Ludzkie koronawirusy - autor: Krzysztof Pyrć z Zakładu Mikrobiologii, Wydział Biochemii, Biofizyki i Biotechnologii, Uniwersytet Jagielloński, Kraków

Chcesz wydać pracę habilitacyjną, doktorską czy monografię? Zrób to w Wydawnictwie Borgis – jednym z najbardziej uznanych w Polsce wydawców książek i czasopism medycznych. W ramach współpracy otrzymasz pełne wsparcie w przygotowaniu książki – przede wszystkim korektę, skład, projekt graficzny okładki oraz profesjonalny druk. Wydawnictwo zapewnia szybkie terminy publikacji oraz doskonałą atmosferę współpracy z wysoko wykwalifikowanymi redaktorami, korektorami i specjalistami od składu. Oferuje także tłumaczenia artykułów naukowych, skanowanie materiałów potrzebnych do wydania książki oraz kompletowanie dorobku naukowego.

Poniżej zamieściliśmy fragment artykułu. Informacja nt. dostępu do pełnej treści artykułu tutaj
© Borgis - Nowa Stomatologia 4/2006, s. 146-153
*Franciszek Szatko1, Agnieszka Włostek1, Anna Garus1, Maria Wierzbicka2
Bariery osiągalności opieki stomatologicznej w populacji 18-letniej młodzieży z grupy szczególnego ryzyka*
Barriers of dental care accessibility in the population of 18-year-olds from the special risk group
1z Zakładu Higieny i Promocji Zdrowia Katedry Higieny i Epidemiologii Uniwersytetu Medycznego w Łodzi
Kierownik Zakładu: dr hab. n. med. Franciszek Szatko
2z Zakładu Stomatologii Zachowawczej Instytutu Stomatologii Akademii Medycznej w Warszawie
Kierownik Zakładu: prof. dr hab. n. med. Elżbieta Jodkowska
WSTĘP
Prezentowana praca stanowi kontynuację artykułu pt. „Stan i potrzeby stomatologiczne młodzieży 18-letniej z grupy szczególnego ryzyka”, jaki ukazał się w „Nowej Stomatologii” 2006, 35, 23-26. W publikacji tej stwierdzono, że: statystyczny 18-latek z grupy szczególnego ryzyka posiada 8,5 zębów dotkniętych próchnicą lub jej skutkami, z czego jedynie 3 zostały wypełnione, jeden usunięty, a 4,5 wymagają leczenia; u 2/3 populacji stwierdzono kamień nazębny. W porównaniu z 18-latkami uczęszczającymi do tradycyjnych szkół, osoby z grupy szczególnego ryzyka mają trzykrotnie więcej zębów z czynną próchnicą, czterokrotnie więcej usuniętych, oraz trzykrotnie mniej wypełnionych. Leczenie w tej grupie jest zwykle podejmowane w razie bólu i ogranicza się głównie do ekstrakcji. Wskaźnik leczenia zachowawczego waha się zaledwie w granicach 40%. Ponad 33% młodzieży objętej badaniem wymaga leczenia endodontycznego, a 26% przynajmniej jednej ekstrakcji.
Ze względu na tak niepokojącą sytuację epidemiologiczną cel obecnej pracy jest utożsamiany z próbą odpowiedzi na pytanie, jakie zjawiska/bariery są odpowiedzialne za ten stan rzeczy?
Dodatkowym czynnikiem motywującym do poszukiwania barier osiągalności opieki stomatologicznej są przesłanki natury moralnej, obligujące do zapewnienia szczególnych form opieki tej właśnie kategorii młodzieży z następujących powodów:
