Czytelnia Medyczna » Nowa Stomatologia » 1/2002 » Prognozowanie występowania próchnicy u dzieci w oparciu o wieloaspektową analizę czynników ryzyka – część II

- reklama -

Fitomed
kosmetyki ziołowe

Usługi na jak najwyżym poziomie - serwis narciarski Warszawa

- reklama -

Joanna Szczepańska

Prognozowanie występowania próchnicy u dzieci w oparciu o wieloaspektową analizę czynników ryzyka – część II

Prognosing of dental caries prevalence in children on the basis of multiple analysis of risk factors – part II

z Zakładu Stomatologii Dziecięcej Instytutu Stomatologii Akademii Medycznej w Łodzi
Kierownik Zakładu: prof. dr hab. Magdalena Wochna-Sobańska

Polecane książki z księgarni medycznej BORGIS:

Biochemia jamy ustnej

Dysfunkcja czaszkowo-żuchwowa

Interna dla stomatologów

Próchnica wczesnego dzieciństwa cechująca się występowaniem zmian próchnicowych w zębach u dzieci w wieku 1-1,5 roku pozostaje w ścisłym związku z etiologią tej choroby. Jednakże u małych dzieci istnieją dodatkowe czynniki ryzyka, związane z tą grupą wiekową. Obejmują one wczesną kolonizację przez bakterie Streptococcus mutans jamy ustnej, a częste karmienia i pojadanie stwarza środowisko sprzyjające wzrostowi i dominacji tych drobnoustrojów w płytce nazębnej (1, 2, 3, 4, 5).

Wiele badań potwierdziło, że źródłem infekcji bakteriami S. mutans jamy ustnej dziecka jest głównie matka, jako pierwotny opiekun niemowlęcia. Mogą one zasiedlać jamę ustną już u niemowląt w początkowym okresie wyrzynania się zębów. Najbardziej krytyczny czas dla kolonizacji przez S. mutans występujący między 19-31 miesiącem życia określany jest okienkiem infekcyjnym. Zakres okienka infekcyjnego dla S. mutans może się przesuwać w różnych okolicznościach zależnych od fluorkowania wody pitnej, wskaźników próchnicy u opiekunów, sposobu i jakości odżywiania niemowląt i małych dzieci (1, 6, 7, 8, 9, 10).

Wydaje się, że wielu autorów zbyt dużą wagę przypisuje temu pojedynczemu parametrowi, jakim jest obecność bakterii S. mutans, w ocenie podatności na próchnicę. Jednakże rozpatrywanie liczebności drobnoustrojów próchnicotwórczych w powiązaniu z innymi czynnikami ryzyka pozwala zweryfikować poziom wrażliwości i specyficzności tego testu w danej populacji (5, 11, 12).

Problem oceny ryzyka próchnicy wczesnej u dzieci interesuje wielu badaczy w różnych aspektach. Jedni kwalifikują dzieci do grupy ryzyka na podstawie wybranego elementu, inni natomiast przeprowadzają dokładną analizę poszczególnych czynników etiologicznych (2, 5, 10, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21).

Celem niniejszej pracy było podsumowanie analizy czynników ryzyka zachorowania na próchnicę na podstawie badań dzieci w wieku 12-48 miesięcy oraz kobiet ciężarnych i ich nowo narodzonych dzieci.

MATERIAŁ I METODA

Badaniami objęto 131 dzieci w wieku 1-4 lata, które uczęszczały do żłobków i przedszkoli, pochodziły z domu dziecka oraz zgłaszały się do Zakładu Stomatologii Dziecięcej IS AM w Łodzi. Badania ankietowe na podstawie specjalnie opracowanej karty dotyczyły danych środowiskowych, zwyczajów żywieniowych, wyrzynania zębów, przeprowadzanych zabiegów higienicznych i stosowanej dotychczas profilaktyki fluorkowej.

Badania kliniczne w oparciu o przygotowaną kartę obejmowały ocenę intensywności próchnicy oraz stopnia zaawansowania zmian próchnicowych w poszczególnych zębach na podstawie opracowanego przez siebie wskaźnika, który został opisany w I części pracy. Suma punktów poniżej 20 odpowiada I° zaawansowania próchnicy; 21-40 punktów II°; powyżej 41 punktów III°. Stan higieny jamy ustnej oceniano na podstawie dostosowanego do uzębienia mlecznego wskaźnika Green´a i Vermillion´a. U wszystkich dzieci przeprowadzono badanie mikrobiologiczne śliny, wykorzystując testy Dentocult SM i LB, które stanowiło uzupełnienie analizowanych dotychczas czynników przewidywania próchnicy.

