Czytelnia Medyczna » Nowa Stomatologia » 2-3/2007 » Niektóre problemy związane z toksykologią fluorków

- reklama -

Fitomed
kosmetyki ziołowe

Profesjonalny, stricte ręczny serwis narciarski Warszawa

- reklama -

*Joanna Szczepańska, Elżbieta Pawłowska

Niektóre problemy związane z toksykologią fluorków

Several problems associated with toxicology of fluoride

Zakład Stomatologii Wieku Rozwojowego UM w Łodzi
Kierownik Zakładu: prof. dr hab. n. med. Magdalena Wochna-Sobańska

Polecane książki z księgarni medycznej BORGIS:

Otorynolaryngologia dla studentów medycyny i stomatologii

Stomatologia wieku rozwojowego

Ilustrowane kompendium endodoncji

Wprowadzenie

Obecnie uważa się, że stosowanie miejscowe związków fluoru w obrębie jamy ustnej jest najbardziej skuteczną metodą, obok mechanicznego usuwania płytki bakteryjnej, zapobiegania próchnicy zębów. Jednakże nawet fluorkowane pasty do zębów powinny być używane przez dzieci w sposób nadzorowany. Dodatkowo dla wszystkich produktów poza pastami, zarówno tych przeznaczonych do stosowania w domu jak i gabinecie stomatologicznym, (niezależnie od stężenia fluorków) wymagany jest dokładny opis wskazań, częstości wykonywania zabiegów, postępowania po nim, przeciwwskazań, interakcji czy skutków ubocznych.

Mimo, że częstość śmiertelnego zatrucia produktami zawierającymi fluorki gwałtownie spadła w porównaniu z pierwszą połową XX wieku, kilkaset osób rocznie, szczególnie małe dzieci, ulega zatruciu preparatami fluorkowymi. Zdarzało się, że proszek fluorku sodu był mylony z mlekiem w proszku, mąką lub dwuwęglanem sodu. Na podstawie badań doświadczalnych na zwierzętach i wyników badań laboratoryjnych oraz obserwacji klinicznych ostrego zatrucia związkami fluoru w wyniku przypadkowego spożycia preparatów fluorkowych (żele, tabletki, płyny) opisano objawy kliniczne, ustalono dawki toksyczne i zagrożenia powikłań zależne od ich wielkości (1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8).

Ostre zatrucie związkami fluoru

A. Dawki

Dopuszczalna dzienna dawka fluoru wynosi 3-4 mg F/dzień (woda pitna, napoje, produkty żywnościowe). W sytuacji przypadkowego jednorazowego połknięcia znacznych ilości preparatu fluorkowego, szczególnie o wysokiej zawartości fluorków, może dojść do ostrego zatrucia. Według różnych autorów ostre zatrucie fluorem może wystąpić przy spożyciu od 2 do 8 mg F/kg m.c. Inni natomiast podają, że minimalna dawka toksyczna, czyli najmniejsza dawka, która może wywoływać objawy ostrego zatrucia wynosi 1,8 mg F/kg m.c. Przy nakładaniu się pobierania fluoru z kilku źródeł np. przy błędach technologicznych związanych z fluorkowaniem wody pitnej wraz z połknięciem przez pomyłkę preparatu fluorkowego przeznaczonego do stosowania kontaktowego – dawka toksyczna może zostać obniżona do 0,1-0,8 mg F/kg m.c. Inni uważają, że bezpieczną dawką tolerowaną (STD – safely tolerated dose) jest jeszcze 8-18 mg/kg m.c., co stanowi 1/4 oczywistej dawki śmiertelnej (CLD – certainly lethal dose). Dawka śmiertelna dla dorosłego człowieka ma zakres od 32 do 64 mg F/kg m.c., dla dzieci 15 mg/kg m.c. Ustalono, że doustna dawka fluorku sodu 5-10 g na dobę dla osoby o wadze około 70 kg jest śmiertelna. Z drugiej strony proponowana prawdopodobna dawka toksyczna (PTD – probably toxic dose), która może wywoływać objawy toksyczne, w tym śmierć, i która wymaga natychmiastowej interwencji medycznej i hospitalizacji pacjenta wynosi 5 mg F/kg m.c. Jest to minimalna dawka, która może powodować serie toksycznych konsekwencji. Nie oznacza to, że dawka ta musi powodować śmierć, ani że trochę mniejsza nie będzie szkodliwa. W tej sytuacji nawet, jeśli istnieje tylko podejrzenie spożycia 5 mg F/kg m.c. wymagane jest natychmiastowe leczenie specjalistyczne (1, 2, 3, 6, 7, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16).

