Występowanie próchnicy u dzieci w wieku 6 lat w Polsce w 2005 roku

Znajomość stanu zdrowia populacji w regionie, kraju i na świecie jest niezwykle istotna przy opracowywaniu działań prozdrowotnych. Porównanie aktualnych wyników z wcześniejszymi daje możliwość oceny zachodzących zmian, ale także oceny skuteczności dotychczas podjętych kroków. Od 1997 roku w Polsce prowadzony jest ogólnopolski program monitorowania stanu zdrowia jamy ustnej populacji. W latach 1997, 1999, 2000, 2002 i 2005 badano m.in. dzieci 6-letnie.

Celem obecnej pracy jest przedstawienie wyników badania stanu uzębienia dzieci w wieku 6 lat w Polsce przeprowadzonego w roku 2005.

W 2005 roku w ramach programu „Stan zdrowia jamy ustnej oraz potrzeby profilaktyczno-lecznicze dzieci w wieku 6-12 lat w Polsce, w pierwszych latach procesu integracji europejskiej” (1), przeprowadzono badania epidemiologiczne uzębienia dzieci w wieku 6 lat. Populację wyłoniono w wielowarstwowym losowaniu przeprowadzonym w każdym z 16 województw, w których z kolei wylosowano co najmniej 8 szkół podstawowych (po 4 w gminach o charakterze miejskim i wiejskim). W każdej ze szkół zbadano dzieci uczęszczające do klasy zerowej. W większości regionów badanie prowadziły 2 osobowe zespoły lekarzy stomatologów. Badanie stomatologiczne dzieci miało charakter przekrojowego badania epidemiologicznego, wykonano je zgodnie z wytycznymi WHO (2, 3). Wykorzystano przy tym sondę WHO/FDI oraz zmodyfikowane karty badania WHO. Przed rozpoczęciem właściwej części badania dla zespołów stomatologiczno-epidemiologicznych zorganizowano sesję szkoleniową poświęconą głównie kwalifikacji stanów i zmian mogących budzić wątpliwości diagnostyczne. Zespół był wcześniej poddany procesowi kalibracji (określono trafność i powtarzalność ocen każdego z badających oraz wielkość błędu pomiędzy badającymi). Rzetelność ocen klinicznych sprawdzono pod koniec pracy w szkole dzięki powtórnemu badaniu co 10 dziecka. U każdego z badanych dzieci oceniono:

– liczbę wyrżniętych i zachowanych zębów,

– liczbę zębów objętych próchnicą w stadium kawitacji,

– liczbę zębów z wypełnionymi ubytkami próchnicowych,

– liczbę zębów usuniętych z powodu próchnicy,

– liczbę zębów z uszczelnioną powierzchnią żującą.

W obecnym badaniu po raz pierwszy podjęto próbę określenia nasilenia próchnicy w grupie dzieci o najcięższym przebiegu choroby, w tym celu wykorzystano wskaźnik SiC.

