© Borgis - Nowa Stomatologia 4/2006, s. 170-173
Barbara Biedziak, *Mateusz Kurzawski, Magdalena Zabel
Późne tworzenie zębów nadliczbowych – opis przypadków
Late supernumerary teeth formation – case reports
z Kliniki Ortodoncji Akademii Medycznej im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu
p. o. Kierownika Kliniki: dr n. med. Barbara Biedziak
Nadliczbowość zębów (hiperdoncja) jest nieprawidłowością zębową polegającą na powstawaniu dodatkowych zawiązków zębowych o typowej lub atypowej budowie. Zęby nadliczbowe mogą powstawać w każdej okolicy łuków zębowych, jednak szczególnie często tworzą się one w przedniej okolicy szczęki (89-96%) (1). Rzadziej występują nadliczbowe zęby przedtrzonowe i trzonowe, a niezwykle rzadko nadliczbowe kły (2). W literaturze częstość występowania nadliczbowości w uzębieniu mlecznym ocenia się na 0,3-0,8%, natomiast w uzębieniu stałym 0,1-3,6% (1). Zaburzenie to częściej spotykane jest u mężczyzn niż u kobiet w stosunku od 2:1 do 6:1 (3-6). Obserwuje się pojedyncze lub mnogie zęby nadliczbowe, które mogą być zlokalizowane po jednej stronie łuku zębowego lub obustronnie. Pojedyncze zęby nadliczbowe spotyka się dość często (76-86%). Czterokrotnie rzadziej występują dwa zęby nadliczbowe (12-24%). Mnoga nadliczbowość zębów spotykana jest najrzadziej (poniżej 1%) i w większości przypadków jest objawem zespołów wad wrodzonych (rozszczep wargi i podniebienia, dysplazja obojczykowo-czaszkowa, zespół Gardnera). Etiologia tego zaburzenia nie jest w pełni wyjaśniona, jednak wymienia się różne teorie mogące tłumaczyć powstawanie hiperdoncji. Istnieje hipoteza nadprodukcji listewki zębowej, podziału zawiązków zębowych, teoria atawistyczna oraz dziedziczna (7, 8). Ze względu na zróżnicowanie morfologiczne zębów nadliczbowych Garvey dokonuje podziału na cztery grupy: zęby o budowie typowej dla danej grupy, o kształcie stożka, guzkowate oraz zębiaki (9). W uzębieniu mlecznym zęby nadliczbowe najczęściej mają kształt typowy dla danej grupy zębowej, natomiast w uzębieniu stałym najczęściej występującym zębem nadliczbowym jest ząb o kształcie stożka ułożony w linii pośrodkowej szczęki. Zęby nadliczbowe mogą samoistnie wyrzynać się do jamy ustnej lub też pozostają w kości, niejednokrotnie opóźniając lub uniemożliwiając wyrzynanie pozostałych zębów. Pojawianie się zębów nadliczbowych może być także przyczyną rotacji, przemieszczeń i stłoczeń zębów, diastemy, resorpcji korzeni, powstawania torbieli. W piśmiennictwie opisuje się rzadkie przypadki ektopowego występowania zębów nadliczbowych w miejscach oddalonych od wyrostków zębodołowych; jama nosowa, zatoka szczękowa, bródka (10). Powstawanie zębów nadliczbowych może odbywać się w tym samym czasie co innych zębów z danej grupy lub możliwe jest późne ich tworzenie, co tłumaczyć może hipoteza możliwości przetrwania niezresorbowanej listewki zębowej (11). Wg badań Komorowskiej i Drelicha rozwój zębów nadliczbowych był w 49,3% zgodny z rozwojem zębów typowych, opóźniony u 39,3%, a przyspieszony u 11,3% badanych ogólnie zdrowych osób. W przypadkach dysplazji obojczykowo-czaszkowej rozwój zębów był zawsze opóźniony względem zębów typowych (2). Autorzy przedstawiają dwa udokumentowane radiologicznie przypadki późnego tworzenia zębów nadliczbowych w okolicy dolnych zębów przedtrzonowych.
