Chcesz wydać pracę habilitacyjną, doktorską czy monografię? Zrób to w Wydawnictwie Borgis – jednym z najbardziej uznanych w Polsce wydawców książek i czasopism medycznych. W ramach współpracy otrzymasz pełne wsparcie w przygotowaniu książki – przede wszystkim korektę, skład, projekt graficzny okładki oraz profesjonalny druk. Wydawnictwo zapewnia szybkie terminy publikacji oraz doskonałą atmosferę współpracy z wysoko wykwalifikowanymi redaktorami, korektorami i specjalistami od składu. Oferuje także tłumaczenia artykułów naukowych, skanowanie materiałów potrzebnych do wydania książki oraz kompletowanie dorobku naukowego.

© Borgis - Nowa Stomatologia 2/2006, s. 73-77
*Danuta Moś1, Ewa Ogłodek2, Aleksander Araszkiewicz2
Ocena poziomu lęku oraz określenie przyczyn stresu u młodych pacjentów w gabinecie stomatologicznym
The evaluation of fear level and children´s attitude towards stomatological treatment
1 z Koła Naukowego przy Katedrze i Zakładzie Ogólnej Biologii Lekarskiej w Zabrzu, Śl.AM w Katowicach,
Kierownik Katedry: dr hab. n. med. Andrzej Wiczkowski<br>2 z Kliniki Psychiatrii w Bydgoszczy, Collegium Medicum UMK w Toruniu,
Kierownik Kliniki: prof. dr hab. n. med. Aleksander Araszkiewicz
Wstęp
Lęk jaki odczuwają pacjenci przed leczeniem stomatologicznym najczęściej przybiera postać swoistej fobii (dentofobii) – nadmiernej, irracjonalnej reakcji przeżywania przykrego stresu związanego z wizytą u dentysty (1, 2, 3). Lęk stomatologiczny jest zjawiskiem spowodowanym nie tylko przez ból doświadczany podczas leczenia, ale także może być dodatkowo związany z cechami osobowości dziecka, brakiem edukacji zdrowotnej, słabą więzią emocjonalną dziecka z rodzicami oraz jest uzależniony od relacji lekarza z pacjentem (4, 5). Dzieciństwo jest istotnym okresem życia, kiedy młody człowiek zapoznaje się ze światem zewnętrznym, kształtuje swój stosunek do otaczającego środowiska i spotykanych doświadczeń oraz zaczyna utrwalać w pamięci traumatyczne przeżycia. Stomatolodzy dziecięcy stają wobec bardzo trudnego zadania – wyrobienia w przekonaniach młodego pacjenta pozytywnego stosunku do leczenia stomatologicznego (6, 7, 8).
W pracy posłużono się trzema skalami badawczymi dotyczącymi zachowań dzieci w gabinecie stomatologicznym: CDAS (Corah Dental Anxiety Scale) – skalą obrazującą nastawienie dzieci do leczenia stomatologicznego, DFS (Dental Fear Survey) – ukazującą zaufanie dzieci do stomatologa oraz CFSS-DS (Children Fear Survey Schedule – Dental Subscale) – określającą stopień lęku dziecięcego. Ankietowanie pacjentów miało na celu wydzielenie grupy dzieci specjalnej troski stomatologicznej.
Cel pracy
Celem pracy była ocena nastawienia dzieci do leczenia stomatologicznego i zaufania do swojego lekarza dentysty, jak również próba określenia poziomu lęku w czasie wizyty dzieci w gabinecie stomatologicznym.
Materiał i metody
Przebadano 50 dzieci w wieku 14-15 lat – uczniów jednego z gimnazjum na terenie województwa śląskiego. Badania wykonano w 2 połowie 2005 roku.
Wszystkie badane dzieci to ogólnie zdrowi pacjenci (I gr wg ASA).
A. Oceniono nastawienie dzieci do leczenia stomatologicznego za pomocą skali CDAS (Corah Dental Anxiety Scale). Skala CDAS składa się z 4 pytań identyfikujących zachowania młodych pacjentów w gabinecie stomatologicznym. Punktacja odpowiedzi: a – 1 pkt., b – 2 pkt., c – 3 pkt., d – 4 pkt., e – 5 pkt. (tab. 1 i 4, ryc. 1).
