Zastanawiasz się, jak wydać pracę doktorską, habilitacyjną lub monografie? Chcesz dokonać zmian w stylistyce i interpunkcji tekstu naukowego? Nic prostszego! Zaufaj Wydawnictwu Borgis - wydawcy renomowanych książek i czasopism medycznych. Zapewniamy przede wszystkim profesjonalne wsparcie w przygotowaniu pracy, opracowanie dokumentacji oraz druk pracy doktorskiej, magisterskiej, habilitacyjnej. Dzięki nam nie będziesz musiał zajmować się projektowaniem okładki oraz typografią książki.

© Borgis - Nowa Stomatologia 3/2006, s. 133-136
Sylwia Chroma, *Karolina Walasik
Stres a choroby przyzębia – na podstawie piśmiennictwa
Coping with stress due to periodontal diseases
z Zakładu Chorób Błony Śluzowej i Przyzębia Instytutu Stomatologii AM w Warszawie
Kierownik Zakładu: prof. dr hab. Renata Górska
Wstęp
Pojęcie „stres” wywodzi się z języka angielskiego i według H. Seleya oznacza wystąpienie zaburzeń równowagi organizmu pod wpływem działania silnego bodźca zewnętrznego bądź wewnętrznego (stresor). Stan ten charakteryzuje wzrost poziomu napięcia emocjonalnego, prowadzącego do ogólnej mobilizacji sił organizmu. Długo utrzymujący się stres może doprowadzić do zaburzeń w funkcjonowaniu oraz wyczerpania i chorób psychosomatycznych (1).
Stres jest nieodłącznym atrybutem życia ludzkiego. Związany jest ściśle z ograniczeniami biologicznymi, poznawczymi oraz społecznymi ludzi żyjących i pracujących w warunkach zagrażających ich życiu, zdrowiu bądź integracji psychospołecznej. Istotą stresu jest znaczne pobudzenie aktywności. Jeżeli mieści się ono w granicach możliwości człowieka, to jest to stres pozytywny, kiedy jednak je przekracza, staje się czymś negatywnym i niepożądanym (1). W piśmiennictwie znaleźć można dowody na to, że stres oraz adaptacja do niego mają znaczący wpływ na odpowiedź immunologiczną organizmu.
W przebiegu stresu wyróżnia się trzy stadia: pogotowia, odporności i wyczerpania. W pierwszym stadium stres działa pobudzająco na organizm, wyzwalając zwiększone wydzielanie hormonu przedniego płata przysadki mózgowej aktywizującego pracę nadnerczy (stresor pobudza wydzielanie hormonów osi podwzgórze-przysadka-rdzeń nadnerczy). Hormony te odpowiadają za takie czynniki, jak pobudzenie czy emocje (2). Prowadzi to w drugim stadium do zmniejszenia sił obronnych organizmu. Jeśli stresor działa nadal z taką samą siłą to w stadium trzecim może dojść do powstawania zespołów chorobowych, nerwic lękowych i depresyjnych. Konsekwencją działania długotrwałego stresu mogą być choroby układu naczyniowego (choroba nadciśnieniowa, choroba wieńcowa), choroby układu pokarmowego (choroba wrzodowa żołądka), choroby metaboliczne, (np. cukrzyca), oraz choroby przyzębia (1).
Według Lazurusa i Falkmana wyróżnia się cztery podstawowe sposoby walki ze stresem: poszukiwanie informacji, bezpośrednie działania, powstrzymywanie się od działania oraz wewnętrzne procesy regulujące emocje. Proces walki ze stresem pełni dwie główne funkcje: instrumentalną (uporanie się z problemem, który był źródłem stresu) i regulującą emocje.
Przedstawiona w skrócie teoria stresu i walki z nim ma swoje implikacje zarówno dla rozważań nad związkiem stresu z powstaniem i rozwojem chorób przyzębia oraz dla działań zmierzających do uniknięcia szkodliwego wpływu stresu lub jego ograniczenie.