1. u dzieci przewlekle chorych m.in. niedosłyszących, niedowidzących, z cukrzycą, nowotworami lub/i upośledzonych psychicznie, czy zaniedbanych społecznie, etiopatogeneza i przebieg próchnicy oraz chorób przyzębia jest zdecydowanie zwielokrotniony w porównaniu do populacji ich rówieśników. Jest to spowodowane m.in. złą higieną wynikającą z upośledzenia psychofizycznego, wad zgryzu, zaburzeń immunologicznych oraz szeroko rozumianych negatywnych czynników społeczno-ekonomicznych i kulturowych.
2. w krajach rozwiniętych cywilizacyjnie – ze względu na rozwiązania prawno-ekonomiczne – dzieci i młodzież do 16-18 roku życia należą do grupy szczególnej troski; korzystają m.in. z bezpłatnej opieki dentystycznej, są pierwszoplanowym adresatem programów edukacyjnych, a problematyce stomatologicznej poświęca się bardzo konkretne, obligatoryjne działania profilaktyczne (programy) finansowane zarówno ze źródeł rządowych jak i pozarządowych.
Należałoby zatem oczekiwać, że w polskim modelu opieki zdrowotnej dzieci i młodzież cierpiąca na choroby przewlekłe winna być objęta szczególną opieką stomatologiczną o podwójnym natężeniu.
Materiał i metody
W ramach Ogólnopolskiego Monitoringu Stanu Zdrowia Jamy Ustnej i Jego Uwarunkowań, prowadzonego w 2004 roku, równolegle do badań klinicznych koncentrowano się na badaniu socjomedycznym, mającym ustalić przyczyny wyżej sygnalizowanego bardzo złego stanu uzębienia osiemnastolatków z grupy szczególnego ryzyka.
Zastosowane narzędzie badawcze to kwestionariusz wywiadu zawierający 135 jednostek informacyjnych, wypełniany przez respondenta, a w razie potrzeby z pomocą opiekuna/rodzica – w sytuacji, kiedy osoba badana z powodów psychofizycznych nie była w stanie wypełnić ankiety.
Wywiad koncentrował się w głównej mierze na następujących problemach badawczych:
– samoocena stanu uzębienia, będąca podstawowym czynnikiem motywującym do podejmowania przez respondenta działań profilaktycznych i leczniczych,
– zachowania higieniczne w odniesieniu do jamy ustnej,
– korzystanie z usług stomatologicznych (częstotliwość i wzorce korzystania),
– poziom wiedzy stomatologicznej,
– bariery dostępności i osiągalności opieki dentystycznej (organizacyjne, świadomościowe, behawioralne).
Z uwagi na złożoną problematykę barier osiągalności opieki stomatologicznej, poza ww. kwestionariuszem kierowanym do ogólnopolskiej populacji 18-latków opracowano dodatkowe narzędzie badawcze adresowane do pielęgniarek i opiekunów, sprawujących bezpośrednią opiekę nad dziećmi z grupy szczególnego ryzyka. Koncentrowało się ono głównie na barierach organizacyjnych systemu opieki dentystycznej.
Paradygmat nauk socjomedycznych przedstawiony na schemacie wskazuje, że głównych barier dostępności i osiągalności opieki dentystycznej należy poszukiwać w szeroko rozumianych uwarunkowaniach środowiskowych (systemowych) oraz stylu życia jednostki. Łącznie aż w 70% odpowiadają one za stan uzębienia jednostki (ryc. 1). Socjoepidemiologicznymi badaniami objęto 2868 osiemnastoletnich uczniów uczęszczających do standardowych szkół średnich, oraz 183 osiemnastolatków z grupy szczególnego ryzyka – którą stanowili:
