Czytelnia Medyczna » Nowa Stomatologia » 3/2002 » Badanie wpływu różnych stężeń chlorheksydyny na redukcję liczby bakterii w ślinie

- reklama -

Fitomed
kosmetyki ziołowe

Ski Spa - serwis narciarski Warszawa

- reklama -

Elżbieta Pierzynowska¹, Janusz Popowski², Marta Drabarczyk-Nasińska¹, Małgorzata Kacprzak¹

Badanie wpływu różnych stężeń chlorheksydyny na redukcję liczby bakterii w ślinie

The investigation of the influence of the different concentrations of chlorhexidine on the reduction of bacteria number in saliva

¹z Zakładu Stomatologii Zachowawczej IS AM w Warszawie
Kierownik Zakładu: prof. dr hab. Maria Wierzbicka
²z Samodzielnej Pracowni Mikrobiologii Instytutu Żywności i Żywienia w Warszawie
Kierownik Pracowni: dr Janusz Popowski

Polecane książki z księgarni medycznej BORGIS:

Zarys chorób wewnętrznych dla stomatologów

Dysfunkcja czaszkowo-żuchwowa

Zbiór wskaźników stomatologicznych klasyfikacji i testów

Za idealny antyseptyk uważa się taki, który wykazując maksymalny efekt terapeutyczny, cechuje się brakiem występowania działań niepożądanych, zarówno miejscowych, jak i ogólnoustrojowych. Od dawna poszukuje się środka, który poprzez eliminację bakterii odpowiedzialnych za powstawanie płytki, mógłby być stosowany zamiennie, zamiast mechanicznego jej usuwania, nie wykazując przy tym działań ubocznych. Jedynym preparatem, który spełnia większość wymagań jest chlorheksydyna. Już od ponad 40 lat związek ten uważany jest za jeden z najskuteczniejszych antyseptyków znacznie redukujących liczbę bakterii i ograniczających w ten sposób powstawanie płytki nazębnej (1). Stosowanie chlorheksydyny jako płukanki nie jest jednak całkowicie pozbawione działań niepożądanych. Należą do nich między innymi: ból i pieczenie błony śluzowej jamy ustnej, zaburzenia smaku, czasowe przebarwienia zębów i języka (2, 3). Pomimo udowodnionej skuteczności klinicznej, chlorheksydyna powinna być stosowana w ściśle określonych przypadkach, takich jak: wspomaganie mechanicznej kontroli płytki nazębnej w leczeniu zapaleń przyzębia, stany po zabiegach chirurgicznych na przyzębiu, u osób psychicznie upośledzonych oraz chorych z ograniczonymi możliwościami wykonywania domowych zabiegów higienicznych (4, 5, 6, 7).

Rozpowszechnienie stosowania chlorheksydyny spowodowało pojawienie się wielu preparatów zawierających ten antyseptyk w swoim składzie, różniących się stężeniem, jak również obecnością substancji dodatkowych. Preparaty obecnie występujące na rynku zawierają chlorheksydynę w stężeniu od 0,1-0,3%. W piśmiennictwie pojawiły się sugestie, że skuteczność działania chlorheksydyny wzrasta tylko nieznacznie ze wzrostem stężenia, w stosunku do znacznego wzrostu ryzyka wystąpienia skutków ubocznych. Istotne jest więc określenie minimalnego stężenia chlorheksydyny, które odnosiłoby znaczący efekt terapeutyczny, przy ograniczeniu do minimum występowania działań niepożądanych.

Celem pracy było określenie wpływu różnych stężeń tego samego preparatu chlorheksydyny na redukcję liczby bakterii w ślinie, oraz ocena wpływu zmiany stężenia na częstość występowania działań niepożądanych.