Tabela 1. Corah Dental Anxiety Scale (CDAS).
1. Jeśli musiałbyś pójść jutro do dentysty, jak czułbyś się z tą myślą? a. Czekałbym na tą wizytę z niecierpliwo-ścią, gdyż jest to przyjemne doświad-czenie.b. Nie martwiłbym się tymc. Czułbym się trochę zmartwiony.d. Obawiałbym się, że wizyta będzie nieprzyjemna i bolesna e. Bardzo obawiałbym się, że wizyta będzie nieprzyjemna i bolesna
2. Jak się czujesz, gdy czekasz na swoją kolejkę w poczekalni stomatologicznej?a. Zrelaksowany.b. Trochę niespokojny.c. Napięty.d. Zdenerwowany.e. Bardzo zdenerwowany, zalewam się potem, czuję się fizycznie chory
3. Jak się czujesz, gdy czekasz na fotelu dentystycznym, podczas gdy dentysta przygotowuje wiertło do rozpoczęcia borowania zębów?a. Zrelaksowany.b. Trochę niespokojny.c. Napięty.d. Zdenerwowany.e. Bardzo zdenerwowany, zalewam się potem, czuję się fizycznie chory
4. Jak się czujesz, gdy jesteś na fotelu dentystycznym i widzisz, że dentysta wyjmuje narzędzia, których będzie używał do leczenia twoich zębów?a. Zrelaksowany.b. Trochę niespokojny. c. Napięty.d. Zdenerwowany.e. Bardzo zdenerwowany, zalewam się potem, czuję się fizycznie chory
Tabela 4. Corah Dental Anxiety Scale (CDAS) – ocena procentowa.
Skala CDAS (pkt.)Nastawienie dzieci do leczenia stomatologicznegoProcent badanych dzieci
4 pkt.Pozbawione lęku2%
5-8 pkt.Obawiające się8%
9-12 pkt.Lękowe - unikające55%
13-16 pkt.Z dużym nasileniem lęku bez dolegliwości somatycznych25%
17-20 pkt.Z bardzo dużym nasileniem lęku oraz z dolegliwościami somatycznymi10%
Ryc. 1. Ocena nastawienia dziecka do leczenia stomatologicznego za pomocą skali CDAS.
B. Oceniano zaufanie dzieci do lekarza stomatologa posługując się skalą DFS (Dental Fear Survey). Odpowiedzi punktowano: a – 1 pkt., b – 2 pkt., c – 3 pkt., d – 4 pkt., e – 5 pkt. (tab. 2 i 5, ryc. 2).
Tabela 2. Dental Fear Survey (DFS).
1. Sądzę, że dentyści nie lubią, kiedy pacjenci zadają pytaniaa. Nigdyb. Trochęc. Niecod. Częstoe. Prawie zawsze
2. Dentyści pomagają pacjentom, ale wydają się zawsze być zajęcia. Nigdyb. Trochęc. Niecod. Częstoe. Prawie zawsze
3. Dentyści nie dają wystarczającego wyjaśnienia o tym, co robią kiedy leczą moje zębya. Nigdyb. Trochęc. Niecod. Częstoe. Prawie zawsze
4. Mam wrażenie, że dentysta nie słucha tego, co ja do niego mówięa. Nigdyb. Trochęc. Niecod. Częstoe. Prawie zawsze
5. Chcę aby dentysta zrobił to co powinien odnośnie leczenia moich zębów i nie zależy mi na tym, żeby mnie słuchała. Nigdyb. Trochęc. Niecod. Częstoe. Prawie zawsze
6. Dentyści mówią rzeczy, które sprawiają, że czuję się winny tego, że niewłaściwie dbam o higienę swoich zębówa. Nigdyb. Trochęc. Niecod. Częstoe. Prawie zawsze
7. Czuję, że nie mogę zaufać słowom dentystya. Nigdyb. Trochęc. Niecod. Częstoe. Prawie zawsze
8. Chcę, aby dentysta nie brał poważnie mojego lęku związanego z leczeniem zębówa. Nigdyb. Trochęc. Niecod. Częstoe. Prawie zawsze
9. Jestem zaniepokojony tym, że dentysta może nie być wystarczająco wykwalifikowany.a. Nigdyb. Trochęc. Niecod. Częstoe. Prawie zawsze
10. Gdybym powiedział w czasie leczenia stomatologicznego, że odczuwam ból, sądzę że dentysta byłby niechętny do przerwania czynno-ści leczniczych i zaradzenia mojemu bólowi. a. Nigdyb. Trochęc. Niecod. Częstoe. Prawie zawsze