Opis przypadków
Pacjentka M.S. w wieku 16 lat, ogólnie zdrowa, zgłosiła się do leczenia ortodontycznego z powodu zatrzymania zęba 21. Z wywiadu oraz z dokumentacji radiologicznej uzyskano informacje o występujących anomaliach zębów siecznych mlecznych i stałych. W wieku 9 lat występowały przetrwałe centralne mleczne siekacze w szczęce (ryc. 1). Prawy przyśrodkowy górny ząb sieczny miał atypową budowę i powstał z połączenia tego zęba z nadliczbowym mlecznym siekaczem. Przyczyną zaburzeń w wyrzynaniu stałych siekaczy były dwa nadliczbowe zęby ułożone poniżej ich koron. Kolejne zdjęcie pantomograficzne wykonane w wieku 11 lat, po upływie dwóch lat od usunięcia przetrwałych zębów mlecznych uwidoczniło kształt i topografię zębów nadliczbowych (ryc. 2). Ząb po stronie prawej budową przypominał boczny siekacz, który ułożony był pomiędzy bocznym i przyśrodkowym siekaczem prawym. Rozwój zęba nadliczbowego był opóźniony w stosunku do typowego. Po stronie lewej ząb nadliczbowy położony był pod koroną lewego siekacza przyśrodkowego, blokując jego wyrzynanie, a kształtem przypominał stożek. Prawy ząb nadliczbowy samoistnie wyrznął się do jamy ustnej. Po usunięciu obydwu zębów nadliczbowych oczekiwano na spontaniczne wyrzynanie centralnych siekaczy. Pacjentka nie była leczona ortodontycznie. Dopiero w wieku 16 lat zgłosiła się do specjalisty ortodonty zaniepokojona opóźnionym wyrzynaniem zęba 21. Wykonane w tym okresie życia dziecka badanie radiologiczne wykazało obecność zatrzymanego siekacza (ryc. 3). Dodatkowo rozpoznano tworzenie się dwóch zębów nadliczbowych w okolicy dolnych zębów przedtrzonowych. Po stronie lewej ząb zlokalizowany był pomiędzy korzeniami zębów 34 i 35, natomiast po stronie prawej pomiędzy korzeniami drugiego zęba przedtrzonowego i pierwszego zęba trzonowego. Opóźniony rozwój zębów nadliczbowych oraz wcześniejsza dokumentacja radiologiczna pozwalają stwierdzić, że powstawanie tych zębów następowało znacznie później niż zębów typowych. Stopień zaawansowania rozwoju obydwu zębów nadliczbowych nie był jednakowy. U pacjentki podjęto leczenie ortodontyczne mające na celu sprowadzenie do łuku zębowego zatrzymanego lewego centralnego siekacza po odtworzeniu dla niego miejsca w łuku zębowym. Zaplanowano leczenie za pomocą cienkołukowego aparatu stałego. Ze względu na brak objawów klinicznych ze strony zębów nadliczbowych zadecydowano o ich pozostawieniu z zaleceniem okresowej kontroli radiologicznej.
Ryc. 1. Pantomogram pacjentki M.S. w wieku 9 lat 11 m. Widoczne przetrwałe centralne mleczne siekacze w szczęce, zaburzona morfologia zęba 51, dwa nadliczbowe zęby ułożone w okolicy koron zębów 11 i 21.
Ryc. 2. Pantomogram pacjentki M.S. w wieku 11 lat 1 m. Nadliczbowy ząb po stronie prawej przypomina kształtem bocznego siekacza i ułożony jest pomiędzy zębami 11 i 12. Po stronie lewej ząb nadliczbowy o kształcie stożka ułożony pod koroną zęba 21.
Ryc. 3. Pantomogram pacjentki M.S. w wieku 16 lat. Późne tworzenie dwóch nadliczbowych zębów w żuchwie po stronie prawej pomiędzy korzeniami zębów 45 i 46, a po stronie lewej pomiędzy korzeniami zębów przedtrzonowych.
