dziewczynek (p<0,0001) jak i chłopców (p<0,05).
Zależności pomiędzy wiekiem zębowym a wiekiem morfologicznym ocenianym na podstawie wzrostu, z uwzględnieniem płci przedstawiają tabele 7 i 8. Analiza zawartych w nich danych wykazała, iż w grupach dziewczynek i chłopców przyspieszenie wieku zębowego koreluje dodatnio z przyspieszeniem wieku morfologicznego ocenianego na podstawie wzrostu, natomiast opóźnienie wieku zębowego z opóźnieniem wieku morfologicznego. Testem Chi-kwadrat potwierdzono istnienie wprost proporcjonalnego związku zależności pomiędzy wiekiem zębowym a wiekiem morfologicznym ocenianym na podstawie wzrostu zarówno w grupie dziewczynek (p<0,0001) jak i w grupie chłopców (p<0,001).
Tabela 7. Zależność pomiędzy wiekiem zębowym, wiekiem morfologicznym ocenianym na podstawie wzrostu, w grupie dziewczynek. Wartości w tabeli oznaczają liczbę n oraz (%) osobników.
Wiek zębowyWiek morfologiczny oceniany na podstawie wzrostuSuma
OpóźnionyZgodny z kalendarzowymPrzyspieszony
opóźniony26 (13,1%)108 (54,6%)64 (32,3%)198 (100%)
zgodny z kalendarzowym21 (7,5%)129 (45,7%)132 (46,8%)282 (100%)
przyspieszony3 (5,4%)16 (29,1%)36 (65,5%)55 (100%)
suma50253232535
Tabela 8. Zależność pomiędzy wiekiem zębowym, wiekiem morfologicznym ocenianym na podstawie wzrostu, w grupie chłopców. Wartości w tabeli oznaczają liczbę n oraz (%) osobników.
Wiek zębowyWiek morfologiczny oceniany na podstawie wzrostuSuma
OpóźnionyZgodny z kalendarzowymPrzyspieszony
opóźniony29 (16,6%)102 (58,3%)44 (25,1%)175 (100%)
zgodny z kalendarzowym31 (12,5%)116 (46,8%)101 (40,7%)248 (100%)
przyspieszony4 (4,7%)43 (50%)39 (45,3%)86 (100%)
suma64261184509
Dyskusja
Na zależność pomiędzy wyrzynaniem się zębów stałych a rozwojem fizycznym organizmu zwrócił uwagę w latach 50. Panek (8). W swojej pierwszej rozprawie powołując się na Stratz´a opisał kilka okresów rozwoju organizmu, wśród których okresy od 5 do 7 roku życia oraz od 11 do 15 roku życia określił jako okresy „bujania” tj. okresy szybkiego wzrostu. Okresom tym przypisał odpowiednio: pierwszy okres nasilenia wyrzynania zębów stałych od 5 do 8 roku życia oraz drugi okres nasilenia wyrzynania uzębienia stałego od 10 do 13 roku życia. W wyniku tego zestawienia wysnuł jasny wniosek, iż wyrzynanie się zębów stałych jest ściśle związane ze wzrastaniem organizmu. W swojej późniejszej pracy (9) stwierdził statystyczną zależność pomiędzy procesem wyrzynania zębów stałych a rozwojem organizmu ocenianym na podstawie wzrostu. Szczególną uwagę zwrócił na związek pomiędzy wyrzynaniem „zębów dorastających” a wzrastaniem ciała („a więc, prawdopodobnie szczęk, w których zęby te kolejno się pojawiają”).
Na szczególną zależność pomiędzy procesem wyrzynania zębów a długością ciała zwraca uwagę Mierzwińska (10). Powołując się na pracę Toth´a stwierdza, iż wzrost, podobnie jak proces wyrzynania zębów (11), jest ze względu na mniejszą możliwość wpływu czynników środowiskowych, pewniejszym wskaźnikiem rozwoju somatycznego aniżeli masa ciała.
Autorzy licznych prac zwracają uwagę na występowanie korelacji pomiędzy rozwojem fizycznym organizmu a wiekiem zębowym badanych populacji (12, 13, 14, 15, 16, 17). Istnieją również w piśmiennictwie prace, których autorzy obserwują zależności pomiędzy wskaźnikami rozwoju fizycznego organizmu a wyrzynaniem zębów mlecznych (10, 18, 19, 20, 21). Statystycznie istotną zależność pomiędzy procesem wyrzynania zębów stałych a rozwojem fizycznym organizmu, analizowanym zarówno w aspekcie wzrostu jak i masy ciała, potwierdzają badania własne jak również wyniki uzyskane w pracy Błaszczak (22), Szydłowskiej-Rodziewicz (4, 23), oraz Śmiech-Słomkowskiej (24).
Wnioski
1. Rozwój badanej populacji dzieci białostockich analizowany w aspekcie wieku zębowego oraz morfologicznego przebiega zgodnie z przyjętą w pracy normą docelową.
2. Zależność pomiędzy wiekiem zębowym a wiekiem morfologicznym badanej populacji jest wysoce istotna statystycznie i świadczy o harmonijnym rozwoju fizycznym badanych dzieci.