W wielu badaniach klinicznych ocenia się indywidualny wpływ typu zachowań w warunkach stresu na leczenie periodontologiczne oraz na dalszy przebieg schorzenia. Obserwacje są zwykle prowadzone na przestrzeni dwóch lat. Wyniki przeprowadzonych badań wskazują, że nieprzystosowanie się do sytuacji stresującej może mieć niepomyślny wpływ na przebieg leczenia periodontologicznego. Pacjenci, którzy reagowali na stres poprzez zamknięcie się w sobie wykazują znaczny wzrost klinicznej utraty przyczepu łącznotkankowego (CAL) oraz znacznie mniejszą poprawę parametrów klinicznych w stosunku do pacjentów z innymi typami zachowań, przy założeniu, że obserwacja odbywa się w tym samym czasie i zostało wdrożone jednakowe leczenie. Adekwatne typy zachowania związane z zadziałaniem bodźca stresowego wykazują znaczny indywidualizm oraz mają duże znaczenie w radzeniu sobie ze stresem psychologicznym i psychosocjalnym. Od dawna wiadomo, że istnieje związek między stresem psychosocjalnym i sposobem walki z nim a schorzeniem periodontologicznym. Postawa charakteryzująca się emocjonalnym skupieniem pacjenta w przypadku zaistnienia sytuacji stresogennej bardziej wpływa na zwiększone zagrożenie wystąpienia zmian patologicznych w przyzębiu (większe wartości CAL), niż w przypadku osób skupiających się na istocie zaistniałego problemu i możliwości jego rozwiązania. Nieadekwatny typ zachowania w warunkach stresu wykazuje duże znaczenie w stosunku do wystąpienia objawów choroby, jej progresji oraz ciężkości jej przebiegu (3).
W badaniu interdyscyplinarnym, przeprowadzonym przez G. Wimmera i wsp. (2005) oceniano wpływ indywidualnego sposobu walki ze stresem (który był modulującym czynnikiem w terapii niechirurgicznego leczenia periodontologicznego) na stan przyzębia pacjentów poddanych temu testowi. Jako dane wyjściowe autorzy potraktowali informacje kliniczne i psychodiagnostyczne zebrane podczas badania pacjentów na początku eksperymentu i porównali je z danymi uzyskanymi po zakończeniu terapii periodontologicznej oraz w 2 lata po całkowitym wyleczeniu. W tym czasie wszyscy badani zostali poddani jednakowemu niechirurgicznemu leczeniu periodontologicznemu oraz leczeniu podtrzymującemu. W celu prześledzenia modulującego wpływu stresu na przebieg choroby oraz terapię przetestowano typ indywidualnego zachowania pacjenta. Obserwacje te były prowadzone przez 2 lata. Analiza uzyskanych przez autorów danych wykazała wyższe wartości CAL u osób z postawą obronną w porównaniu do osób z postawą aktywną. Ponadto odsetek zębów z CAL>4mm był znacząco mniejszy u osób o postawie obronnej. U pacjentów z nieadekwatnym typem zachowania wyższy był odsetek przypadków z CAL poniżej 4 mm i/lub poprawy stanu chorobowego (3).
Wyniki tego badania wskazują na istotny wpływ stresu na zdrowie psychiczne oraz podkreślają rolę stresu emocjonalnego. Należy również zwrócić uwagę na stopień wrażliwości pacjenta na stres. Osoby nadwrażliwe, mając do czynienia z przykrymi doświadczeniami lub lękiem w stresujących sytuacjach, nie skupiają się nad rozwiązaniem problemu, lecz poświęcają całą lub prawie całą swoją uwagę emocjom. Natomiast osoby wypierające się swoich odczuć, radzą sobie z sytuacjami zagrożenia poprzez wyłączenie swojej percepcji na te aspekty oraz odwracają od nich swoje myśli. W badaniach psychologicznych osoby nadwrażliwe wykazują się znacznie nasilonym poziomem lęku w stresujących sytuacjach, lecz mimo to wpływ stresu u tych pacjentów na reakcje fizjologiczne jest minimalny. Natomiast osoby wypierające się emocji wykazują niższy poziom lęku, a wyższy poziom reakcji fizjologicznych na stres. Są to konsekwencje tzw. stłumionych emocji (3).
Osoby tłumiące emocje ignorują pierwsze symptomy choroby, z czego wynika opóźnienie w podjęciu leczenia. W piśmiennictwie można również odnaleźć liczne dowody na to, że tłumienie emocji w formie długotrwałej może prowadzić do wystąpienia nagłych symptomów chorób takich jak: wrzód żołądka, zapalenie jelit, astma oskrzelowa, nadciśnienie tętnicze (4).