11. Kiedy jestem na fotelu dentystycznym, to czuję, że nie mogę przerwać wizyty, żeby odpocząć nawet jeśli czuję taką potrzebę. a. Nigdyb. Trochęc. Niecod. Częstoe. Prawie zawsze
12. Czuję się niezręcznie zadając pytania. a. Nigdyb. Trochęc. Niecod. Częstoe. Prawie zawsze
13. Czuję się przytłoczony myśląc o ilości zabiegów stomatologicznych, najchętniej przerwałbym leczenie. a. Nigdyb. Trochęc. Niecod. Częstoe. Prawie zawsze
Tabela 5. Dental Fear Survey (DFS) – ocena procentowa.
Punktacja w skali DFSPacjenci wykazujący zaufanie do stomatologaProcent badanych dzieci
65-53 pkt.Nigdy nieufający stomatologowi8%
52-40 pkt.Czasami ufający stomatologowi50%
39-27 pkt.Często ufający stomatologowi30%
26-14 pkt.Prawie zawsze ufający stomatologowi8%
13 pkt. i poniżejZawsze ufający stomatologowi2%
Ryc. 2. Ocena zaufania dziecka do lekarza stomatologa za pomocą skali – DFS (Dental Fear Survey).
C. Następnie dzieci wypełniały ankietę Children´s Fear Survey Schedule – Dental Subscale (CFSS-DS) dotyczącą poziomu lęku. Odpowiedzi na każde z 15 pytań były punktowane w następujący sposób: „nie boję się wcale” – 1 pkt. do 5 pkt. za odpowiedź „bardzo się boję”, w sumie minimalna ilość punktów to 15, maksymalna – 75 (tab. 3 i 6, ryc. 3).
Tabela 3. Stopniowanie lęku dziecięcego wg skali stomatologicznej CFSS – DS. (ang. Children Fear Survey Schedule – Dental Subscale).
1. Wizyty u stomatologaNie boję się wcaleObawiam się tylko troszkęBoję się trochęBoję sięBardzo się boję
2. Wizyty u lekarza, np. pediatryNie boję się wcaleObawiam się tylko troszkęBoję się trochęBoję sięBardzo się boję
3. ZastrzykuNie boję się wcaleObawiam się tylko troszkęBoję się trochęBoję sięBardzo się boję
4. Badania wewnątrzustnegoNie boję się wcaleObawiam się tylko troszkęBoję się trochęBoję sięBardzo się boję
5. Otwieranie ustNie boję się wcaleObawiam się tylko troszkęBoję się trochęBoję sięBardzo się boję
6. Dotknięcia przez nieznajomą osobęNie boję się wcaleObawiam się tylko troszkęBoję się trochęBoję sięBardzo się boję
7. Gdy ktoś nieznajomy patrzyNie boję się wcaleObawiam się tylko troszkęBoję się trochęBoję sięBardzo się boję
8. "Borowania"Nie boję się wcaleObawiam się tylko troszkęBoję się trochęBoję sięBardzo się boję
9. Gdy spodziewa się "borowania"Nie boję się wcaleObawiam się tylko troszkęBoję się trochęBoję sięBardzo się boję
10. Odgłosu "borowania"Nie boję się wcaleObawiam się tylko troszkęBoję się trochęBoję sięBardzo się boję
11. Instrumentów, które stomatolog wkłada do buziNie boję się wcaleObawiam się tylko troszkęBoję się trochęBoję sięBardzo się boję
12. Zachłyśnięcia sięNie boję się wcaleObawiam się tylko troszkęBoję się trochęBoję sięBardzo się boję
13. Jeżeli musiałoby zostać w szpitaluNie boję się wcaleObawiam się tylko troszkęBoję się trochęBoję sięBardzo się boję
14. Ludzi w białych kitlachNie boję się wcaleObawiam się tylko troszkęBoję się trochęBoję sięBardzo się boję
15. Oczyszczania zębów przez stomatologaNie boję się wcaleObawiam się tylko troszkęBoję się trochęBoję sięBardzo się boję
Tabela 6. Children´s Fear Survey Schedule – Dental Subscale (CFSS-DS).
