Chcesz wydać pracę doktorską, habilitacyjną czy monografię? Zrób to w Wydawnictwie Borgis – jednym z najbardziej uznanych w Polsce wydawców książek i czasopism medycznych. W ramach współpracy otrzymasz pełne wsparcie w przygotowaniu książki – przede wszystkim korektę, skład, projekt graficzny okładki oraz profesjonalny druk. Wydawnictwo zapewnia szybkie terminy publikacji oraz doskonałą atmosferę współpracy z wysoko wykwalifikowanymi redaktorami, korektorami i specjalistami od składu. Oferuje także tłumaczenia artykułów naukowych, skanowanie materiałów potrzebnych do wydania książki oraz kompletowanie dorobku naukowego.

© Borgis - Nowa Stomatologia 4/2002, s. 172-176
Aida Kusiak1, Jadwiga Sadlak-Nowicka2, Janusz Limon3
Frekwencja i intensywność próchnicy u osób z zespołem Turnera, z różnymi aberracjami chromosomu X
Caries frequency and prevalence in Turner syndrome with varius aberration of chromosome X
1z Katedry i Zakładu Stomatologii Zachowawczej Akademii Medycznej w Gdańsku
Kierownik Katedry i Zakładu: prof. dr hab. Edward Witek
2z Zakładu Parodontologii Akademii Medycznej w Gdańsku
Kierownik Zakładu: prof. AM dr hab. Jadwiga Sadlak-Nowicka
3z Katedry i Zakładu Biologii i Genetyki Akademii Medycznej w Gdańsku
Kierownik Katedry i Zakładu: prof. dr hab. Janusz Limon
Zespół Turnera dotyczy osób płci żeńskiej i jest najczęściej związany z monosomią chromosomu X. Charakteryzuje się licznymi zaburzeniami rozwojowymi, wśród których dominuje niski wzrost i niedorozwój gonad, prowadzący do bezpłodności. Rzadszymi wadami rozwojowymi mogą być: płetwistość szyi, łokieć koślawy oraz wady serca, nerek i inne. W zespole tym mogą też występować pewne zaburzenia w obrębie narządu żucia. W nielicznych pracach zwracano uwagę na wady zgryzu i nieprawidłowości tkanek miękkich jamy ustnej oraz podniebienie gotyckie i różnice w budowie zębów w porównaniu z populacją osób ogólnie zdrowych. (1, 2, 3, 4, 5, 6). We wcześniej opublikowanych badaniach własnych (7, 8) stwierdziliśmy mniejsze wymiary koron zębów stałych u osób z zespołem Turnera oraz ich „uproszczoną budowę” i różnice w barwie szkliwa.
Celem obecnej pracy były badania dotyczące frekwencji i intensywności próchnicy w uzębieniu mieszanym i stałym, chorych z zespołem Turnera o różnych aberracjach chromosomu X.