Po szczegółowym przeanalizowaniu wszystkich objętych badaniem czynników ryzyka, których wyniki przedstawiono w I części pracy, podjęto próbę zestawienia ich, w celu kompleksowego określenia zagrożenia chorobą próchnicową małych dzieci (tab. 1). Każdej ocenianej pozycji została przyporządkowana odpowiednia skala ocen. Na podstawie średniej arytmetycznej i mediany punktacji czynników ryzyka, u dzieci bez próchnicy i z próchnicą, wyłoniono zakresy według których kwalifikowano dzieci do odpowiedniej grupy ryzyka.

Tabela 1. Analiza czynników ryzyka próchnicy u dzieci na podstawie badań ankietowych i klinicznych.

Skale ocen	którym z kolei jest badane dziecko	kto opiekuje się dzieckiem	Czynniki środowiskowe i ogólnoustrojowe
			wykształcenie		choroby i stosowane leki
			matki	ojca	u matki w ciąży	u dziecka do pierwszego r.ż.
	0 - drugim 1 - pierwszym 2 - trzecim	0 - opiekunka 1 - matka/ojciec 2 - babcia	0 - wyższe 1 - średnie 2 - podstawowe		nie - 0 tak - 1

Skale ocen	Zwyczaje żywieniowe
	długość karmienia piersią	długość karmienia butelką	słodzenie pokarmów w butelce	pojadanie	zasypianie z butelką
	0-12 m 1-13-24 m 2-> 25 m	0-12 m 1-13-24 m 2-> 25 m	0 - nie 1 - tak	0 - nie 1 - tak	0 - nie 1 - tak

Skale ocen	Inne					Suma	puw	SZZP
	terminy wyrzynania zębów	higiena jamy ustnej	profilaktyka fluorkowa	liczebności bakterii próchnicotwórczych (klasy)
				SM	LB
	0 - o czasie 1 - przedwczesne	0 - dobra 1 - zła	0 - tak 1 - nie	0-0 1-4 2-5 i 6	0-3 i < 1-4 2-5 i 6

Drugą grupę badanych stanowiło 60 kobiet ciężarnych w wieku 17-40 lat, które przebywały w Klinice Patologii Ciąży Akademii Medycznej w Łodzi w latach 1997-99. Stomatologiczne badania kliniczne wykonano w oparciu o komputerową kartę badania epidemiologicznego zgodnie z zaleceniami WHO. Oceniano intensywność próchnicy (PUW) oraz potrzeby w zakresie leczenia zachowawczego i protetycznego. Stan przyzębia oceniano za pomocą Wskaźnika Potrzeb Leczniczych Przyzębia (CPITN). Następnie wykonano u pacjentek badania bakteriologiczne śliny pod kątem liczebności drobnoustrojów próchnicotwórczych Streptococcus mutans i Lactobacillus sp. przy użyciu testów Dentocult SM i LB (Vivadent).

Ze wszystkimi pacjentkami przeprowadzano rozmowę uświadamiającą potrzebę dbałości o zdrowie jamy ustnej, gdyż nie leczona próchnica i zmiany patologiczne w przyzębiu mogą mieć wpływ na stan uzębienia przyszłego dziecka. Następnie udzielono instruktażu w zakresie higieny jamy ustnej, odżywiania i stosowania fluoru. Poinformowano także o konieczności złożenia pierwszej wizyty w gabinecie stomatologicznym między 12 a 16 miesiącem życia dziecka w celu oceny stanu jamy ustnej i objęcia go planową opieką profilaktyczną. Pacjentki otrzymały preparat Elmex żel, z zaleceniem szczotkowania nim uzębienia co 2 tygodnie.

Do Pracowni Profilaktycznej przy Zakładzie Stomatologii Dziecięcej IS AM zgłosiło się 41 matek, u których wykonano wcześniej badanie bakteriologiczne śliny, z dziećmi w wieku 12-18 miesięcy. Przeprowadzono badania stanu uzębienia matek i dzieci. Na podstawie wywiadu i testów mikrobiologicznych śliny dokonano analizy czynników ryzyka próchnicy u dzieci.