MATERIAŁ I METODA

Badaniem objęto 30 pacjentów w wieku od 20 do 60 lat, ogólnie zdrowych, nie użytkujących ruchomych uzupełnień protetycznych ani aparatów ortodontycznych, którzy przez ostatnie 3 miesiące nie przyjmowali doustnie antybiotyków, ani chemioterapeutyków. Badane osoby losowo przydzielono do jednej z trzech grup, utworzonych dla celów badań, biorąc pod uwagę stężenie chlorheksydyny: Grupa I – stężenie 0,12%, Grupa II – stężenie 0,2%, Grupa III – stężenie 0,3%. Badaną płukankę stanowił produkt firmy Henkel-Ecolab – Skinsept^® oral, będący alkoholowym roztworem 0,3% chlorheksydyny, na bazie którego przygotowano wyżej wymienione stężenia. Płukanka dostarczona pacjentom w jednakowych, plastikowych butelkach, stosowana była w ilości 10 ml 2 x dziennie przez 60 sekund. Pacjenci nie zaniechali wykonywania domowych zabiegów higienicznych. Badany materiał stanowiła ślina spoczynkowa, pobierana od pacjentów w ilości 1 ml. Wykonano dwa badania bakteriologiczne: wstępne – przed rozpoczęciem stosowania płukanki i ostateczne – po 14 dniach jej stosowania. Materiał (ślinę) dostarczano do pracowni mikrobiologicznej w ciągu 4 godzin, gdzie po homogenizacji wykonywano serię dziesięciokrotnych rozcieńczeń w roztworze NaCl, w zakresie 10^-1 do 10^-5. Tak przygotowane próbki zostały następnie posiane na odżywcze podłoża agarowe i inkubowane w temperaturze 37°C, przez 48 godzin. Liczba wyhodowanych bakterii określana była jako jtk/ml śliny (jednostki tworzące kolonie). Wyniki badań uzyskiwano dzieląc jtk badania wstępnego przez jtk badania ostatecznego, uzyskując w ten sposób iloraz, o jaki zmieniła się liczba bakterii występujących w ślinie.

WYNIKI

Wszyscy pacjenci, którzy przystąpili do badania, stawili się na wizytę kontrolną po dwóch tygodniach. Żaden z badanych nie zaprzestał stosowania płukanki. Zestawienie wyników w postaci ilorazów obrazujących wielokrotność redukcji ilości kolonii bakterii, przedstawia tabela 1 gdzie uszeregowano wyniki od najmniejszego do największego. Dla oceny średniego stopnia redukcji liczby bakterii przy zastosowaniu poszczególnych stężeń chlorheksydyny odrzucono z każdej kolumny (tab. 1) dwa najmniejsze i dwa największe wyniki, a z ilorazów pozostałych 6 pacjentów w każdej grupie wyciągnięto średnią uzyskując następujące rezultaty: dla stężenia 0,12% średni iloraz redukcji wyniósł 649, dla stężenia 0,2% – 849, a dla stężenia 0,3% paradoksalnie tylko 241 (odniesienie się do tej ostatniej wartości zamieszczono w dalszej części dyskusji). We wszystkich trzech grupach uzyskano znaczący efekt redukcji liczby bakterii, ale największy był on przy stężeniu chlorheksydyny 0,2%. Ciągi indywidualnych wartości ilorazów uzyskane dla trzech wymienionych stężeń chlorheksydyny można wygodnie porównać po zobrazowaniu wyników w postaci wykresu (ryc. 1). Dla uzyskania przejrzystości wykresu, usunięte zostały skrajnie wysokie wartości (pozycja 9 i 10 z tabeli 1).

Ryc. 1. Zestawienie wartości uzyskanych ilorazów obrazujących redukcję ilości bakterii dla poszczególnych pacjentów, z trzech badanych grup, stosując różne stężenia płukanki.