Materiał i metody badań
Badaniami objęto 62 osoby płci żeńskiej z zespołem Turnera (ZT) w wieku od 5 do 50 lat, u których wykonano badania cytogenetyczne w Katedrze i Zakładzie Biologii i Genetyki AM w Gdańsku. W oparciu o te badania chore podzielono na 3 grupy w zależności od kariotypu. Grupę pierwszą (I) stanowiło 27 osób z kariotypem 45,X (monosomia). Grupę drugą (II) liczącą 14 osób stanowiły osoby z aberracjami strukturalnymi jednego z chromosomów X o kariotypach: 46,X,del(Xq) – 6 osób, 46,X,i(X)(q10) – 5 osób; 46,X,del(Xp)- 2 osoby; 46,X,r(X) – 1 osoba. Grupa trzecia (III) liczyła 21 osób z kariotypami określanymi mianem mozaiek w tym: u ośmiu osób stwierdzono obok linii komórkowej 45,X, linie: 46,XX (4 osoby), 47,XXX (2 osoby), 46,XX i 47,XXX (2 osoby). Kariotyp mos 45,X/46,Xi(X) (q10) stwierdzono u 4 osób. U dalszych 4 osób obok linii komórkowej 45,X występowały linie komórkowe z aberracją chromosomu X- del (Xp) lub del (Xq) po jednej osobie oraz translokacja t(X;X) u 2 osób. U pięciu osób obok linii komórkowej 45,X wykazano obecność linii: 46,XY (3 osoby) lub 47,XYY (1 osoba) oraz 46,X,r(Y) (1 osoba). Grupę kontrolną stanowiły 62 ogólnie zdrowe osoby płci żeńskiej, odpowiadające wiekowo pacjentkom z ZT. W ocenie klinicznej odnotowywano liczbę zębów mlecznych i stałych w odniesieniu do wieku, ich ustawienie w łuku, barwę szkliwa oraz budowę morfologiczną koron. Dla oceny zapadalności na próchnicę badano częstość jej występowania i nasilenie. Posłużono się oceną odsetkową zębów z próchnicą aktywną oraz wykonywano badania szczegółowe przy użyciu wskaźnika PUW dla uzębienia stałego i wskaźnika puw dla uzębienia mlecznego wg Masztalerza i Potoczka (9), przy czym: P, p – liczba zębów stałych (P) i mlecznych (p) z czynną próchnicą, U, u – liczba zębów stałych i mlecznych usuniętych z powodu próchnicy, W, w – liczba zębów stałych i mlecznych z wypełnieniami. Uzyskane dane, w odniesieniu do poszczególnych grup kariotypowych i dla ogółu badanych z ZT, porównywano z grupą kontrolną. Analizę statystyczną przeprowadzano korzystając z testu istotności Chi2 z poprawką Yatesa, za pomocą którego porównywano frekwencję próchnicy w uzębieniu mieszanym oraz frekwencję próchnicy w uzębieniu stałym. Intensywność próchnicy w uzębieniu mieszanym i stałym badanych grup kariotypowych i całej grupy chorych z zespołem Turnera w porównaniu z grupą kontrolną analizowano za pomocą testu Mann-Whitney´a U, obliczając uprzednio średnie arytmetyczne przyjętych parametrów (10). Uzyskane dane przedstawiono w tabelach.
Wyniki
Przeprowadzone badania kliniczne wykazały obecność prawidłowej, stosownej do wieku, liczby zębów stałych u chorych z ZT podobnie jak w grupie kontrolnej. Jednak u 11 osób z zespołem Turnera zaobserwowano wcześniejsze ich wyrzynanie w porównaniu z grupą kontrolną. Zauważono, że zęby u badanych chorych ustawione były „luźniej” w łukach zębowych aniżeli w grupie kontrolnej. Pomiędzy zębami występowały przestrzenie „wolne”, a tym samym nie było ścisłego przylegania zębów w punktach stycznych. U większości osób z ZT dało się zauważyć szkliwo jaśniejsze, mlecznobiałe. Wyniki badań dotyczące próchnicy zebrano w tabelach 1-4. W tabeli 1 przedstawiono dane dotyczące frekwencji próchnicy aktywnej w uzębieniu mieszanym. Wynika z niej, że frekwencja tej choroby w uzębieniu mieszanym osób z ZT wahała się od 25% do 33% i była znacznie niższa we wszystkich grupach kariotypowych w porównaniu z grupą kontrolną, gdzie wynosiła 82%. Różnice w wartościach odsetkowych w poszczególnych grupach kariotypowych w porównaniu z grupą kontrolną okazały się statystycznie istotne. W tabeli 2 (str. 174) przedstawiono frekwencję próchnicy w uzębieniu stałym. Stwierdzono, że była ona również niższa wśród pacjentek z ZT w porównaniu z grupą kontrolną: w grupie I dotyczyła 63% badanych, w grupie II 50%, w grupie III 52% osób, natomiast w grupie kontrolnej była znacznie wyższa i wynosiła 86%. Różnice frekwencji próchnicy w poszczególnych grupach kariotypowych w porównaniu z grupą kontrolną były statystycznie znamienne. Ocenę intensywności próchnicy w uzębieniu mieszanym badanych z ZT ilustruje tabela 3 (str. 174). Wynika z niej, że intensywność próchnicy w uzębieniu mieszanym wyznaczona liczbą PUW – puw we wszystkich grupach kariotypowych była również niższa w porównaniu z grupą kontrolną (5,66) i wynosiła w grupie I 4,72, w grupie II 5,21, a w grupie III 5,23. Różnice te były istotne statystycznie. W tabeli 4 (str. 175) przedstawiono ocenę intensywności próchnicy w uzębieniu stałym (PUW). Wynika z niej, że średnia liczba PUW we wszystkich grupach kariotypowych ZT była niższa w porównaniu z grupą kontrolną i wynosiła odpowiednio: w grupie I 8,38, w grupie II i III 8,36, zaś w grupie kontrolnej 10,42. Przeprowadzona analiza statystyczna wykazała znamienność tych różnic.