Różne chemiczne postacie fluorków mają odmienny potencjał toksyczny. Fluorek sodu czy fluorek potasu, które są dobrze rozpuszczalne, są bardziej toksyczne niż związki fluoru zawierające 2-3-wartościowe kationy t.j. wapń, magnez lub glin. Whitford (5, 6, 7) uważa, że większość produktów stomatologicznych zawiera takie ilości fluoru, które przekraczają PTD dla małych dzieci. Minimalną pojedynczą dawką, która może prawdopodobnie wywołać ostre zatrucie jest przykładowo połknięcie przez 5-letnie dziecko 1,3-3,8% tubki pasty do zębów (1,8-5,4 mg F = 1,6-4,9 g pasty) o stężeniu fluorków 1100 ppm (tubka zawiera 130 g pasty = 143 mg F); odpowiednio minimalną dawką letalną stanowi połknięcie 90 mg pasty (63% tubki) (5, 6, 16, 21, 22, 23). Połknięcie przez dziecko o wadze 19 kg (dziecko 5-letnie) następujących ilości substancji o określonych stężeniach fluoru stanowi prawdopodobna dawkę toksyczną (PTD)(5):

– 7,6 ml 2,72% żelu APF(NaF),

– 19 g 1,1% żelu NaF,

– 95 g 0,4% żelu SnF₂,

– 95 g pasty zawierającej 1000 ppm F,

– 410 ml 0,05% płukanki z NaF.

W tabelach autorki prezentują własne obliczenia prawdopodobnej dawki toksycznej (PTD) dla żelu i płynu fluorkowego w oparciu informacje podane przez producenta. Tabela 1 przedstawia ilości żelu, wyrażone w cm lub gramach, odpowiadające dawce toksycznej (PTD = 5 mg F/kg m.c.) w odniesieniu do wieku dziecka i/lub osoby o określonej wadze ciała przyjmując, że 1g żelu zawiera 12,5 mg czynnego fluoru, a 1 cm żelu = 3,75 mg czynnego fluoru. Jeśli tubka zawiera 50 g żelu obliczono, że 3,33 cm żelu = 1g fluoru, a cała tubka stanowi około 167 cm żelu. Połknięcie 1/3 tubki żelu przez dziecko o masie 38 kg (około 11 lat) i blisko połowę tubki przez osobę o masie 60 kg może spowodować objawy ostrego zatrucia. Natomiast w tabeli 2 znajdują się obliczenia dotyczące dawek toksycznych dla płynu fluorkowego o zawartości fluorków 10 000 ppm (1g płynu = 10 mg czynnego fluoru), wyrażone w gramach (ml) lub kroplach wiedząc, że 1 butelka zawiera 50 ml (g) płynu.

Tabela 1. Ilość połkniętego żelu (12 500 ppm F) odpowiadająca prawdopodobnej dawce toksycznej (PTD) dla osoby o określonej wadze.

Wiek	Masa ciała	Ilość połkniętego żelu, która może powodować objawy ostrego zatrucia
		masa ciała x 5 mg F	przyjmując, że 1 cm = 3,75 mg F	przyjmując, że 1 g = 12,5 mg F
		masa ciała x 5 mg F	wyrażona w cm	wyrażona w gramach	procent zawartości tubki
5	19	95 mg F	25,3	7,6	15%
6	21	105 mg F	28,0	8,4	17%
7	24	120 mg F	32,0	9,6	19%
8	26	130 mg F	34,7	10,4	21%
9	29	145 mg F	38,7	11,6	23%
10	33	165 mg F	44,0	13,2	26%
11	38	190 mg F	50,7	15,2	30%
12	42	210 mg F	56,0	16,8	34%
	50	250 mg F	66,7	20,0	40%
	60	300 mg F	80,0	24,0	48%
	70	350 mg F	93,3	28,0	56%

Tabela 2. Ilość połkniętego płynu (10 000 ppm F) odpowiadająca prawdopodobnej dawce toksycznej (PTD) dla osoby o określonej wadze.

