Wstępna ocena działania lakierów w profilaktyce próchnicy u dzieci 12-letnich

Światowa Organizacja Zdrowia wytyczyła cele na rok 2010, w odniesieniu do dzieci 12-letnich średnia liczba PUW powinna wynosić nie więcej niż 1 (1). Osiągnięcie takiej redukcji próchnicy wymaga wdrożenia szeroko zakrojonych programów profilaktycznych (2), ponieważ badania epidemiologiczne wskazują na brak sukcesu w realizacji założeń na rok 2000 w tej grupie wiekowej (1, 3, 4, 5). Województwo podlaskie należy do regionów o najwyższych wskaźnikach PUW i bardzo dużych potrzebach leczniczych, co zostało potwierdzone niniejszym badaniem. Profesjonalna profilaktyka przy zastosowaniu lakierów jest skutecznym sposobem redukcji próchnicy i powinna być szeroko stosowana.

W badaniu dokonano oceny skuteczności przeciwpróchnicowego działania różnych lakierów. Zastosowano lakier Fluor Protector zawierający 0,1% fluoru w formie pochodnej fluorosilanu, który jest uznanym środkiem w profilaktyce próchnicy w każdym wieku (6, 7, 8). Drugi lakier to Cervitec, w którym czynnikiem przeciwbakteryjnym są: chlorheksydyna w stężeniu 0,1% i 1% tymol. Jest on polecany przez producenta w tych zębach, w których brak jest wskazań do lakowania i u osób ze złą higieną jamy ustnej. Jako trzeciego użyto lakieru Seal & Protect, który dzięki technologii nanofilerów ma zastosowanie w znoszeniu nadwrażliwości zębiny i zapobieganiu powstawania ubytków w okolicy przydziąsłowej. Zawarty w nim hydrofluorek cetylaminy oraz triklosan powinny sprzyjać redukcji próchnicy także na innych powierzchniach zębów. Oprócz materiałów producenta w piśmiennictwie istnieje niewiele doniesień na temat tego lakieru (9).

Badaniem objęto 40 uczniów szkoły podstawowej w Białymstoku, były to dzieci w wieku 12 lat pozostające pod opieką szkolnego gabinetu stomatologicznego. Przebadano 14 chłopców i 26 dziewcząt. Aplikacji lakieru dokonywano w odstępach 3 miesięcy po uprzednim oczyszczeniu zębów pastą i szczoteczką na kątnicę. Zabiegi łączono z instruktażem jamy ustnej. Lakiery nanoszono w poszczególnych kwadrantach jamy ustnej, dolny prawy pozostawiono jako kontrolny. Przed rozpoczęciem badania, po 6 oraz po 12 miesiącach (dla populacji 38 uczniów) oceniano liczbę PUW dla całej jamy ustnej i w poszczególnych kwadrantach, wyliczano intensywność próchnicy. Dane zostały opracowane statystycznie za pomocą testu kolejności par Wilcoxona.

W badanej grupie frekwencja próchnicy wynosiła 100% i była wyższa niż na początku lat 90, kiedy frekwencja próchnicy dla dzieci 12-letnich z miasta Białegostoku wynosiła 88,30% (10). Intensywność próchnicy dla wszystkich wyrzniętych zębów stałych przed rozpoczęciem badania wynosiła 6,35, liczba PUW 254, przy czym P = 158 W = 95 U = 1 (nie brano pod uwagę 8 zębów usuniętych ze wskazań ortodontycznych). Niski wskaźnik leczenia, wynoszący 0,37 wynika z faktu, że szkolny gabinet stomatologiczny był czynny tylko jeden dzień w tygodniu, a od września 2000 roku został zlikwidowany. W trakcie kontroli po 6 i 12 miesiącach od pierwszej aplikacji brano pod uwagę tylko zęby będące w jamie ustnej w momencie rozpoczęcia badania. Warto jednak zauważyć, że w ciągu roku wyrznęło się 118 zębów stałych, z których w badaniu końcowym aż 40 (33,8%) zajętych było procesem próchnicowym. Świadczy to o bardzo wysokiej podatności na próchnicę badanej populacji.