W analizie statystycznej wykorzystano c2-statystykę w teście niezależności chi-kwadrat, c2-statystykę w teście niezależności chi-kwadrat z poprawką Yates´a, Z-statystykę w teście Manna-Whitney´a, H-statystykę w teście Kruskala-Wallisa, współczynnik rang Spearmana przy poziomie istotności p <0,05.

WYNIKI BADAŃ

Wyniki badań dzieci objętych programem oceny ryzyka próchnicy

Spośród 131 zbadanych dzieci 66,41% miało próchnicę. Oceniając poziomy bakterii Streptococcus mutans u wszystkich dzieci wykazano, że największy odsetek (37,41%) posiada klasę = 3 (tab. 2), w porównaniu do drobnoustrojów z grupy Lactobacillus, gdzie najwięcej dzieci (40,46%) miało klasę = 0 (tab. 4). Częstość występowania próchnicy wzrastała wraz ze wzrostem liczebności obydwu rodzajów bakterii i były to różnice wysoce statystycznie znamienne (c2-statystyka w teście niezależności chi-kwadrat i c2-statystyka w teście niezależności chi-kwadrat z poprawką Yates´a; p = 0,000...-0,0043) (tab. 2, 4).

Tabela 2. Częstość występowania próchnicy u dzieci w zależności od klas SM (różnice istotne statystycznie).

Klasy SM	Dzieci badane		Dzieci z próchnicą
Klasy SM	n	%	n	%
0	28	21,37	10	35,71 Ý Ý
1	28	21,37	15	53,57˝ ˝ Ý
2	26	19,85	21	80,77Ż ˝ ˝
3	49	37,41	41	83,67 ß ß
Razem	131	100,00	87	66,41

Tabela 3. Intensywność próchnicy i SZZP u dzieci w zależności od klas SM (różnice istotne statystycznie).

Klasy SM	n	%	puw śred. aryt.	Mediana	SZZP śred. aryt.	Mediana
0	28	21,37	1,036 ÝÝÝ	0,000	4,786 (I°) ÝÝÝ	0,000
1	28	21,37	2,714 ß ˝ ˝ ÝÝ	2,000	14,714 (I°) ß ˝ ˝ ÝÝ	11,500
2	26	19,85	5,308 ß ˝ ß ˝	6,500	28,115 (II°) ß ˝ ß ˝	28,000
3	49	37,41	5,510 ßß	6,000	29,898 (II°) ßß	29,000

Tabela 4. Częstość występowania próchnicy u dzieci w zależności od klas LB (różnice istotne statystycznie).

Klasy LB	Dzieci badane		Dzieci z próchnicą
Klasy LB	n	%	n	%
0	53	40,46	14	26,42 ÝÝÝÝ
1	23	17,56	20	86,96 ß ˝ ˝ ˝
2	19	14,50	18	94,74 ß ˝ ˝
3	24	18,32	23	95,83 ß ˝
4	12	9,16	12	100,0 ß
Razem	131	100,00	87	66,41

Tabela 5. Intensywność próchnicy i SZZP u dzieci w zależności od klas LB (różnice istotne statystycznie).

Klasy LB	n	%	puw śred. aryt.	Mediana	SZZP śred. aryt.	Mediana
0	53	40,46	1,208 ÝÝÝÝ	0,000	6,566 (I°) ÝÝÝÝ	0,000
1	23	17,56	4,261 ß ˝ ˝ ˝ ÝÝ	4,000	23,261 (II°) ß ˝ ˝ ˝ Ý	25,000
2	19	14,50	5,526 ß ˝ ˝ ˝ ˝	5,000	28684 (II°) ß ˝ ˝ ˝	26,000
3	24	18,32	6,958 ß ˝ ß ˝	7,000	37,667 (II°) ß ˝ ß	34,000
4	12	9,16	6,583 ßß	7,000	34,167 (II°) ß	34,500

Im wyższe były klasy liczebności zarówno bakterii S. mutans, jak i Lactobacillus, tym większa była intensywność próchnicy i stopień zaawansowania zmian próchnicowych i były to różnice także wysoce istotne statystycznie (H-statystyka w teście Kruskala-Wallisa; p = 0,000...-0,040) (tab. 3, 5).