Wiek	Masa ciała	Ilość połkniętego płynu, która może powodować objawy ostrego zatrucia
		masa ciała x 5 mg F	przyjmując, że 1 g = 10 mg F		przyjmując, że 9 kropli = 0,9 ml
		masa ciała x 5 mg F	wyrażona w gramach lub ml	procent zawartości butelki	wyrażona w kroplach
5	19	95 mg F	9,5	19%	95
6	21	105 mg F	10,5	21%	105
7	24	120 mg F	12,0	24%	120
8	26	130 mg F	13,0	26%	130
9	29	145 mg F	14,5	29%	145
10	33	165 mg F	16,5	33%	165
11	38	190 mg F	19,0	38%	190
12	42	210 mg F	21,0	42%	210
	50	250 mg F	25,0	50%	250
	60	300 mg F	30,0	60%	300
	70	350 mg F	35,0	70%	350

B. Patomechanizm i objawy ostrego zatrucia związkami fluoru

Patomechanizm ostrego toksycznego działania związków fluoru polega na:

1. Hamowaniu procesów enzymatycznych.

2. Wytwarzaniu nierozpuszczalnego CaF₂ co doprowadza do spadku wapnia we krwi z równoczesnym wzrostem poziomu potasu.

3. Wstrząsie.

4. Uszkodzeniu narządów wewnętrznych.

Objawy ostrego zatrucia związkami fluoru zależą od wielkości dawki, pH danej substancji (absorpcja zakwaszonych związków fluoru jest szybsza i stężenie w osoczu podnosi się szybciej), pH treści żołądkowej (szybkość wchłaniania jest odwrotnie proporcjonalna do pH treści żołądkowej), wieku pacjenta, równowagi kwasowo-zasadowej i stopnia absorpcji. Spożycie znacznych ilości preparatu fluorkowego, nieprzeznaczonego do stosowania endogennego, może mieć przebieg łagodniejszy i dotyczyć tylko zaburzeń żołądkowo-jelitowych lub bardziej dramatyczny z objawami neurologicznymi, a w skrajnych przypadkach stać się przyczyną zejścia śmiertelnego. Zależnie od dawki spożytego fluoru opisywane są następujące objawy kliniczne i wyniki laboratoryjne (1, 2, 3, 5, 7, 12, 13, 15, 16):

– nudności, wymioty, bóle brzucha, biegunka, krwawienie z błony śluzowej żołądka,

– ślinotok, łzawienie, obfite poty,

– osłabienie, bóle głowy,

– bladość, sinica, duszność, utrudnione połykanie,

– tężyczka, skurcze mięśniowe w kończynach – hipokalcemia,

– spadek ciśnienia i arytmia, migotanie komór – hiperkaliemia,

– tętno przyspieszone lub niewyczuwalne,

– kwasica oddechowa i metaboliczna,

– porażenie oddychania i zatrzymanie akcji serca.

Objawy żołądkowo-jelitowe mogą być nieraz niezauważone przez rodziców dziecka lub są przypisywane kolce, prozaicznej niestrawności lub infekcji zwłaszcza, kiedy opiekunowie nie widzieli faktu spożycia fluoru. Opisywane są przypadki ciężkiego zatrucia, które doprowadziły do śmierci dzieci w wieku 2,5 i 3 lat spowodowane połknięciem 100 tabletek NaF (0,5 mg F) lub 200 tabletek NaF (1,0 mg F) (2, 5).

C. Zapobieganie i leczenia nadmiernego spożycia związków fluoru

Zalecenia służące zminimalizowaniu ewentualnego szkodliwego działania preparatów fluorkowych:

1. Stosowanie produktów fluorkowych przez dzieci powinno być nadzorowane.

2. Dzieci od wczesnego dzieciństwa należy uczyć wypluwania preparatów fluorkowych po zabiegu.

3. Ilość preparatu nakładanego na szczotkę lub do aplikatora musi być odpowiednia.

4. W przypadku preparatów stosowanych profesjonalnie np. w aplikatorze należy posadzić pacjenta w pozycji wyprostowanej z głową pochyloną lekko ku dołowi, polecana się dodatkowo użycie ślinociągu. Po zabiegu zalecane jest przez 30 sekund wypluwanie śliny. Nie powinno się pozostawiać pacjenta bez opieki w czasie trwania zabiegu.