Ryc. 1. Zespół uwarunkowań stanu zdrowia jamy ustnej.
– uczniowie szkół specjalnych z chorobami przewlekłymi – 123 osoby,
– wychowankowie ośrodków szkolno-wychowawczych – 30 osób,
– przebywający w zakładach penitencjarnych – 30 osób.
Wyżej wymienione osoby zostały dobrane celowo z placówek usytuowanych na terenie województwa łódzkiego. Jako że badanie osób z grupy szczególnego ryzyka było elementem ogólnokrajowego monitoringu, dało to możliwość odniesienia otrzymanych informacji do wyników charakteryzujących populację generalną 18-latków.
WAŻNIEJSZE WYNIKI BADAŃ
1. Samoocena stanu uzębienia i posiadanej wiedzy stomatologicznej
Jedynie 15% badanych z grupy szczególnego ryzyka ma świadomość, że ich uzębienie jest w złym/bardzo złym stanie (tab. 1). Aż 62% ocenia ten stan jako względnie dobry/dostateczny, a 21% jako bardzo dobry. W świetle wykazanych wcześniej potrzeb leczniczych (ponad 92% wymaga leczenia), samoocena badanych jest nazbyt optymistyczna, co świadczy o niewiedzy lub fałszywej wiedzy na temat rzeczywistego stanu swojego uzębienia.
Tabela 1.Ocena własnego uzębienia w grupie w grupie 18-letniej młodzieży szczególnego ryzyka (%).
Częstotliwość mycia zębówmiastowieśmężczyźnikobiety
dwa razy dziennie lub częściej63394472
raz dziennie1623257
zdarza się w niektóre dni zapomnieć o myciu zębów10111111
bardzo rzadko lub wcale3870
brak danych8201410
Odpowiedzi na kolejne pytanie potwierdzają to spostrzeżenie, szczególnie w odniesieniu do chłopców: ponad 69% respondentów ocenia swoją wiedzę stomatologiczną jako ograniczoną, niedostateczną lub żadną (tab. 2). Z drugiej jednak strony, dla ponad 97% osiemnastolatków z grupy szczególnego ryzyka posiadanie zdrowego estetycznego uzębienia jest rzeczą bardzo ważną (tab. 3).
Tabela 2. Samoocena wiedzy i umiejętności w zakresie troski o uzębienie w grupie 18-letniej młodzieży szczególnego ryzyka (%).
Samoocena wiedzy i umiejętnościOdpowiedź pozytywna
miastowieśmężczyźnikobiety
bardzo dobra/dobra34333234
ograniczona60576255
niedostateczna/żadna610710
brak danych0201
Tabela 3. Znaczenie naturalnego uzębienia w grupie 18-letniej młodzieży szczególnego ryzyka (%).
Znaczenie naturalnego uzębieniaOdpowiedź pozytywna
miastowieśmężczyźnikobiety
bardzo ważne84798679
w pewnym stopniu14151217
nieważne1211
brak danych1523
2. Zachowania higieniczne
W grupie badanych jedynie 55% myje zęby z wystarczającą częstotliwością (przynajmniej 2 razy dziennie) (tab. 4). Tylko 17% osiemnastolatków z grupy szczególnej troski stosuje – zwykle okazjonalnie – nitkę dentystyczną (tab. 5). Natężenie negatywnych wzorców zachowań o 20-45% gorsze od tego, jakie obserwujemy u ich rówieśników, wyjaśniałoby tak dużą zapadalność na próchnicę oraz bardzo zły stan przyzębia (tab. 4, 5, 6, 7).
Tabela 4. Częstotliwość czyszczenia zębów wg płci i miejsca zamiess="tyt_tab">Tabela 6. Odsetek osób czyszczących zęby z wystarczającą częstotliwością (przynajmniej 2 razy dziennie) wg płci i miejsca zamieszkania – dane z 3 badań.