Analiza całościowa czynników ryzyka próchnicy wykazała, że istnieje zależność wysoce istotna między sumą punktów czynników ryzyka a intensywnością próchnicy i stopniem zaawansowania zmian próchnicowych (współczynnik korelacji rang Spearmana; p = 0,000...). Po zbadaniu wszystkich dzieci pod kątem każdego parametru, średnia liczba punktów ryzyka dla dzieci bez próchnicy wynosiła 8,29 (Me = 7,000), a dla dzieci z próchnicą 12,33 (Me = 12,500) i były to różnice wysoce znamienne statystycznie (Z-statystyka w teście Manna-Whitney´a, Z = -4,214; p = 0,000...) (tab. 6 ). Wyniki te pozwoliły ustalić dwie grupy ryzyka próchnicy, którym przyporządkowano określoną potrzebę profilaktyczno-leczniczą: I = instruktaż w zakresie zabiegów higienicznych i odżywiania + endogenna profilaktyka fluorkowa; II = 1 + profesjonalne zabiegi fluorkowania (tab. 7).

Tabela 6. Odsetki dzieci w zależności od punktacji czynników ryzyka.

Liczba punktów	Dzieci bez próchnicy	Dzieci z próchnicą
3-9	76,6	21,9
10-13	17,6	37,4
14-21	5,8	40,7
Średnia aryt. mediana	8,29 Me = 7,000	12,33 Me = 12,500

Tabela 7. Potrzeby profilaktyczno-lecznicze u dzieci w zależności od grupy ryzyka próchnicy.

Grupa ryzyka	Liczba punktów	Potrzeba profilaktyczno-lecznicza
I	0-9	instruktaż w zakresie zabiegów higienicznych i odżywiania + endogenna profilaktyka fluorkowa
II	10-21	I + profesjonalne zabiegi fluorkowania

WYNIKI BADAŃ KOBIET CIĘŻARNYCH I ICH DZIECI

Frekwencja próchnicy u zbadanych kobiet równała się 100%. Średnia intensywność próchnicy wynosiła PUW = 10,50 i była w zakresie 1-16. Oceniając poszczególne składowe wskaźnika PUW okazało się, że średnie wartości w badaniu wstępnym kształtowały się następująco: P = 3,00; U = 1,65; W = 5,85. W badaniu kontrolnym, po około półtora roku, wszystkie wartości wskaźnika PUW nieznacznie wzrosły. Żadne dziecko w wieku 12-18 miesięcy nie miało próchnicy (tab. 8). Analiza czynników ryzyka u dzieci wykazała, że mieściły się one w zakresie od 4 do 10 punktów.

Tabela 8. Intensywność próchnicy oraz klasy liczebności drobnoustrojów próchnicotwórczych (SM i LB) u matek i ich dzieci w wieku 12-18 miesięcy.

Matki

Dzieci

Badanie wstępne

Badanie kontrolne

Badanie wstępne

PUW

puw

Przeciętna wartość

średnia aryt.

mediana

średnia aryt.

mediana

3,00

1,65

5,85

10,50

1,00

3,00

3,25

1,85

6,10

11,20

1,50

Odsetek matek posiadających bakterie S. mutans wynosił 75%, a bakterie z grupy Lactobacillus 80%. Wartości te dla dzieci wynosiły odpowiednio: 65% i 50%. Zauważono silne korelacje między: ilością zębów próchnicowych (P) u matki a wartościami SM (p = 0,0001) i LB (p = 0,0058) matki; między P matki i SM dzieci (p = 0,0006) oraz między SM matki i SM dzieci (p = 0,0024) (współczynnik rang Spearmana).

OMÓWIENIE WYNIKÓW

W obecnych badaniach (131 dzieci w wieku 1-4 lata) odsetek dzieci posiadających bakterie Streptococcus mutans wynosił ponad 78%, co jest zgodne z innymi doniesieniami dotyczącymi dzieci w podobnej grupie wiekowej (2, 22). Jednakże u 37,41% zbadanych dzieci łódzkich występowały najwyższe liczebności tych bakterii podczas, gdy w przytoczonych badaniach u 19,8% (2). Wiadomo jednak, że nie u wszystkich dzieci, których jama ustna, nawet w znacznym stopniu jest kolonizowana przez bakterie próchnicotwórcze, pojawia się w danym momencie próchnica.

Badania wykazały, że u dzieci posiadających bardzo wysokie liczebności S. mutans w wieku 12-30 miesięcy, intensywność próchnicy po roku była 3 razy większa, niż u dzieci z niewykrywalnymi lub niskimi poziomami tych bakterii. Przeprowadzono jednocześnie badania nad zdolnością szczepów S. mutans, izolowanych od dzieci z próchnicą i bez próchnicy, do syntetyzowania nierozpuszczalnych w wodzie glukanów, jako jednego z mierników ich właściwości próchnicotwórczych. Wysokie poziomy S. mutans w ślinie obserwowane u niektórych dzieci bez próchnicy potwierdziły istnienie wielu gatunków S. mutans, różniących się wirulencją (2, 6).