Skala CFSS-DS. (pkt.)Poziom lękuProcent badanych dzieci
15 pkt.Brak2%
16-30 pkt.Niewielki7%
31-45 pkt.Znaczny15,8%
46-60 pkt.Duży65,2%
61-75 pkt.Bardzo duży10%
Ryc. 3. Ocena lęku dziecięcego za pomocą skali stomatologicznej CFSS-DS (ang. Children Fear Survey Schedule – Dental Subscale).
Wyniki
A. Ocena nastawienia dzieci do leczenia stomatologicznego za pomocą skali CDAS (Corah Dental Anxiety Scale).
Nastawienie dzieci do leczenia stomatologicznego w 55% było lękowe – unikające i mieściło się w zakresie 9-12 pkt. w skali CDAS, a w 10% towarzyszył mu duży lęk wraz z dolegliwościami somatycznymi. Tylko 2% dzieci osiągnęło 4 pkt. w skali CDSA – były to dzieci pozbawione lęku związanego z leczeniem stomatologicznym (tab. 1 i 4, ryc. 1).
B. Ocena zaufania dzieci do lekarza stomatologa za pomoca skali – DFS (Dental Fear Survey).
Najliczniejszą grupę (50%) stanowiły dzieci, które uważały, że „tylko czasami ufają stomatologowi”, a 30% „ufało stomatologowi często”. Aż 8% dzieci określiło, że „nigdy nie ufa stomatologowi” i wizyta w gabinecie dentystycznym jest dla nich dużym stresem.
Najczęstszą przyczyną braku zaufania wskazywaną wśród ankietowanych były: obawa dzieci przed zadawaniem dentyście pytań oraz niepoważne traktowanie wątpliwości dzieci (tab. 2 i 5, ryc. 2).
C. Ocena poziomu lęku za pomocą skali CFSS-DS (Children´s Fear Survey Schedule – Dental Subscale).
W badanej populacji dzieci aż 65,2% osób wykazywało duże nasilenie lęku uzyskując 46-60 pkt. w skali CFSS-DS, a 15,8% dzieci wykazywało znaczne nasilenie lęku. Tylko w 2% badane dzieci były pozbawione lęku (tab. 3 i 6, ryc. 3).
Dyskusja
Lęk stomatologiczny dotyczyć może wszystkich grup wiekowych. Psychologiczna teoria stresu wskazuje na interaktywny udział trzech czynników przyczyniających się do powstawania reakcji lękowej: źródła stresu, bodźca stresowego oraz odpowiedzi na stres. Zaburzenia lękowe to nie tylko uczucie zagrożenia ale również częste objawy somatyczne, takie jak np.: tachykardia, wzmożone napięcie mięśni oraz dolegliwości jelitowe (9).
Już samo znalezienie się w gabinecie stomatologicznym może powodować powstanie przykrego przeżycia, gdyż uruchamiają się mechanizmy wyuczone, bazujące na wcześniejszych doświadczeniach w leczeniu dentystycznym. Bodźcem stresowym dla pacjenta może być widok fotela stomatologicznego, narzędzi, czy specyficzny zapach preparatów medycznych.
Dzieci stanowią szczególną grupę pacjentów o bardzo złożonych potrzebach emocjonalnych. Zdolność umiejętnego postępowania z pacjentem w wieku rozwojowym jest niezwykle istotna, decyduje bowiem nie tylko o samej formie leczenia, ale także wpływa na pierwsze doświadczenie i pozostaje na zawsze w pamięci dziecka. Stopień nasilenia lęku u dzieci jest wypadkową zarówno określonych cech osobowości dziecka, jak również właściwych dla niego wcześniejszych doświadczeń (10).