W roku 2005 zbadano 2154 dzieci w wieku 6 lat, w tym 1070 pochodziło z regionów miejskich i 1084 z regionów wiejskich. Różnice wynikały z różnic w liczebności poszczególnych klas. Nieznacznie więcej zbadano dziewczynek (1087) niż chłopców (1067). Wyniki badań wykazały, że tylko 13% dzieci w wieku 6 lat jest wolnych od próchnicy zębów. Nieznacznie zdrowsze uzębienie posiadały dzieci z gmin wiejskich (13,2%) niż z regionów miejskich (12,8) (tab. 1). Podobnie częściej obserwowano zdrowe uzębienie wśród dziewczynek (13,4%) niż u chłopców (12,6%). Najniższy odsetek dzieci wolnych od próchnicy odnotowano w województwach dolnośląskim (6%), mazowieckim (6,1%) i kujawsko-pomorskim (6,6%). Najwyższy odsetek dzieci z próchnicą uzębienia mieszanego stwierdzono w województwach opolskim (72,5%) oraz śląskim (75,9%). W 8,2% przypadków u badanych dzieci stwierdzono zmiany próchnicowe w zębach stałych. Tylko w województwach opolskim i śląskim ponad 95% dzieci nie miało próchnicy w zębach stałych (tab. 2). Średnia wartość wskaźnika próchnicy dla zębów mlecznych (dmft) wyniosła 5,5 i była wyższa na wsi (5,6) niż w mieście (5,3) oraz u chłopców (5,7) niż u dziewczynek (5,3) (ryc. 1). Na 5,5 zęba mlecznego uszkodzonego przez próchnicę przypadało tylko 0,4 zęba z wypełnieniem. W województwach dolnośląskim, kujawsko-pomorskim, mazowieckim, pomorskim i świętokrzyskim dmft osiągnęło wartości powyżej 6. Wartości dmft poniżej 5 stwierdzono w województwach małopolskim, opolskim, śląskim i wielkopolskim (ryc. 2). Średnia wartość wskaźnika próchnicy zębów stałych (DMFT) wyniosła 0,1. Tylko w województwie opolskim średnia wartość wskaźnika DMFT wynosiła 0, co oznacza, że u żadnego z dzieci nie znaleziono zębów stałych z ubytkami. W województwie kujawsko-pomorskim odnotowano najwyższą średnią wartość wskaźnika DMFT (0,4) (tab. 3). Przeprowadzone badanie wykazało, że tylko 8,2% dzieci w wieku 6 lat było w 2005 roku objętych programem profilaktycznym (tab. 4), w tym blisko 50% dzieci w województwie małopolskim (ryc. 3). Programy zapobiegania próchnicy w tej grupie wiekowej wprowadzono tylko w 4 województwach (małopolskim, podlaskim, śląskim i zachodniopomorskim). W grupie 6-latków nie stwierdzono obecności uszczelniacza bruzd na powierzchniach zębów mlecznych. Ogółem 9,2% dzieci miało natomiast uszczelnione bruzdy w zębach stałych (tab. 5), a najwięcej w województwie zachodniopomorskim (19,4%) (ryc. 4). Wartość wskaźnika SiC wyniosła 10,4, co oznacza, że u 1/3 badanej populacji o najcięższym przebiegu próchnicy średnio występowało ponad 10 zębów ze zmianami próchnicowymi. Średnia wartość wskaźnika dmft u pozostałych dzieci wyniosła 3,2. Najwyższe wartości wskaźnika SiC odnotowano w województwach świętokrzyskim i opolskim (>11). W województwach opolskim, śląskim i świętokrzyskim wartość wskaźnika dmft w pozostałych 2/3 grupy dzieci była niższa od 3, co oznacza większe zróżnicowanie ciężkości choroby w tych województwach między 1/3 dzieci o wysokim nasileniu próchnicy, a resztą (ryc. 5).

W porównaniu do stanu uzębienia równolatków w państwach Europy zachodniej bądź południowej, występowanie próchnicy u polskich dzieci w wieku 6 lat jest wysokie. W Portugalii w 1999 roku zęby mleczne ze zmianami próchnicowymi stwierdzono u 46,9% badanych (4), tymczasem w Polsce występują one u 86,9% dzieci w wieku 6 lat. Podobnie wypada porównanie z innymi państwami zachodnio-europejskimi (5-7). Nie inaczej wygląda sytuacja w przypadku analizy nasilenia próchnicy w uzębieniu mlecznym (wartości wskaźnika próchnicy zębów – dmft). W Polsce wartość tego wskaźnika jest ponad dwukrotnie wyższa niż w Danii w 2002 roku (6) i Portugalii w 1999 roku (4) oraz ponad trzykrotnie wyższa niż u 5-latków w Anglii w 2004 (5). Wymienione państwa europejskie mają wyższy poziom rozwoju gospodarczego, co pociąga za sobą wyższe nakłady na programy profilaktyczne. Niestety w Polsce daleko jest jeszcze do osiągnięcia celów WHO na 2015 rok które zakładają, że 80% procent dzieci w wieku 5-6 lat będzie wolnych od próchnicy oraz, że średnia wartość wskaźnika dmft nie przekroczy 4. Jednym z możliwych sposobów na obniżenia kosztów programów profilaktycznych jest zogniskowanie działań na grupach o największym narażeniu na czynniki etiologiczne choroby, a zatem na osobach najbardziej potrzebujących. Do wyznaczenia odpowiedniej populacji może posłużyć wskaźnik SiC wprowadzony w 2000 roku przez Bratthalla (8, 9).