Poczucie braku winy, samochwalenie się, zażywanie narkotyków w warunkach stresu są przykładem takich typów zachowań, które nie pozwalają na czynną konfrontację z czynnikiem stresogennym. Preferencja tego typu postępowania jest prawdopodobnie przyczyną niepomyślnego przebiegu choroby i jej leczenia w aspekcie długoterminowym. Przeżywanie długotrwałych, silnych, negatywnych stanów emocjonalnych lub ich częste powtarzanie się może prowadzić, przy współistnieniu innych czynników, do powstania i rozwoju chorób przyzębia. Trzeba również zwrócić uwagę na to, że przeżywanie negatywnych emocji może także wpływać na inne czynniki ryzyka występowania chorób przyzębia, jak np.: palenie tytoniu, nieodpowiednia dieta, zaburzenia metabolizmu (4).
Palenie tytoniu jest traktowane jako jeden z najważniejszych czynników, które predysponują do wystąpienia choroby przyzębia, a także są przyczyną niepowodzenia w leczeniu chorób przyzębia. Dlatego też istotną rolę w leczeniu chorób przyzębia wśród osób narażonych na stres, odgrywa odpowiednie zmotywowanie i uświadomienie pacjenta o szkodliwym wpływie stosowania tego typu używek. Duże znaczenie ma również udzielanie wsparcia przy próbach zaprzestania tego nawyku. Dane dotyczące używania tytoniu powinny być częścią dokumentacji medycznej pacjenta i powinny być aktualizowane. W gabinetach stomatologicznych coraz częściej pojawiają się zespoły, które pomagają pacjentowi krok po kroku oderwać się od tego nałogu. W celu udzielenia pomocy palącemu pacjentowi opracowano specjalne formularze, dzięki którym lekarz uzyskuje informacje o stopniu uzależnienia pacjenta od nikotyny (tabela 2). Aby zebrać istotne dane wystarczy zadać pacjentowi kilka pytań, a na podstawie uzyskanych odpowiedzi ocenić stopień uzależnienia badanego. Faza przygotowawcza powinna rozpocząć się wtedy, gdy pacjent wyrazi swoją gotowość do zerwania z nałogiem. Zespół stomatologiczny w ciągu czterech wizyt (tabela 1) i nawiązaniu dobrej współpracy z pacjentem, może pomóc pozbyć się nałogu. W skład takiego zespołu powinni wchodzić:
Tabela 1. Plan wizyt pacjenta pozbywającego się nałogu palenia (5).
I wizytaII WizytaIII WizytaIV Wizyta
Samodzielne wypełnienie formularza dotyczącego nałogu paleniaOcena formularza przez lekarzaKontrola ilości wypalanych papierosów- potwierdzenie zachowań alternatywnych
 Redukcja ilości wypalanych papierosówOkreślenie wzoru palenia: - stale - w określonych sytuacjach- stosowanie produktów bogatych w nikotynę (np. gumy do żucia)
  Poszukiwanie alternatywnych do nałogu palenia zachowań- redukcja wypalanych papierosów do 0
Tabela 2. Ocena odpowiedzi udzielonych w formularzu dotyczącym palenia i określenie stopnia uzależnienia palacza od nikotyny 0(5).
1. Bardzo silne uzależnienie 2. Silne uzależnienie3. Umiarkowane uzależnienie 4. Słabe uzależnienie
- była podjęta próba zerwania z nałogiem  - nie była podjęta próba rzucenia palenia
- liczba wypalanych papierosów na dobę (>30)- liczba wypalanych papierosów na dobę 20-30- liczba wypalanych papierosów 10-20- liczba wypalanych papierosów <10 na dobę
- czy po przebudzeniu wypala pierwszego papierosaw ciągu < 5min.- po przebudzeniu wypala pierwszego papierosa w ciągu 5-30 min.- po przebudzeniu wypala pierwszego papierosa w ciągu 30-60 min.- po przebudzeniu wypala pierwszego papierosa > 60 min.
1. Lekarz dentysta, którego rola polega na uświadomieniu pacjentowi niekorzystnego wpływu nikotyny na stan tkanek przyzębia.
2. Higienistka stomatologiczna lub asystentka, która wspomaga lekarza w odpowiednim zmotywowaniu pacjenta.
3. Asystentka stomatologiczna kompletująca i dostarczająca pacjentom materiały informacyjne, broszury, formularze, a także wypełnia formularz.