Wstępne nastawienie dzieci do leczenia stomatologicznego oceniane w tej pracy za pomocą skali CDAS (Corah Dental Anxiety Scale) wykazało, że największa liczba dzieci – 55% mieściła się w zakresie 9-12 pkt. w skali CDAS, co świadczy o obecności zachowań lękowych – unikających w odniesieniu do wizyt u stomatologa. Aż 25% badanych osób wykazywało wyraźnie duże nasilenie lęku i mieściło się w zakresie 13-16 pkt. badanej skali. U 10% osób stwierdzono wyraźnie duży poziom lęku z nasilonymi objawami somatycznymi.
Podobnie Majstrovic i wsp. oraz Neverlien zaobserwowali w swoich badaniach, że ponad 30% dzieci wykazywało silne nastawienie lękowe do leczenia stomatologicznego, a około 50% dzieci unikało wizyt kontrolnych u stomatologa (11, 12).
Skaret wykazał, że nawet nie bardzo bolesne doświadczenie w gabinecie stomatologicznym zostaje przez dziecko zapamiętane i może w przyszłości powodować, że dziecko będzie unikało wizyt kontrolnych u stomatologa (13).
De Yough, Muris i wsp. stwierdzili w swoich badaniach, że około 40% ludzi we współczesnym społeczeństwie cierpi z powodu stresu poprzedzającego wizytę u dentysty, 20% doświadcza dużego lęku przed dentystą, a 5% unika wizyt u dentysty (14).
Ocena zaufania dziecka do lekarza stomatologa dokonana w tej pracy za pomocą skali – DFS (Dental Fear Survey) wykazała, że 8% młodych osób mieściło się w zakresie 65-53 pkt., co świadczy o braku zaufania do dentysty. Najczęstszą tego przyczyną wskazywaną przez ankietowanych były: obawa dzieci przed zadawaniem dentyście pytań oraz niepoważne traktowanie dzieci.
Inni autorzy w swoich pracach podkreślali, że powodem braku zaufania dzieci do stomatologa jest to, że stomatolodzy za mało poświęcają im czasu na rozmowę na temat leczenia. Młody pacjent ma poczucie, że nie zawsze jest wystarczająco indywidualnie traktowany, dotyczy to zwłaszcza ostatnich przyjmowanych pacjentów danego dnia. Na skutek pośpiechu brak jest czasu na nawiązanie właściwej komunikacji między dentystą i pacjentem (15, 16).
Stopień lęku dziecięcego oceniony w tej pracy wg skali stomatologicznej CFSS-DS (ang. Children Fear Survey Schedule – Dental Subscale) u 65,2% dzieci był wysoki i mieścił się w zakresie 46-50 pkt. w skali CFSS-DS.
W relacji stomatologa z młodym pacjentem ważne stają się predyspozycje lekarza, którego sposób zachowania i własna intuicja są często niezastąpionym środkiem terapeutycznym. Uzyskanie więzi emocjonalnej z pacjentem poprzez autentyczne zaakceptowanie osoby cierpiącej stanowi warunek konieczny prawidłowego leczenia stomatologicznego. Pozytywne oddziaływanie stomatologa na młodego pacjenta powinno zawierać: korygowanie błędnych poglądów pacjenta, minimalizowanie „źródła strachu”, sygnalizowanie możliwych doznań bólowych oraz eliminację bólu w czasie pierwszej wizyty. Proces leczenia ma szansę przebiegać sprawnie i efektywnie, gdy pacjent obdarzając zaufaniem lekarza uzna jego autorytet (17, 18).
Wnioski
1) Wstępne nastawienie dzieci do leczenia stomatologicznego oceniane za pomocą skali CDAS (Corah Dental Anxiety Scale) wykazało obecność u dzieci zachowań lękowych – unikających w odniesieniu do wizyt u stomatologa, którym towarzyszyły również objawy somatyczne.