Podobne zjawisko późnego tworzenia zęba nadliczbowego obserwowano u ogólnie zdrowego chłopca M.L. w wieku 11 lat. Pacjent zgłosił się do leczenia ortodontycznego w wieku 9 lat z powodu opóźnionej wymiany zębów przednich w szczęce. U pacjenta w badaniu klinicznym rozpoznano obecność przetrwałych mlecznych przyśrodkowych siekaczy w szczęce. Kontrola radiologiczna wykazała nadliczbowość w tej okolicy w postaci dwóch zębów dodatkowych utrudniających wyrzynanie centralnych siekaczy (ryc. 4). U pacjenta usunięto przetrwałe mleczne siekacze. Wykonane po upływie dwóch lat kontrolne badanie pantomograficzne, wykonane w celu oceny zmian położenia zębów nadliczbowych i zatrzymanych, wykazało tworzenie się nowego dodatkowego zęba pomiędzy korzeniami drugiego zęba przedtrzonowego i pierwszego trzonowego po stronie lewej w żuchwie (ryc. 5). Faza rozwoju tego zęba była znacznie opóźniona w stosunku do pozostałych zębów. Następne badanie radiologiczne wykonane po upływie kolejnych dwóch lat wykazało dalszą mineralizację zęba nadliczbowego, który kształtem przypominał ząb przedtrzonowy (ryc. 6). Zaobserwowano również zmianę pozycji tego zęba, który przesunął się w stronę wierzchołków korzeni sąsiadujących zębów. Zmiana struktury kostnej wyrostka pomiędzy korzeniami zębów przedtrzonowych po stronie prawej stwarza podejrzenie możliwości tworzenia się dodatkowego zęba w tej okolicy, co wymaga dalszych obserwacji. U pacjenta zaplanowano leczenie chirurgiczno-ortodontyczne za pomocą górnego cienkołukowego aparatu stałego polegające na sprowadzeniu do łuku zębowego prawego siekacza centralnego po ekstrakcji leżącego pod nim zęba nadliczbowego. Natomiast po stronie lewej ze względu na wyrznięcie zęba nadliczbowego o prawidłowej budowie zadecydowano o ekstrakcji zęba 21, który był położony poziomo u podstawy szczęki.
Ryc. 4. Pantomogram pacjenta M.L. w wieku 8 lat 11 m. Dwa nadliczbowe zęby przednie będące przyczyną zatrzymania zębów 11 i 21 i przetrwania centralnych mlecznych siekaczy.
Ryc. 5. Pantomogram pacjenta M.L. w wieku 11 lat 2 m. Tworzenie się nowego dodatkowego zęba pomiędzy korzeniami drugiego zęba przedtrzonowego i pierwszego trzonowego po stronie lewej w żuchwie.
Ryc. 6. Pantomogram pacjenta M.L. w wieku 12 lat 10 m. Widoczna dalsza mineralizacja zęba nadliczbowego, który przesunął się w stronę wierzchołków korzeni sąsiadujących zębów 35 i 36.
Dyskusja
Obserwowane przez autorów, udokumentowane radiologicznie przypadki późnego tworzenia zębów nadliczbowych potwierdzają teorię przedłużonej zdolności listewki zębowej do wytwarzania nowych zębów (11). W warunkach prawidłowych tworzenie zawiązków zębów przedtrzonowych przypada na okres od 24 do 30 miesiąca płodowego, natomiast początek mineralizacji koron tych zębów przypada na 20-28 miesiąc życia (12). Obraz rentgenowski zawiązków zębowych, których proces mineralizacji już się rozpoczął potwierdza wytworzenie zębów. Trudności diagnostyczne może sprawiać faza przed rozpoczęciem mineralizacji, której obrazem radiologicznym jest okrągłe przejaśnienie odgraniczone od tkanki słabo mineralizowaną kryptą kostną zawiązka. W obydwu omawianych przypadkach badania radiologiczne wykonane przed 11 rokiem życia nie wykazały obecności nowych zawiązków zębowych. Dopiero badanie pantomograficzne wykonane u pacjentów pomiędzy 11 a 16 rokiem życia ujawniły tworzenie się nowych zębów. Opóźnienie w powstawaniu zębów nadliczbowych w porównaniu do zębów typowych dla danej grupy zębowej wynosiło ponad 9 lat. Na uwagę zasługuje fakt, że u obojga pacjentów we wczesnym okresie rozwoju uzębienia stałego występowały zęby nadliczbowe w