Tabela 1. Zestawienie ilorazów obrazujących redukcję ilości bakterii po zastosowaniu płukanki chlorheksydynowej w różnych stężeniach.

	stężenie 0,12	stężenie 0,2	stężenie 0,3
1	53	30	83
2	154	91	93
3	176	272	111
4	297	553	155
5	375	791	158
6	415	807	230
7	500	1022	337
8	2136	1762	347
9	11 346	3 000	1065
10	22 615	25 000	1544

Drugą część badań stanowiła ankieta dotycząca występowania działań niepożądanych. Pytania odnosiły się do następujących dolegliwości: pieczenia, suchości jamy ustnej, zaburzeń percepcji smakowej, nadwrażliwości zębów, a także przebarwień zębów i języka, wzmożonego złuszczania błony śluzowej oraz zaburzeń w wydzielaniu śliny.

Na podstawie wyników ankiet zaobserwowano, że najmniej dolegliwości zgłaszali pacjenci stosujący płukankę o najniższym stężeniu (0,12%). Najczęściej uskarżali się na pieczenie jamy ustnej (50%); zaburzenia smaku, przebarwienia zębów, suchość jamy ustnej i zaburzenia w wydzielaniu śliny wystąpiły u 10% ankietowanych. Pozostałych dolegliwości w tej grupie pacjentów nie zanotowano.

W przypadku stężenia 0,2% nasiliła się zarówno częstość, jak i ilość występujących działań niepożądanych. Blisko połowa lub ponad połowa pacjentów skarżyła się na: pieczenie, suchość jamy ustnej, zaburzenia smaku i wzmożone złuszczania błony śluzowej. Przebarwienia języka wystąpiły u 30% pacjentów, a zębów u 10%. Nie zaobserwowano natomiast występowania nadwrażliwości zębów i zaburzeń w wydzielaniu śliny.

Pacjenci stosujący najwyższe stężenie płukanki (0,3%) zgłaszali występowanie praktycznie wszystkich możliwych dolegliwości. Prawie wszyscy skarżyli się na pieczenie jamy ustnej (90%) i zaburzenia smaku (70%). Około 30% pacjentów podawało suchość jamy ustnej, przebarwienia języka i wzmożone złuszczanie błony śluzowej. Pozostałe dolegliwości podało 10% badanych z danej grupy.

Przedstawione wyniki ujęte zostały w tabeli 2 i zobrazowane na rycinie 2.

Tabela 2. Procentowe zestawienie występowania dolegliwości dla poszczególnych stężeń płukanki chlorheksydynowej.

Dolegliwości	Stężenie chlorheksydyny 0,12	Stężenie chlorheksydyny 0,2	Stężenie chlorheksydyny 0,3
1. Pieczenie	50%	60%	90%
2. Suchość	10%	40%	20%
3. Zaburzenia smaku	10%	70%	70%
4. Nadwrażliwość zębów	0%	0%	10%
5. Przebarwienia zębów	10%	10%	10%
6. Przebarwienia języka	0%	30%	30%
7. Wzmożone złuszczanie błony śluzowej	0%	40%	30%
8. Zaburzenia wydzielania śliny	10%	0%	10%

Ryc. 2. Zestawienie występujących dolegliwości.

DYSKUSJA

W piśmiennictwie istnieje wiele dowodów potwierdzających skuteczność kliniczną chlorheksydyny (1, 8, 9, 10). Rozpowszechnienie jej stosowania spowodowało pojawienie się licznych dyskusji na temat zależności pomiędzy stężeniem płukanki, a występowaniem działań niepożądanych. Sugeruje się, że wraz ze wzrostem stężenia zastosowanej płukanki, wzrasta ryzyko wystąpienia trudnych do zaakceptowania dolegliwości, co widoczne jest szczególnie przy stężeniu 0,2% (2, 3, 11). Ograniczenie do minimum możliwości ich wystąpienia jest ważne ze względu na skutki kliniczne. Dolegliwości te bowiem są często przyczyną samowolnego skracania przez pacjenta czasu płukania, niekontrolowanego rozcieńczania przez niego preparatu, a niejednokrotnie przerywania stosowania antyseptyku.