Istotną rolę odgrywa też motywacja młodzieży do niepodejmowania nawyku palenia tytoniu. Idealnym modelem terapii byłoby wyeliminowanie nawyku palenia tytoniu do czasu zakończenia leczenia periodontologicznego, jest to jednak trudne do osiągnięcia. Dlatego też zaleca się w takich przypadkach interdyscyplinarną współpracę pomiędzy lekarzami a psychoterapeutami, co można osiągnąć poprzez wdrażanie programów profilaktyki antynikotynowej. Jedną z metod stosowanych przez specjalistów jest pobudzanie wyobraźni pacjenta drogą pozytywnych wizualizacji (np. radość rodziny pacjenta po zaprzestaniu przez niego palenia) lub negatywnych (np. pacjent wyobraża sobie jak toksyny bakteryjne przenikają do jego płuc). Modyfikacja tych metod umożliwia wdrożenie odpowiedniej terapii dla osób tłumiących swoje emocje w warunkach stresu (5).
Stabilność typów zachowań w populacji ludzkiej oraz brak możliwości ich przystosowania do warunków stresogennych zaistniałych w danej chwili sprawia, że istnieje rozbieżność pomiędzy tym, jak dana jednostka powinna zachować się w danej sytuacji, a tym co jest możliwe do osiągnięcia. Strategie behawioralne związane z wypieraniem się emocji w warunkach stresu są zaletą w ujęciu krótkoterminowym, w przeciwieństwie do postawy charakteryzującej się konfrontacją z zaistniałym problemem, kiedy dana osoba skupia się na adaptacji psychospołecznej oraz swoim zdrowiu fizycznym i psychicznym (2).
Z dotychczas przeprowadzonych badań wynika, że postawa bierna w warunkach stresu predysponuje do wystąpienia zaawansowanej choroby przyzębia oraz nieadekwatnej odpowiedzi organizmu na niechirurgiczne leczenie periodontologiczne, podczas gdy u pacjentów wykazujących aktywną postawę wobec stresu choroba przyzębia przebiega w sposób łagodniejszy.
Wydaje się, że czynniki psychoneurogenne (determinowane przez czynniki genetyczne) oraz typ behawioralny danej osoby może mieć wpływ na występowanie i przebieg chorób przyzębia. Znaczącą rolę w leczeniu pacjentów cierpiących na choroby przyzębia odgrywają zarówno sposoby walki ze stresem, jak i współistnienie czynników ryzyka takich jak: palenie tytoniu, zażywanie narkotyków, picie alkoholu. Konsekwencja w leczeniu periodontologicznym i współpraca ze specjalistami różnych dziedzin medycyny, w tym z psychoterapeutą, może w decydujący sposób wpływać na osiągnięcie pełnego sukcesu w leczeniu osób z zaawansowanym zapaleniem przyzębia.
Piśmiennictwo
1. Cooper C.L., Payene R.: Stres w pracy. Warszawa 1987. 2.Hendricks S.C., Koob GF.: Corticotropin- releasing factor In brain – a role In activation, arousal, and affect regulation. J. Pharmacol. Exp. Ther.; Nov. (2004); 311; (2); 427-40. 3.Wimmer G., Koeldorfer G., Mischak I., Lorenzoni M., Kallus K. W.: Identyfying patient´s stress copying behavior key to treatment outcomes. Journal of Periodontology (2005). Jan. 76 (1), 90-98. 4.Wrześniewski K.: Radzenie sobie ze stresem a choroby układu krążenia. 5.Christoph A., Ramseier, Laderach E.: Rzucanie palenia - poradnictwo w gabinecie dentystycznym. Dental Tribune (200/5) Vol.3 Nr. 6. 6.Schneider G., Leyendecker Ss.: Correlation between psychosocial factors and periodeontal disease – asystemic reviewof the literature. Z.Psychosom Med. Psychother. (2005), 277-96. 7.Wimmer G., Janda M., Wieselmann - Penkmerk, Jakse N., Polansky R., Pertl C.: Coping with stress it´s influence on periodontal disease. Journalof Periodontology (2002). Nov. 73 (11), 1343-51. 8.General Hospital Psychiatry. 1982 Apr. 4 (1), 49-58. 9.Biela A.: Stres w pracy zawodowej. Lublin 1990.
otrzymano: 2006-09-14
zaakceptowano do druku: 2006-09-25

Adres do korespondencji:
*Karolina Walasik
Zakład Chorób Błony Śluzowej i Przyzębia Instytutu Stomatologii AM w Warszawie
ul. Miodowa 18, 00-246 Warszawa
tel./fax. (0-22) 502-20-36
e-mail: kwalasik26@wp.pl

Nowa Stomatologia 3/2006
Strona internetowa czasopisma Nowa Stomatologia