5. Preparaty fluorkowe należy przechowywać w miejscu niedostępnym dla dzieci.

Powinno się zachęcać producentów do stosowania opakowań trudnych do otwarcia przez dzieci.

6. Należy edukować personel medyczny i studentów oraz organizatorów opieki zdrowotnej o ewentualnych zagrożeniach wynikających z przedawkowania tych preparatów.

Whitford (7) poleca przy stosowaniu żelu fluorkowego nakładanie nie więcej niż 2 ml lub 40% pojemności do aplikatora. Przed przedawkowaniem miejscowo stosowanych związków fluoru chroni spożycie mleka, witaminy C i D oraz chlorek sodu. W obecności mleka absorpcja fluoru w przewodzie pokarmowym trwa 30 minut i jego poziom spada o 50-70%. Także jony wapnia, glinu, magnezu znajdujące się w przewodzie pokarmowym ograniczają wchłanianie fluoru z powodu tworzenia z nim nierozpuszczalnych związków. Leczenie zatrucia u osób przytomnych polega na sprowokowaniu wymiotów, następnie powinno się podać sole wapnia pod postacią 1% chlorku wapnia czy glukonianu wapnia. W razie wystąpienia powikłań krążeniowo-oddechowych należy podjąć niezbędne czynności resuscytacyjne. Każde dziecko, u którego wystąpiły zaburzenia żołądkowo-jelitowe spowodowane nieznaną substancją powinno być natychmiast hospitalizowane (7, 12, 17).

Przewlekłe zatrucie związkami fluoru

Połykanie przez dłuższy czas pewnych ilości substancji zawierających związki fluoru, nawet o niskich stężeniach, może spowodować objawy przewlekłego zatrucia w postaci szkliwa plamkowego. Ustalono, że ryzyko wystąpienia łagodnej fluorozy (przekroczenie poziomu 0,1 ppm F w surowicy) może mieć miejsce przy spożyciu powyżej 0,1 mg F/kg m.c./dobę. Okresem krytycznym dla przednich zębów stałych jest 18-36 miesiąc życia dziecka i do 6 lat dla pozostałych zębów. Fluoroza jest bardziej nasilona w zębach, które mineralizują się w późniejszym okresie, dlatego częściej występuje w zębach stałych niż mlecznych. Stopień wrażliwości poszczególnych osób i ich zębów na związki fluoru jest różny, o czym decyduje układ zmiennych fizjologicznych, dietetycznych i środowiskowych wpływających na metabolizm tego pierwiastka (6, 12, 13, 14, 15, 16, 18).

Występowanie szkliwa plamkowego jest pierwszym objawem przewlekłego zatrucia ponadoptymalnymi dawkami endogennie dostarczanego fluoru. Markerami bieżącej ekspozycji na fluorki są takie płyny ustrojowe jak: osocze, surowica krwi, mocz i ślina. Jak dotąd nie stwierdzono, aby stężenie fluorków we krwi było regulowane homeostatycznie (6, 8, 11, 16). Tkanki zębów (szkliwo, zębina) są uznawane za czułe biomarkery dla długoterminowego monitorowania spożycia fluoru i nadmiernej ekspozycji na jego związki w okresie mineralizacji zębów. Zawartość natomiast fluoru w kościach świadczy o ekspozycji na niego przez całe życie (tzw. historyczne biomarkery). Należy podkreślić, że fluor ma wąski zakres terapeutycznego działania. W zbyt niskich dawkach nie posiada właściwości przeciwpróchnicowych, a przy zawartości fluoru w wodzie powyżej 1,5 mg/litr lub przy dziennym spożyciu ponad 3-4 mg może wystąpić fluoroza zębów. Zarówno niedobór jak i nadmiar tego pierwiastka może spowodować zmiany patologiczne nie tylko w zębach, ale i układzie kostno-szkieletowym (6, 11, 13, 16, 17, 19, 20).