2) W ocenie zaufania dzieci do lekarza stomatologa dokonanej za pomocą skali – DFS (Dental Fear Survey) wykazano, że młodzi pacjenci najczęściej mieli niewielkie zaufanie do dentysty. Potrzebne jest stworzenie lepszych warunków pracy dla stomatologów dziecięcych pracujących w publicznej opiece stomatologicznej, by stomatolodzy mogli poświęcić wystarczającą ilość czasu młodym pacjentom.
3) Stopień lęku dziecięcego oceniony wg skali stomatologicznej (ang. Children Fear Survey Schedule – Dental Subscale) u większości dzieci był wysoki.
4) Pozytywne oddziaływanie lekarza dentysty na młodego pacjenta może korygować błędne poglądy pacjenta dotyczące leczenia stomatologicznego oraz minimalizować „źródła strachu”.
Piśmiennictwo
1. Kan M. et al.: A study of psychological stresscreated in dentists by children during pediatric dental treatment. ASDC J. Dent. Child., 1999; 66(1): 41-8. 2.Milgrom P. et al.: Adolescent dental fear and control: prevalence and theoretical implications. Behav. Res. Ther., 1992; 30: 367-73. 3.Bergius M. et al.: Dental anxiety among adolescent in St.Petersburg. Eur. J. Oral. Sci., 1997; 105: 117-8. 4. Eli I. et al.: Antecedent of dentalanxiety: learned responses versus personality traits. Com. Dentand. Oral. Epidemiol., 1997; 25: 233-7. 5. van Waaijen D. et al.: Dental fear in children: dental experiences during childhood. Ned. Tijdschr. Tandheelkd, 2001; 108(11): 466-9. 6.Thomson W.M. et al.: Incidence of dental anxietyin young adults in relation to dental treatment expierience. Community Dent. Oral. Epidemiol., 2000; 28: 289-94. 7.Peretz B., Efrat J.: Dental anxiety among young adolescent patients in Israel. Int. J. Ped. Dent., 2000; 10: 126-32. 8.Di Lenarda R. et al.: The influence of dentist´s behavior on compliance and fear in pediatric dental patients. Eur. J. Ped. Dent., 2000; 4: 179-83. 9.Corah N.L.: Development of dental anxiety scale. Dent. Res., 1969; 48(4): 596. 10. Milgrom P. et al.: The prevalence and practice management consequences of dental fear in a major US cities. J. Am. Dent. Assoc., 1988; 116: 641-7. 11. Majstorovic M. et al.: Factors predicting a child´s dental fear. Coll. Antropol., 2001; 25(2): 493-500. 12. Neverlien PO. Fear and dental apprehension among school-age children in a rural district. Nor. Tannlaegeforen Tid., 1989; 99(15): 574-8. 13. Skaret E. et al.: Dental anxiety and dental avoidance among 12 to 18 year olds in Norway. Eur J Oral Sci 1999,107:422-8. 14. De Yough A. et al.: Negative cognitions of dental phobics: reliability and validity of the dental cognitions questionnaire. Behav. Res. Ther., 1995; 33: 507-15. 15. Eli I. et al.: Prediction of success and failure of behavior modification as treatment for dental anxiety. Eur. J. Oral. Sci., 2004; 112(4): 311-5. 16. Kleinknecht R.A. et al.: Factor analysis of dental fear survey with cross-validation. J. Am. Dent. Assoc., 1984; 108(1): 59-61. 17.Eli I. et al.: Prediction of success and failure of behavior modification as treatment for dental anxiety. Eur. J. Oral. Sci., 2004; 112(4): 311-5. 18.Malinowski J., Sorniak-Tutak K.: Stany emocjonalne pacjentów związane z leczeniem stomatologicznym. Czas Stom., 1994; XLVII, 4:294-6.
otrzymano: 2005-12-21
zaakceptowano do druku: 2006-02-20

Adres do korespondencji:
*Danuta Moś
Katedra i Zakład Ogólnej Biologii Lekarskiej w Zabrzu Śl.AM w Katowicach
ul. H. Jordana 19, 41-808 Zabrze
tel.: (0-32) 271-20-41, fax: (0-32) 272-21-71
e-mail: sam-fiolek91@wp.pl

Nowa Stomatologia 2/2006
Strona internetowa czasopisma Nowa Stomatologia