Badaniemiastowieśmężczyźnikobiety
Monitoring Polska 199869645577
Monitoring Polska 200175665883
Monitoring Polska 200475726381
Monitoring Polska 2004 - grupa szczególnego ryzyka63394472
Tabela 5. Znajomość zasad stosowania i używanie nici dentystycznej według płci i środowiska zamieszkania w grupie 18-letniej młodzieży szczególnego ryzyka (%).
Znajomość i używanie nici dentystycznejmiastowieśmężczyźnikobiety
czy respondent wie, do czego służy nić dentystyczna;82727585
czy w najbliższej rodzinie resp. ktoś używa nić dentystyczną;41233139
czy resp. osobiście używa nić dentystyczną16201323
Tabela 6. Odsetek osób czyszczących zęby z wystarczającą częstotliwością (przynajmniej 2 razy dziennie) wg płci i miejsca zamieszkania – dane z 3 badań.
Badaniemiastowieśmężczyźnikobiety
Monitoring Polska 199869645577
Monitoring Polska 200175665883
Monitoring Polska 200475726381
Monitoring Polska 2004 - grupa szczególnego ryzyka63394472
Tabela 7. Częstotliwość wizyt u lekarza stomatologa w grupie 18-letniej młodzieży szczególnego ryzyka (% odpowiedzi pozytywnych).
Kategorie częstotliwościmiastowieśmężczyźnikobiety
Raz w roku55515648
Raz na dwa lata20201823
Raz na 3-5 lat14151415
Rzadziej niż raz na 5 lat9151211
brak danych2003
3. Korzystanie z usług stomatologicznych
Tylko 53% osiemnastolatków odwiedza gabinet przynajmniej raz w roku; 20% robi to raz na dwa lata, a aż 26% jeszcze rzadziej (tab. 7). Przy tak niskiej zgłaszalności do stomatologa zwykle nie ma możliwości poprowadzenia planowego leczenia, nie wspominając o zabiegach profilaktycznych. Pozostaje leczenie o charakterze interwencyjnym. Skutkuje to opisanymi poprzednio bardzo dużymi potrzebami w zakresie endodoncji, chirurgii i protetyki.
Około 2/3 osiemnastolatków z grupy szczególnej troski korzysta z placówek publicznych a 1/3 z gabinetów prywatnych. Sytuacja ta jest niemal odwrotna niż u ich rówieśników w populacji generalnej.
4. Bariery dostępności i osiągalności
Przyczyny odpowiedzialne/współodpowiedzialne za ten stan uzębienia osiemnastolatków, jaki przedstawiono wyżej, a do tego jeszcze u osiemnastolatków z grupy szczególnego ryzyka – w swojej istocie – są bardzo złożone (1). Obecnie zostaną przedstawione jedynie te, które mieszczą się w obszarze pojęciowym barier; ekonomicznych, organizacyjnych, świadomościowych i behawioralnych.
Należy zwrócić uwagę na znaczenie używanych w tej pracy dwu pojęć: dostępność (availability) i osiągalność (accessibility). Są one rozłącznie stosowane w niedoinwestowanych i rozwijających się systemach opieki medycznej m.in. w krajach Europy Środkowo-Wschodniej, w których jednostka lub grupa ma zabezpieczone formalnie niemal wszystkie usługi przez wystarczającą liczbę dentystów (pełna dostępność), a równocześnie współistnieje tak wiele barier, że konkretna usługa staje się praktycznie nieosiągalna (3, 4).
4.1. Bariery skutkujące odsuwaniem w czasie (odkładaniem) zgłoszenia się do dentysty