Wiele badań w ostatnich latach jest poświęconych fluorozie zębów, która może występować nie tylko na terenach, gdzie występuje naturalna zwiększona zawartość fluoru w wodzie pitnej lub jest ona sztucznie fluorkowana. Przyczyną tej patologii są także ponadoptymalne, sumaryczne dawki fluoru pochodzącego z różnych źródeł t.j. wypijanie dużych ilości wody mineralnej, herbaty, przyrządzanie odżywek dziecięcych, które zawierają związki fluoru na bazie wody sztucznie fluorowanej. Wobec globalnego handlu i szybkiego przemieszczania się towarów istnieją możliwości kumulacji fluoru w organizmie człowieka nieraz bez jego świadomości. Tak dzieje się wówczas, gdy produkty spożywcze wytworzone w miejscu, w którym fluorkuje się wodę transportowane są do innych obszarów, gdzie nie ma fluorowanej wody. Efekt ten jest określany mianem „halo”. Problem ten ma jednak mniejsze znaczenie w krajach europejskich niż USA z powodu bardziej umiarkowanej endogennej suplementacji fluoru. Zwraca się jednakże uwagę na zwiększone ryzyko występowania umiarkowanej fluorozy zębów także przy nieumiejętnym stosowaniu tabletek fluorkowych i systematycznym połykaniu, a nawet jedzeniu przez małe dzieci fluorowanej pasty do zębów lub innych preparatów fluorkowych (1, 7, 8, 11, 13, 15, 18, 21, 22).

Genotoksyczność (mutagenność) fluoru

Genotoksyczność związków fluoru jest sprawą sporną. Uważa się, że jeśli już fluor wykazuje takie działanie to powoduje uszkodzenia chromosomów, a nie mutacje. Fluorek sodu prawdopodobnie może wpływać hamująco na syntezę DNA lub białek w kulturach komórek ssaków. Uważa się, że zahamowanie syntezy DNA jest zjawiskiem wtórnym, występującym jako efekt zahamowania syntezy białek lub bezpośrednim poprzez hamowanie polimerazy DNA lub innych enzymów uczestniczących w procesie syntezy DNA. Jednocześnie z badań przeprowadzanych na fibroblastach wynika, że margines bezpieczeństwa wystąpienia genotoksyczności pod wpływem związków fluoru jest szeroki. W badaniach na zwierzętach stwierdzono, że w dawkach 2-4 mg F/kg nie obserwowano żadnego działania mutagennego fluoru. W innych badaniach cytogenetycznych przeprowadzanych na myszach wykazano, że częstość aberracji chromosomów była zależna od dawki i czasu stosowania NaF. Jeżeli nawet fluor działał genotoksyczne, to w bardzo wysokich stężeniach, wyższych od tych, na które narażeni są ludzie (7, 12, 23).

Z drugiej strony zwraca się uwagę, że kości stanowią „mikrośrodowisko” organizmu, w których kumulować mogą się dosyć wysokie stężenia fluoru powodując efekt mutagenny. Badania przeprowadzone w 1994 w Indiach wykazały, że na obszarze endemicznym, gdzie zawartość fluorków w wodzie pitnej była w zakresie 1,95-2,2 ppm występowały częściej aberracje chromosomów w porównaniu do osób pijących wodę z zawartością fluoru 0,6-1,0 ppm. W innych badaniach oceniano cyto- i genotoksyczności aminofluorków z użyciem ludzkich limfocytów i komórek błony śluzowej. Odsetki komórek, które ulegały zniszczeniu były następujące: przy stężeniu fluoru 2-35 ppm mniej niż 10%, przy 71 ppm – 15% i przy 213 ppm – 43%. Według aktualnej wiedzy niektóre badania potwierdzają działanie mutagenne fluoru, chociaż mechanizmy tych zaburzeń nie są jeszcze znane, podczas gdy inne podkreślają wątpliwość takich wyników (7, 12, 23).

Rakotwórczość fluoru

Jak dotąd żadne badania nie potwierdziły wiarygodnego związku między ekspozycją zwierząt na związki fluoru a pojawianiem się chorób nowotworowych. Paradoksalnie u myszy, którym dodawano do pożywienia fluorek sodu stwierdzono spadek masy ciała i zmniejszenie częstości występowania nowotworów sutka. Wiele badań przeprowadzonych na zwierzętach doświadczalnych oraz analizy epidemiologiczne służyły ocenie możliwości istnienia zależności między zawartością fluoru w wodzie pitnej a występowaniem zmian nowotworowych. U ludzi pijących przez ponad 25 lat wodę fluorkowaną nie stwierdzono częstszej zachorowalności na nowotwory kości i stawów. Także badania w kierunku osteosarcomy, którego to nowotworu zwiększoną częstość występowania u myszy wiązano z fluorkami, nie znalazły uzasadnienia biologicznego w odniesieniu do ludzi. Działanie rakotwórcze fluoru opierało się na wątpliwych dowodach uzyskanych z badań na myszach i szczurach, które otrzymywały przez 2 lata bardzo wysokie dawki fluorków. Przy dawce fluoru 45-79 ppm fluoru w wodzie pitnej częstość występowania nowotworu wynosiła u zwierząt tylko płci męskiej 2-4% (12, 16, 23, 24, 25, 26).