Piśmiennictwo
1. Cieślik J., i wsp.: Dziecko Poznańskie ´90. Wzrastanie, dojrzewanie, normy i metody oceny rozwoju. Poznań: Wydawnictwo Naukowe Bogucki. 1994. s. 30-31, 123-152. 2. Przylipiak S., i wsp.: Wyrzynanie zębów stałych u dzieci polskich w wieku szkolnym. Czas. Stomat., 1973; 26; 9: 965-970. 3.Oral Health Surveys. Basic Methods. Geneva: World Health Organization; 1997. s. 43-44. 4.Szydłowska-Rodziewicz B.: Wybrane zagadnienia drugiego ząbkowania u dzieci łódzkich. Praca doktorska AM Łódź; 1995. s. 6. 5.Wochna-Sobańska M., Bołtacz-Rzepkowska E.: Drugie ząbkowanie u dzieci w wieku 8-9 i 13-14 lat. Czas. Stomat., 1982; 35; 5-6: 301-309. 6.Masztalerz A.: Formuła zębowa jako miernik wieku zębowego. Wrocławska Stomat. 1968; 63-66. 7.Śmiech-Słomkowska G., Jarnecka B.: Rozwój fizyczny a wiek zębowy dzieci w wieku 7-10 lat. Czas. Stomat., 1990; 43; 7: 434-438. 8.Panek S.: Wyrzynanie się zębów stałych u dzieci polskich. Rozprawy Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego. Kraków: PAU; 1950. s. 44-45. 9.Panek S.: Dalsze badania nad procesem wyrzynania się uzębienia stałego jako kryterium oceny rozwoju organizmu człowieka. Wrocław: PAN; 1956. s. 38-41. 10. Mierzwinska K.: Wpływ wybranych czynników ogólnoustrojowych i środowiskowych na termin wyrzynania pierwszego zęba mlecznego u dzieci lubelskich. Praca doktorska AM Lublin; 1983. s. 82. 11. Szpringer-Nodzak M., i wsp.: Przebieg procesu pierwszego ząbkowania w świetle niektórych parametrów rozwoju dziecka i czynników środowiskowych. Czas. Stomat., 1992; 45; 1: 14-18. 12. Brzostowicz B., i wsp.: Kolejność wyrzynania pierwszych zębów stałych u dzieci wrocławskich. Wrocławska Stomat. 1980; 213-217. 13. Gajdzik-Plutecka D., Turska A.: Bilans uzębienia stałego u dzieci 7-letnich z makroregionu Warszawy. Przeg. Stomat. Wieku Rozw., 1997; 4: 8-10. 14. Helm S.: Relationship between dental and skeletal maturation in Danish schoolchldren. Scandinavian Journal. of Dental Research. 1990; 98: 313-316. 15.Łuczaj-Cepowicz E., i wsp.: Charakterystyka drugiego ząbkowania u 7- i 12-letnich dzieci województwa białostockiego. Przeg. Stomat. Wieku Rozw., 1994/1995; 8-9: 35-38. 16. Pospieszyńska M., i wsp.: Siekaczowy typ wyrzynania zębów stałych i jego wpływ na kształtowanie się dolnego łuku zębowego. Poznańska Stomat., 1986-87; 185-188. 17.Śmiech-Słomkowska G.: Dynamika wyrzynania się zębów stałych a rozwój fizyczny dzieci sześcioletnich. Czas. Stomat., 1987; 40, 6: 411-415. 18.Mierzwińska K.: Wpływ długości ciała na termin wyrzynania pierwszego zęba mlecznego u dzieci lubelskich. Czas. Stomat., 1984; 37; 12: 961-969. 19.Mierzwińska K.: Wpływ masy urodzeniowej ciała na termin wyrzynania pierwszego zęba mlecznego u dzieci lubelskich. Czas. Stomat., 1984; 37; 9: 659-667. 20.Szpringer-Nodzak M., i wsp.: Próba oceny zależności między rozwojem fizycznym a procesem pierwszego ząbkowania u dzieci. Czas. Stomat. 1984; 37; 1: 1-7. 21.Żądzińska E.: Parametry urodzeniowe dziecka a początek pierwszego ząbkowania. 2000. Malinowski A. Antropologia a medycyna i promocja zdrowia. Tom 3. Wyd. Uniwersytetu Łódzkiego. Łódź. s. 210-219. 22.Błaszczak I.: Badania nad terminami wyrzynania się zębów stałych u dzieci kieleckich z uwzględnieniem czynników ogólnoustrojowych. Praca Doktorska. AM Lublin; 1990. s. 29-54. 23.Szydłowska-Rodziewicz B.: Wpływ niektórych czynników genetycznych, paragenetycznych i środowiskowych na proces wyrzynania zębów stałych u dzieci łódzkich. Przeg. Stomat. Wieku Rozw., 1995; 3-4: 44-48. 24.Śmiech-Słomkowska G., Jarnecka B.: Rozwój fizyczny a wiek zębowy dzieci w wieku 7-10 lat. Czas. Stomat. 1990; 43; 7: 434-438.
otrzymano: 2005-12-21
zaakceptowano do druku: 2006-03-23

Adres do korespondencji:
*Barbara Szafrańska-Perkowska
Zakład Stomatologii Dziecięcej
AM w Białymstoku
ul. Waszyngtona 15A, 15-274 Białystok
tel. (0-85) 745-09-56
e-mail: basia-szp@o2.pl

Nowa Stomatologia 2/2006
Strona internetowa czasopisma Nowa Stomatologia