innej okolicy. Dowodzi to celowości kontroli radiologicznej późnych etapów rozwoju uzębienia, szczególnie u tych pacjentów, u których wcześniej występowała nadliczbowość zębów. Późne tworzenie zębów nadliczbowych może przebiegać w sposób utajony i bezobjawowo. Rozpoznawane są one niejednokrotnie przypadkowo na podstawie badania radiologicznego zleconego z innego powodu. Obecność zębów nadliczbowych może utrudniać postępowanie lecznicze. Decyzja lekarza o usunięciu czy też pozostawieniu zęba nadliczbowego nie jest łatwa. W sytuacjach utraty zębów na skutek próchnicy lub urazu wskazane jest wprowadzenie do łuku zębów nadliczbowych, natomiast w sytuacjach kiedy stanowią one zagrożenie dla struktur otaczających celowe jest ich usuniecie. Przeprowadzenie zabiegu usunięcia zębów nadliczbowych ze względu na ich lokalizację może stwarzać zagrożenia uszkodzenia tkanek sąsiadujących. Zęby nadliczbowe rozwijające się bezobjawowo i nie powodujące uszkodzenia zębów prawidłowych mogą pozostać na miejscu pod okresową kontrolą. Erkmen opisuje pozostawienie w zatoce szczękowej rozwijającego się bezobjawowo zęba nadliczbowego u 11-letniego chłopca (10). Dla oceny topografii i stopnia rozwoju zęba nadliczbowego wskazane jest wykonanie zdjęć rentgenowskich w różnych projekcjach. Zastosowanie tomografii komputerowej umożliwia precyzyjne określenie położenia zębów nadliczbowych i ułatwia podjęcie decyzji dotyczącej postępowania leczniczego u pacjenta (13).
Piśmiennictwo
1. Proff P., et al.: Problems of supernumerary teeth, hyperdontia or dentes supernumerarii. Ann. Anat., 2006; 188: 163-169. 2.Komorowska A., Drelich A.: Powstawanie i rozwój zębów nadliczbowych. Czas. Stomat., 1995; 48: 272-281. 3.Brook A.H.: Dental anomalies of number, form and size: their prevalence in British Schoolchildren. J. Int. Assoc. Dent. Child, 1974; 5: 37-53. 4.Davis P.J.: Hypodontia and hyperdontia of permanent teeth in Hong Kong schoolchildren. Commun. Dent. Oral. Epidemiol., 1987; 15: 218-220. 5. Ravn J.J.: Aplasia, supernumerary teeth and fused teeth in the primary dentition. An epidemiologic study. Scand. J. Dent. Res., 1971; 79: 1-6. 6.Luten J.R.: The prevalence of supernumerary teeth in primary and mixed dentition. J. Dent. Child., 1967; 34: 346-353. 7.Herud B., et al.: Zęby nadliczbowe jako przyczyna nieprawidłowości narządu żucia w materiale Zakładu Ortodoncji IS AM w Białymstoku. Czas. Stomat., 1994; 47: 363-365. 8.Mason C., et al.: A retrospective study of unerupted maxillary incisors associated with supernumerary teeth. Br. J. Oral. Maxillofac. Surg., 2000; 38: 62-65. 9.Garvey M.T., et al.: Supernumerary Teeth – An Overview of Classification, Diagnosis and Management. J. Can. Dent. Assoc., 1999; 65: 612-616. 10. Erkmen N., et al.: Supernumerary tooth in the maxillary sinus: Case report. Aust. Dent. J., 1998; 43: 385-6. 11. Jensen B.L., Kreiborg S.: Development of the dentition in cleidocranial dysplasia. J. Oral. Pathol. Med., 1990; 19: 89-93. 12. Proffit W.R., Fields H.W.: Ortodoncja współczesna. Lublin, Wyd. Czelej, 2000, p. 80. 13. Kim K.D., et al.: Personal Computer-Based Three-Dimensional Computed Tomographic Images of the Teeth for Evaluating Supernumerary or Ectopically Impacted Teeth. Angle Orthod., 2003; 73: 614-621.
otrzymano: 2006-07-27
zaakceptowano do druku: 2006-11-20

Adres do korespondencji:
*Mateusz Kurzawski
Klinika Ortodoncji
AM im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu
ul. Bukowska 70, 60-812 Poznań
tel. (0-61) 854-71-01, fax (0-61) 854-71-02
e-mail: mateuszk@amp.edu.pl

Nowa Stomatologia 4/2006
Strona internetowa czasopisma Nowa Stomatologia