Porównanie wyników badań epidemiologicznych przeprowadzonych w latach 1995 i 2000 (10, 11) i obecnie, ujawniło niewielki wzrost odsetka dzieci w wieku 6 lat bez próchnicy (tab. 7). Co ciekawe w tym samym okresie obserwowano znaczącą poprawę stanu zdrowia dzieci w wieku 12 lat (1, 10, 11).

W odróżnieniu od dzieci i młodzieży w wieku szkolnym, młodsze dzieci w wieku przedszkolnym w ostatnich latach nie były objęte w kraju określonym, publicznym programem profilaktycznym o szerszym zasięgu. Odsetek 6-latków biorących udział w programie profilaktycznym spadł z 14,1% w roku 2002 (12) do zaledwie 8,2% roku 2005. W większości województw nie odnotowano w tej grupie wiekowej realizacji jakiegokolwiek programu. Wśród matek dzieci nadal można spotkać się z opinią, że zębów mlecznych nie trzeba leczyć. Jest to zapewne związane m.in. z problemami wynikającymi z wieku pacjentów i wynikającymi z tego trudnościami w leczeniu oraz z fizjologiczną wymianą zębów mlecznych na stałe (13). Nie dziwi więc mniejsze zainteresowanie uwzględnieniem tej grupy w działaniach zmierzających do poprawy stanu zdrowia jamy ustnej populacji. Należy jednak pamiętać o tym, że nie leczone ogniska próchnicy są niekorzystnym obciążeniem dla organizmu małego dziecka i jego stanu ogólnego (14, 15).

Stan zdrowia dzieci w dużej mierze wynika z wiedzy i zachowań zdrowotnych rodziców dzieci (16). Wyniki badań Wierzbickiej i wsp. z 2002 roku wykazały niską świadomość dotyczącą zdrowia jamy ustnej matek dzieci w wieku 3 lat (17). Tylko 37% 3-latków i 77% matek szczotkowało zęby przynajmniej 2 razy dziennie. Lekarza dentystę w ciągu ostatnich 6 miesięcy odwiedziło zaledwie co 4 dziecko, ponad 60% nigdy nie było w gabinecie stomatologicznym. W świetle przytoczonych danych nie zaskakuje zatem obecny, wysoki odsetek dzieci w wieku 6 lat z większości nie leczonymi ubytkami próchnicowymi. Obecnie nie ulega wątpliwości, że profesjonalna profilaktyka może okazać się niewystarczające do obniżenia poziomu występowania próchnicy. Należy opracować programy i wdrożyć edukację prozdrowotną kobiet ciężarnych, rodziców małych dzieci, personelu medycznego i nie medycznego pracującego z małymi dziećmi i wreszcie dla samych dzieci. Na obecnym etapie rozwoju krajowego systemu zdrowotnego w Polsce problemem oczekującym na rozwiązanie jest też zwiększenie dostępności do leczenia i profilaktyki stomatologicznej.

Podsumowując, występowanie próchnicy u dzieci w wieku 6 lat w Polsce jest wysokie. Zaobserwowana w ostatniej dekadzie poprawa stanu uzębienia dzieci w wieku 12 lat, sugeruje celowość wprowadzania programów edukacyjno-profilaktycznych na obniżenie występowania próchnicy u dzieci w wieku przedszkolnym. Kompleksowe działania zdrowotne (edukacja, profilaktyka, leczenie) obejmujące matkę i dzieci oraz ich środowisko powinny przyczynić się do poprawy obecnego stanu.