Badania bakteriologiczne przeprowadzone u rodzeństwa i ich matek w Holandii wykazały, że u dzieci matek posiadających wysokie liczebności bakterii S. mutans w ślinie i płytce nazębnej, występuje duże zróżnicowanie w poziomach tych drobnoustrojów, nawet u bliźniąt, co według autorów wiąże się z osobniczym rozwojem systemu immunologicznego dziecka (1).

Do Zakładu Stomatologii Dziecięcej zgłosiło się prawie 70% matek ze swoimi dziećmi, u których w czasie ciąży przeprowadzono badanie kliniczne i mikrobiologiczne. Pomimo pewnego ryzyka próchnicy, związanego ze znacznymi liczebnościami bakterii próchnicotwórczych u matek i u ich dzieci, żadne dziecko w wieku 12-18 miesięcy, nie miało próchnicy. Instruktaż przeprowadzony z kobietami w ciąży dotyczący zagrożeń wystąpienia próchnicy i jej zapobiegania u dzieci prawdopodobnie miał wpływ na nie wystąpienie próchnicy u ich potomstwa.

Po przeprowadzeniu wywiadu z matkami i ocenie poziomu ryzyka próchnicy u dzieci zakwalifikowano je do I grupy ryzyka. Poinstruowano matki o właściwym wykonywaniu zabiegów higienicznych u dziecka i o nauce płukania przez dziecko jamy ustnej, w celu przygotowania go do stosowania past do zębów z fluorem. Zalecono stosowanie endogennego fluorkowania preparatem Zymafluor w postaci kropli. Przypomniano matkom o konieczności leczenia własnego uzębienia i polecono zgłoszenie się na wizytę kontrolną za 3 miesiące.

Badania przeprowadzone przez Borysewicza i wsp. (23) dotyczące oceny wiadomości młodych matek o rozwoju uzębienia i profilaktyce próchnicy u małych dzieci wykazały, że 87% kobiet rozumiało konieczność wizyt kontrolnych u stomatologa co pół roku od chwili wyrznięcia wszystkich zębów mlecznych i potrzebę ich leczenia. Ponadto, mimo że matki wykazywały dobrą znajomość informacji o profilaktyce próchnicy, tylko 42% rozpoczęło szczotkowanie zębów u dzieci w wieku żłobkowym.

Tradycyjnie, matki odgrywają największą rolę w kształtowaniu zachowań prozdrowotnych dziecka. Dziecko od wczesnego dzieciństwa obserwuje i adaptuje wzorce higieniczne i żywieniowe od najbliższych. Badania wśród 3-letnich dzieci japońskich potwierdziły, że istnieje znaczący związek między występowaniem próchnicy u matek i ich dzieci, jako całościowy efekt zwyczajów i świadomości rodziny. Autorzy podkreślali także, że w przeciwieństwie do próchnicy u osób dorosłych, pojawienie się próchnicy u dzieci wiąże się z krótszym czasem narażenia na czynniki ryzyka (24).

PODSUMOWANIE

Z przeprowadzonych badań dotyczących analizy czynników ryzyka próchnicy wynika, że wprawdzie przyczyny tej choroby u małych dzieci są złożone, jednakże rozpoczęcie działań profilaktycznych w okresie prenatalnym, a następnie kontynuacji od wczesnego okresu postnatalnego może mieć znaczący wpływ na nie wystąpienie tej choroby, co znalazło wyraz w obecnych badaniach.

Polecane książki z księgarni medycznej BORGIS:

Zarys chorób wewnętrznych dla stomatologów

Protetyka stomatologiczna podręcznik dla studentów

Postępy w endodoncji Powtórne leczenie kanałowe i zabiegi chirurgiczne

Piśmiennictwo

1. Kreulen C.M., de Soet H.(J.)J.: Streptococcus mutans in children using nursing bottle. J. Dent. Child. 1997, 3-4:107-111. 2. Mattos-Graner R.O. et al.: Water-soluble glucan synthesis by Mutans Streptococcal strains correlates with caries incidence in 12– to 30-month-old children. J. Dent. Res. 2000, 79, 6:1371-1377. 3. Rodrigues C.S., Sheiham A.: Relationship between dietary guidelines, sugar intake and caries in primarry teeth in low income Brazilian 3-years-olds: a longitudinal study. Int. J. Paediatric Dent., 2000, 10:47-55. 4. Seow W.K.: Biological mechanisms of early childhood caries. Community Dent. and Oral Epidem., 1998, 26, Supp. 1, 8-27. 5. Twetman S. et al.: Use of the Strip mutans test in the assessment of caries risk in a grup of pre-school children. Int. J. Paediatric Dent., 1994, 4:245-250. 6. Alaluusua S. et al.: Oral colonization by more than one clonal type of Mutans Streptococcus in children with nursing-bottle dental caries. Archs. Oral Biol., 1996, 41, 2:167-173. 7. Gomez S.S., Weber A.A.: Effectiveness of a caries preventive program in pregnant women and new mothers on their offspring. Int. J. Paediatric Dent., 2001, 11, 2:117-122. 8. Horowitz H.S.: Research issues in early childhood caries. Community Dent. Oral Epidemiol. 1998, 26, Supp. 1, 67-81. 9. Li Y. et al.: The fidelity of Mutans Streptococcus transmission and caries status correlate with breast-feeding experiences among Chinese families. Caries Res., 2000, 34:123-132. 10. Yui C.K.Y., Wei S.H.Y.: Management of rampant caries in children. Quintesence Int., 1992, 23, 3:159-168. 11. Ansai T. et al.: Relationship between dental caries experience of a group of Japanese kindergarten children and the results of two caries activity tests conducted on their saliva and dental plaque. Int. J. Paediatric Dent. 1994, 4:13-17. 12. Drucker D.B. et al.: Saliva microflora and caries experience in 5-year-old children from two ethnic groups. Int. J. Paediatric Dent. 1995, 5:15-22. 13. Mielnik-Błaszczak M., Struska A.: Stan uzębienia mlecznego u dzieci lubelskich w wieku żłobkowym, a poziom świadomości prozdrowotnej u matek. IX Kongres Stomatologów Polskich, Warszawa, 1999. Materiały Zjazdowe, 177. 14. Mielnik-Błaszczak M. i wsp.: Status of decidous dentition in children from Lublin aged 1-4. Int. J. Paediatric Dent., 1999, 9, Supp. 1, 97. 15. Remiszewski A.: Znaczenie badań mikrobiologicznych w programach profilaktycznych próchnicy wczesnej u dzieci. Nowa Stomat., 1996, 1:11-14. 16. Szpringer-Nodzak M. i wsp.: Badania niektórych czynników etiologicznych w próchnicy wczesnej u dzieci. Czas Stomat., 1994, XLVII, 12:831-835. 17. Szpringer-Nodzak M. i wsp.: Problem zapobiegania próchnicy wczesnej u dzieci. Przegląd Stomatologii Wieku Rozwojowego, 1995, 2, 10:4-7. 18. Szpringer-Nodzak M.: Ocena ryzyka próchnicy wczesnej u dzieci. Nowa Stomat., 1996, 3-4, 2-4. 19. Szpringer-Nodzak M. Niepokojący stan uzębienia najmłodszej grupy dzieci. Nowa Stomat., 1997, 1-2:8-10. 20. Szpringer-Nodzak M.: Badanie czynników etiologicznych próchnicy wczesnej u dzieci z uzębieniem próchnicowym. Nowa Stomat., 1997, 3:3-8. 21. Wal-Moteka A. i wsp.: Problem prognozowania próchnicy wczesnej u dzieci – doniesienie wstępne. Nowa Stomat., 1999, 9, 1-2:7-10. 22. Mattos-Graner R.O. et al.: Association between caries prevalence and clinical, microbiological and dietary variables in 1,0 to 2,5-year-old brazilian children. Caries Res. 1998, 32:319-232. 23. Borysewicz-Lewicka M. i wsp.: Ocena wiadomości młodych matek o rozwoju uzębienia i profilaktyce próchnicy u małych dzieci. Stomatologia Współ. 1996, 1:27-30. 24. Sasahara H. et al.: Relationship between mothers´ gingival condition and caries experience of their 3-year-old children. Int. J. Paediatric Dent., 1998, 4:261-267.

Nowa Stomatologia 1/2002
Strona internetowa czasopisma Nowa Stomatologia

Powrót na górę strony

Pozostałe artykuły z numeru 1/2002:

- reklama -

Strona główna | Reklama | Kontakt