Powyżej zamieściliśmy fragment artykułu, do którego możesz uzyskać pełny dostęp.

Płatny dostęp do wszystkich zasobów Czytelni Medycznej

Aby uzyskać płatny dostęp do pełnej treści powyższego artykułu oraz WSZYSTKICH około 7000 artykułów Czytelni, należy wprowadzić kod:

Kod (cena 30 zł za 30 dni dostępu) mogą Państwo uzyskać, przechodząc na tę stronę.
Wprowadzając kod, akceptują Państwo treść Regulaminu oraz potwierdzają zapoznanie się z nim.

Piśmiennictwo
1. Szatko F.: Społeczne uwarunkowania stanu zdrowotnego jamy ustnej. Rozprawa habilitacyjna. Łódź, Akademia Medyczna, 2001. 2.Szymborski J., i wsp.: Nierówności w zdrowiu dzieci i młodzieży w Polsce. Warszawa, PZH, 1996. 3.Szatko F., Grzybowski A.: Formalna dostępność a rzeczywista osiągalność opieki stomatologicznej w Polsce – bariery osiągalności. Przegląd Stom. Wieku Rozw., 2000; 3/4, 31-32. 4.Boczkowski A., Szatko F.: Postawy i zachowania uczniów w wieku 12-13 lat związane ze stanem zdrowotnym jamy ustnej oraz funkcjonowaniem systemu opieki stomatologicznej. Niedostępność, nieosiągalność i nieakceptowalność świadczeń stomatologicznych w opinii młodzieży szkolnej. Zdrowie Publiczne 1993; 104, 2, 75-77. 5.Wierzbicka M., i wsp.: Ogólnopolski Monitoring Stanu Zdrowia Jamy Ustnej i Jego Uwarunkowań – Polska 2004. Z-d Stomatologii Zachowawczej Instytutu Stomatologii w Warszawie, Z-d Higieny i Promocji Zdrowia Uniwersytetu Medycznego w Łodzi, Ministerstwo Zdrowia – raport. 6.Wierzbicka M., i wsp.: Ogólnopolski Monitoring Stanu Zdrowia Jamy Ustnej i Jego Uwarunkowań – Polska 2001. Z-d Stomatologii Zachowawczej Instytutu Stomatologii w Warszawie, Z-d Higieny i Promocji Zdrowia Uniwersytetu Medycznego w Łodzi, Ministerstwo Zdrowia – raport. 7.Wierzbicka M., i wsp.: Ogólnopolski Monitoring Stanu Zdrowia Jamy Ustnej i Jego Uwarunkowań – Polska 1998. Z-d Stomatologii Zachowawczej Instytutu Stomatologii w Warszawie, Z-d Higieny i Promocji Zdrowia Uniwersytetu Medycznego w Łodzi, Ministerstwo Zdrowia – raport. 8.Woynarowska B., i wsp.: Zdrowie, zachowania zdrowotne i środowisko społeczne młodzieży w krajach Unii Europejskiej, Katedra Biomedycznych Podstaw Rozwoju i Wychowania Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2005 – raport. 9.The state of the world´s children. United Nationals Childrens´ Fund, New York, 2003. 10. Zdrowie 21. Zdrowie dla wszystkich w XXI wieku. Wersja polska wydana przez Centrum Systemów Informacyjnych Ochrony Zdrowia i Uniwersyteckie. Warszawa, Kraków Wydawnictwo „Vesalius”, 2001. 11. Petersen P.E.: The World Oral Health Report 2003: Countinuous Improvement of Oral Health in the 21 Century- the approach of the WHO Global Oral Health Programme. Community Dent. Oral. Epidemiol., 2003; 31, 1 Supl., 3- 23. 12. Mitsea A.G., et al.: Oral health status in Greek children and teenagers with disabilities. J. Clin. Pediatric. Dent., 2001, 26, 1, 111-118. 13. Rump Z.: Promocja zdrowia jamy ustnej: strategia i treści merytoryczne dla populacji dzieci przewlekle upośledzonych, Przegląd Stom. Wieku Rozw. 1994; 6, 7, 100-102. 14. Wójciak L., i wsp.: Czynniki wpływające na profilaktykę i leczenie zębów u dzieci upośledzonych umysłowo w stopniu lekkim. Czas. Stoma. 1990; XLIII, 8, 459-463. 15.Kozak R., i wsp.: Higiena jamy ustnej a stan przyzębia dzieci upośledzonych umysłowo w stopniu umiarkowanym. Czas. Stoma. 2005; LVIII, 12, 885-891.
otrzymano: 2006-05-17
zaakceptowano do druku: 2006-11-20

Adres do korespondencji:
*Franciszek Szatko
Zakład Higieny i Promocji Zdrowia
Katedra Higieny i Epidemiologii
Uniwersytetu Medycznego w Łodzi
ul. Jaracza 63, 90-251 Łódź
tel. (0-42) 679-14-07
e-mail: kathig@csk.umed.lodz.pl

Nowa Stomatologia 4/2006
Strona internetowa czasopisma Nowa Stomatologia