Skuteczność profilaktyki oceniano na podstawie zmian liczby PUW oraz intensywności próchnicy. Fluor Protector zaaplikowano na 229 zębów. Przed rozpoczęciem badania stwierdzono w tym kwadrancie 45 zębów z próchnicą pierwotną lub wtórną i 22 zęby wyleczone (PUW = 67). Po 6 miesiącach pojawił się nowy ubytek próchnicowy, po 12 miesiącach PUW wzrosło do 72. Intensywność próchnicy wzrosła z 1,67 do 1,89. Lakier Cervitec naniesiono na 239 zębów. W tym kwadrancie przed badaniem liczba PUW wynosiła 79 (P = 54, W = 25), intensywność 1,97. Kontrola po pół roku wykazała przyrost PUW o 4, a po roku o 11, co oznacza zmianę intensywności próchnicy z 1,97 na 2,36. 238 zębów zostało poddanych aplikacji lakieru Seal & Protect. W tym kwadrancie początkowe PUW wynosiło 55, po 6 miesiącach wzrosło o 4, po kolejnych 6 także o 4. Tak więc na koniec badania PUW dla tego lakieru wynosiło 63; zmiana intensywności próchnicy z 1,37 na 1,65.

Największe różnice odnotowano w kwadrancie kontrolnym. Obserwacji poddano 240 zębów o PUW początkowym 53 (najniższe z badanych kwadrantów). Kontrola półroczna ujawniła wzrost PUW do 61, roczna do 72; daje to odpowiednio wzrost intensywności próchnicy z 1,32 (początek badania) do 1,89 (po 12 miesiącach).

Wyniki zostały przedstawione w tabeli 1 oraz na rycinach 1 i 2.

Wstępna ocena skuteczności działania lakierów wykazała celowość ich stosowania w profilaktyce próchnicy. Uzyskano redukcję przyrostu próchnicy dla wszystkich badanych kwadrantów w porównaniu z kontrolnym. Największa redukcja nastąpiła w kwadrancie, w którym aplikowano Fluor Protector. Lakier ten należy do najpopularniejszych preparatów profesjonalnej profilaktyki próchnicy, jego skuteczność potwierdzono wieloma długoterminowymi badaniami (7, 11, 12). Mechanizm działania opiera się na wytworzeniu warstwy fluorku wapnia stanowiącej rezerwuar jonów fluoru uwalnianych do szkliwa, śliny i płytki nazębnej (7). Regularne stosowanie lakierów typu Fluor Protector, Duraphat czy Bifluorid 12 wydłuża czas potrzebny do demineralizacji szkliwa, a więc zwiększa jego odporność na próchnicę (6). Nie bez znaczenia jest hamujący wpływ jonów F na metabolizm bakterii próchnicotwórczych. Pozostałe lakiery również wykazały się zdolnością redukcji próchnicy, chociaż uzyskane wyniki są nieco gorsze niż w kwadrancie lakierowanym Fluor Protectorem (ryc. 1). Analiza statystyczna wskazuje na większą skuteczność lakieru Seal & Protect niż lakieru Cervitec. W piśmiennictwie spotyka się doniesienia o braku skuteczności chlorheksydyny w postaci lakierów w profilaktyce próchnicy w bruzdach i otworach ślepych, szczególnie u osób z niskim PUW (13). Jednocześnie wielu autorów wykazało wysoką skuteczność lakieru Cervitec odnośnie próchnicy na powierzchniach stycznych i w okolicy szyjki zęba poprzez działanie zmniejszające odkładanie płytki nazębnej (11). Wyniki uzyskane dla lakieru Seal & Protect nie mogą być porównane ze względu na brak danych z piśmiennictwa, wskazują jednak na możliwe zastosowanie tego preparatu nie tylko w znoszeniu nadwrażliwości zębiny. Jego zaletą jest możliwość spożywania posiłków bezpośrednio po zabiegu; dzieci często nie przestrzegają zalecanego czasu wstrzemięźliwości od jedzenia i picia potrzebnego do optymalnego działania innych lakierów.

Porównywanie wyników osiąganych w różnych badaniach nad skutecznością środków w profilaktyce próchnicy jest trudne ze względu na różny wiek i liczebność badanych grup oraz różne schematy aplikacji. Wielu autorów wskazuje na konieczność powtarzania zabiegów profesjonalnej fluoryzacji kontaktowej kilkakrotnie w ciągu roku, szczególnie u osób z grup wysokiego ryzyka próchnicy (7, 8).

Uzyskane przez nas dane wskazują na celowość wdrożenia szeroko zakrojonych programów profilaktyki próchnicy u dzieci i młodzieży. Już po 12 miesiącach obserwacji można zauważyć korzystny wpływ lakierów na powstawanie nowych ubytków i rozwój próchnicy wtórnej.