Teorii o związku działań niepożądanych ze stężeniem płukanki przeciwstawiają się inni autorzy, którzy porównując płukanki 0,1% i 0,2% nie zaobserwowali różnicy w częstości występowania dolegliwości zgłaszanych przez pacjenta (12). Jednak, jak stwierdzili, smak płukanki o niższym stężeniu był znacznie lepiej akceptowalny, przez co autorzy pracy zalecają jej stosowanie.

Przeważające dowody, przemawiające za związkiem występujących działań niepożądanych ze stężeniem chlorheksydyny w płukance, przyczyniły się do coraz częstszego podkreślania potrzeby redukcji jej stężenia. W piśmiennictwie pojawiły się sugestie, co do możliwości redukcji stężenia chlorheksydyny, bez znaczącego obniżenia skuteczności jej działania. Cancro i wsp. uzyskali znaczny skok wartości działania bakteriobójczego już przy stężeniu 0,02% (13, 14). Zaobserwowali ponadto ustalanie się przy 0,06% fazy plateau, a dalszy wzrost stężenia chlorheksydyny powodował już tylko nieznaczny wzrost skuteczności jej działania. O skuteczności niskich stężeń chlorheksydyny donoszą także inni autorzy, którzy wykazali, że nawet 0,01% roztwór wywołuje istotny efekt, w porównaniu z grupą kontrolną (11).

Koncepcji o możliwości znacznych redukcji stężeń chlorheksydyny bez wpływu na efekt terapeutyczny przeciwstawiają się inni. Wykazali oni, że przy stężeniu 0,1% skuteczność płukanki była o wiele niższa, w porównaniu do 0,12% i 0,2% (15). Istnieją jednak liczne dowody przemawiające za redukcją stężeń. W pracy porównującej stężenie 0,1% i 0,12% nie wykazano statystycznie istotnej różnicy w skuteczności ich działania (16). Podobne wyniki uzyskano dla innych stężeń (17). W badaniach porównujących stężenia chlorheksydyny w zakresie od 0,01% do 0,2%, maksymalny efekt zahamowania tworzenia się płytki nazębnej uzyskano dla stężenia 0,2% (11). Jednak, jak niejednokrotnie podkreślano, wysoka skuteczność znacznie niższych stężeń wskazuje na możliwość znacznej ich redukcji, bez istotnego obniżenia skuteczności klinicznej. Podobnego zdania są inni autorzy, którzy porównując stężenie 0,12% i 0,2% uzyskali porównywalną redukcję liczby bakterii, odpowiednio 78% i 89% (18). Pomimo tego, że najlepsze efekty zaobserwowano dla stężenia 0,2%, uzyskana różnica nie była istotna statystycznie. Autorzy wysunęli sugestie, co do możliwości redukcji stężeń chlorheksydyny bez ujemnego wpływu na efekt terapeutyczny.

Wyniki przeprowadzonych badań wskazują na wysoką skuteczność kliniczną płukanki Skinsept(r) oral. Pomimo znacznej redukcji stężenia (z 0,3% do 0,12%) uzyskano zbliżony efekt bakteriobójczy, a płukanka o niższym stężeniu była znacznie lepiej tolerowana przez pacjentów. Paradoksalny spadek, przy stężeniu 0,3%, redukcji liczby bakterii w ślinie, mógł być spowodowany samowolnym skracaniem przez pacjenta – pomimo wyraźnych wytycznych – czasu płukania jamy ustnej lub przepłukiwaniem jej wodą, celem ograniczenia towarzyszącego dyskomfortu.

Na podstawie piśmiennictwa oraz wyników przeprowadzonych badań własnych, autorzy wyciągają sugestie, co do możliwości i potrzeby stosowania możliwie najniższych stężeń chlorheksydyny. Wpływa to bowiem pozytywnie na ograniczenie występowania działań niepożądanych, polepszenie walorów smakowych, a tym samym na ograniczenie ryzyka samowolnego dawkowania sobie płukanki przez pacjenta, poprzez niekontrolowane rozcieńczanie roztworu, nieregularne stosowanie czy nawet jego zaniechanie, przez co zamierzony efekt terapeutyczny może być w pełni osiągnięty.