W ostatnich latach pojawiły się doniesienia, które łączą picie wody fluorowanej z występowaniem nowotworu kości – osteosarcoma u chłopców do 20. roku życia, szczególnie w wieku 6-8 lat. Przypuszczalnie ten związek wynika z następujących przesłanek: 1) fluor może być mutagenny, a większość substancji mutagennych może mieć także właściwości kancerogenne, jeśli działają w dostatecznie wysokich stężeniach, 2) kości są głównym miejscem kumulacji fluoru w organizmie, która szczególnie wzrasta w okresie rozwoju, 3) fluor działając jako mitogen może stymulować nieprawidłową proliferację osteoblastów, co może przyczyniać się do powstania osteosarcomy. Z badań przeprowadzanych w USA wynika, że występowania fluorozy wzrasta w ostatnich latach, zarówno wśród osób pijących jak i niepijących wodę fluorkowaną. Nie znaleziono jednak w związku z tym dowodów na szkodliwy wpływu fluoru na reprodukcję, występowanie chorób nerek i układu sercowo-naczyniowego czy powstawanie zespołu Downa. Członkowie Committee to Coordinate Environmental Health and Related Programs i National Cancer Institute (NCI) badali przez ostatnie 40 lat zależność między ekspozycją na wodę fluorkowaną a występowaniem raka, kładąc szczególny nacisk na trendy w kierunku pojawiania się nowotworu osteosarcoma. Nie zostały potwierdzone żadne tendencje w ryzyku występowania raka oraz różnice w umieralności z tego powodu między osobami mieszkającymi na obszarze z wodą fluorkowaną a tymi, którzy piją wodę bez fluoru. Ponadto nie wykazano wyraźnej relacji między długością czasu spożywania wody fluorkowanej a przypadkami raka, w tym raka kości i stawów (12, 16, 23, 24, 25, 26).

Obecnie nie ma jednoznacznych dowodów naukowych na to, że związki fluoru mogą działać genotoksycznie, karcinogennie, zaburzać funkcje rozrodcze czy procesy immunologiczne. Jednakże w związku z zanieczyszczeniem środowiska ekspozycja na fluorki wciąż wzrasta, zatem należy okresowo monitorować wpływ związków fluoru na procesy biologiczne u ludzi i zwierząt (12, 16).

Podsumowanie

Podsumowując współczesne doniesienia na temat toksykologii związków fluoru należy podkreślić, że fluorki stosowane w dawkach profilaktycznych w stomatologii są bezpieczne. Jednakże, tak jak w przypadku każdego innego leku, aplikacje preparatów fluorkowych powinna być indywidualne, zgodnie z przyjętymi zasadami ostrożności i nadzorowane przez osoby dorosłe.

Polecane książki z księgarni medycznej BORGIS:

Otorynolaryngologia dla studentów medycyny i stomatologii

Radiologia Stomatologiczna

Stomatologia zachowawcza tom 2

Piśmiennictwo

1. Akiniwa K.: Re-examination of acute toxicity of fluoride. Res. Rev. Fluor.,1997,30, 2, 89-104. 2. Health effects: Estimated minimum lethal dose of fluoride. http://fluoridealert.org /health/accidents/ lethal.html. 3. Health effects: Minimum dose of fluoride producing acute toxicity. http://fluoridealert.org/health/ accidents/acute.html. 4. Nochimson G.: Consulting Staff, Department of Emergency Medicine, Sentara Careplex Hospital. Member of the following medical societies: American College of Emergency Physicians. Toxicity, Fluoride. Last Updated: 2007. http://www.emedicine.com/EMERG/topic181.html. 5. Whitford G.M.: Fluoride in dental products: safety considerations. J. Dent. Res., 1987, 66, 5, 1056-1060. 6. Whitford G.M.: The physiological and toxicological characteristics of fluoride. J. Dent. Res., 1990, 69, 539-549. 7. Whitford G.M.: Acute and chronic fluoride toxicity. J. Dent. Res., 1992, 71,1249-1254. 8. Whitford G.M.: Intake and metabolism of fluoride. Adv. Dental Res., 1994, 8, 1, 5-14. 9. Connett M.: Science watch newsletter an examination of statements by US public health officials on fluoride toxicity: Part 3. 2004. http://fluoridealert.org/health/news/18a.html. 10. Dąbrowska E., Balunowska M., Letko R.: Zagrożenia wynikające z nadmiernej podaży fluoru. Nowa Stomat., 2001, 4, 18, 22-27. 11. Opydo-Szymaczek J.: Znaczenie oceny ekspozycji na fluorki w profilaktyce stomatologicznej. Stomat. Współczesna, 2003, 10, 5, 44-47. 12. Sikorska-Jaroszyńska M.H.J., Czelej G.: Fluor w stomatologii i medycynie. Lublin: Wydawnictwo Czelej; 2000. p. 109-118. 13. Trykowski J.: Optymalna fluorkowa profilaktyka próchnicy zębów w Polsce. Czas. Stomat., 2005, LVIII, 6, 436-449. 14. Wacińska-Drabińska M., Janicha J., Remiszewski A.: Przyczyny występowania zaburzeń mineralizacji szkliwa zębów. Nowa Stomat., 2002, 3, 21, 112-115. 15. Weyna E., Buczkowska-Radlińska J., Grocholewicz K.: Bezpieczeństwo profilaktyki fluorkowej w świetle wiedzy studentów i lekarzy oraz dowodów naukowych. Czas. Stomat., 2005, LVIII, 6, 397-403. 16. WHO Technical Report Series 846 Fluorides and Oral Health. 1994. 1-19. 17. Giżewska M., Machoy Z.: Czynniki wpływające na wchłanianie i wydalanie fluoru u ludzi i zwierząt. Czas. Stomat., 1988, XLI, 10, 603-605. 18. Wierzbicka M. Pierzynowska E.: Wprowadzenie. Czas. Stomat., 2005, LVIII, 6, 384-387. 19. Iracki J., Wierzbicka M.: Skuteczność aktywnych składników past do zębów jako element stomatologii opartej na dowodach. Czas. Stomat., 2005, LVIII, 5, 414-421. 20. Kaczmarek U.: Mechanizmy kariostatyczne fluoru. Czas. Stomat., 2005, LVIII, 5, 404 -13. 21. Kaczmarek U., Czapczyńska A., Gmyrek-Marciniak A., Grzesiak-Gasek I., Filipowski H.: Poziom fluoru w ślinie po szczotkowaniu zębów wybranymi pastami fluorkowymi. Czas. Stomat., 2006, LIX, 4, 238-244. 22. Rock W.P., Sabieha A.M.: The relationship between reported toothpaste usage in infancy and fluorosis of permanent incisors. Br. Dent. J., 1997, 183,5, 13, 165-170. 23. Health effects: Fluoride´s Mutagenicity (Genotoxicity). http://fluoridealert. org/ health/cancer/ mutagen.html. 24. Health effects: Fluoride & Osteosarcoma (Bone Cancer). http:// fluoridealert.org/health/cancer/ osteosarcoma.html. 25. Review of fluoride: benefits and risks. Subcommittee on Fluoride of the Committee to Coordinate Environmental Health and Related Programs. Public Health Service Department of Health and Human Services, 1991. http:// www.health.gov/environment/ReviewofFluoride/. 26. Young F.E. et all. Public Health Service Report on Fluoride Benefits and Risks. Committee to Coordinate Environmental Health and Related Programs. 1999 California Dental Association. http://www.cda. org/library/ public/ pubhsrvc.html.

otrzymano: 2007-07-12
zaakceptowano do druku: 2007-07-24

Adres do korespondencji:
*Joanna Szczepańska
Zakład Stomatologii Wieku Rozwojowego UM w Łodzi
ul. Pomorska 251, 92-213 Łódź
tel. (0-42) 675-75-16, fax (0-42) 678-93-68
e-mail: stomat100@poczta.onet.pl

Nowa Stomatologia 2-3/2007
Strona internetowa czasopisma Nowa Stomatologia

Powrót na górę strony

Pozostałe artykuły z numeru 2-3/2007:

- reklama -