Polecane książki z księgarni medycznej BORGIS:

Biochemia jamy ustnej

Protetyka stomatologiczna podręcznik dla studentów

Periodontologiczno implantologiczna chirurgia plastyczna

Piśmiennictwo

1. Loe H., Schiott C.R.: The effect of mouthrinses and topical applications of chlorhexidine on the development of dental plaque and gingivitis in man. J. Dent. Res., 1970, 5, 79. 2. Flotra l. et al.: Side-effects of chlorhexidine mouth washes. Scand. J. Dent. Res., 1971, 79, 119. 3. Flotra L.: Different modes of chlorhexidine application and related local side-effects. J. Period. Res., 1973, 8, suppl. 12, 41. 4. Quiryen M. et al.: One stage full- versus partial- mouth disinfection in the treatment of chronic adult or generalized early-onset periodontitis (II). Long- term impact on microbial load. J. Periodontol., 1999, 70, 646. 5. Addy M., Renton-Harper P.: The role of antiseptics in secondary prevention. In: Proceedings of the second European Workshp on Periodontology, eds. Lang N.P., Karring T., Quintessence, London, 1997, 152-173. 6. Francis J.R. et al.: A comparison of three delivery methods of chlorhexidine in handicapped children (I). Effects on plaque, gingivitis and tooth-staining. J. Periodontol., 1987, 58, 451. 7. Yanover L. et al.: Effect of daily 0,2% chlorhexidne rinse on the oral health of an institutionalised elderly population. Canad. Dent. Assoc. J., 1988, 54, 595. 8. Gjermo P. et al.: The plaque-inhibiting capacity of 11 antibacterial compounds. J. Periodont. Res., 1970, 5, 102. 9. Addy M., Moran J.: Clinical indications for the use of chemical adjuncts to plaque control: chlorhexidine formulations. Periodontology 2000, 15, 52. 10. Mongardini C. et al.: One stage full-versus partial-mouthdisinfection in the treatment of chronic adult or generalized early-onset periodontitis (I). Long-term clinical observations. J. Periodontol., 1999, 70, 632. 11. Jenkins S. et al.: Dose response of chlorhexidine against plaque and comparison with triclosan. J. Clin. Periodontol., 1994, 21, 250. 12. Hepso H.U. et al.: Side-effects and patient acceptance of 0,2% versus 0,1% chlorhexidine used as post- operative prophylactic mouthwash. Int. J. Oral Maxillofac. Surg., 1988, 17, 17. 13. Cancro L.P. et al.: Dose response of chlorhexidine gluconate in a model in vivo plaque system. J. Dent. Res., 1973, 52, abstr. no 659. 14. Cancro L.P. et al.: Dose response of chlorhexidine gluconate in a model in vivo plaque system. J. Dent. Res., 1974, 53, abstr. no 765. 15. Harper P.R et al.: An approach to efficacy screening of mouthrinses: studies on a group of French products (II). Inhibition of salivary bacteria and plaque in vivo. J. Clin. Periodontol., 1995, 22, 723. 16. Addy M. et al.: A comparison of 0,12% and 0,1% chlorhexidine mouthrinses in the development of plaque and gingivitis. Clin. Prev. Dent., 1991, 13, 26. 17. Segreto V.A. et al.: A comparison of mouthwashes containing two concentrations of chlorhexidine. J. Periodont. Res., 1986, 21, suppl., 16, 23. 18. Quirynen M. et al.: Effect of different chlorhexidine formulations in mouthrinses on de novo plaque formation. J. Clin. Periodontol., 2001, 28, 1127.

Nowa Stomatologia 3/2002
Strona internetowa czasopisma Nowa Stomatologia

Powrót na górę strony

Pozostałe artykuły z numeru 3/2002:

- reklama -

Strona główna | Reklama | Kontakt