Tabela 1. Frekwencja próchnicy w uzębieniu mieszanym w zespole Turnera i grupie kontrolnej.
Kariotyp (grupa)Ogólna liczba osób Liczba osób w wieku 5-12 lat z uzębieniem mieszanymLiczba osób z próchnicą
n%
45,X (I)279333*
Aberracje strukturalne chromosomu X (II)144125*
Mozaiki (III)214125*
Razem6217530*
Grupa kontrolna62171482
* p < 0,05; ** p < 0,001; *** p < 0,0001
Tabela 2. Frekwencja próchnicy w uzębieniu stałym w zespole Turnera i grupie kontrolnej.
Kariotyp (grupa)Grupy wiekowe Liczba osób z uzębieniem stałymLiczba osób z próchnicą
[n]n%
45,X (I) 5-158562
16-2510880
26-354250
36-505240
Razem271763*
Aberracje strukturalne chromosomu X (II) 5-155120
16-254375
26-354375
36-50100
Razem14750*
Mozaiki (III) 5-155360
16-257571
26-355240
36-504125
Razem211152*
Razem w zespole Turnera 623556***
Grupa kontrolna 5-15141178
16-25211990
26-35131292
36-5010880
Razem585086
* p < 0,05; ** p < 0,001; *** p < 0,0001
Tabela 3. Intensywność próchnicy w uzębieniu mieszanym w zespole Turnera i w grupie kontrolnej (osoby w wieku od 5-12 lat).
Kariotyp (grupa)Liczba osób [n]Średnie wartości liczby PUW + puw oraz poszczególnych jej składowych
PpP + pUuU + uWwW + wPUWpuwPUW + puw
45, X (I)90,604,004,600,000,010,010,030,080,110,634,094,72***
Aberracje strukturalne chromosomu X (II)40,654,064,710,000,100,100,160,240,400,814,405,21*
Mozaiki (III)40,624,174,790,000,080,080,040,320,360,664,575,23*
Razem170,624,084,700,000,060,060,080,210,290,704,355,05***
Grupa kontrolna170,664,254,910,000,220,220,170,360,530,834,835,66
* p < 0,05; ** p < 0,001; *** p < 0,0001
Legenda: P + p - średnia liczba zębów z czynną próchnicą (próchnica pierwotna i/lub wtórna), P - zęby stałe, p - zęby mleczne, U + u - średnia liczba zębów usuniętych z powodu próchnicy (U - zęby stałe, u - zęby mleczne), W + w - średnia liczba zębów wypełnionych (W - zęby stałe, w - zęby mleczne), PUW + puw - intensywność próchnicy.
Tabela 4. Intensywność próchnicy w uzębieniu stałym w zespole Turnera i w grupie kontrolnej.
Kariotyp(grupa)Grupy wiekoweLiczba osób z uzębieniem stałymPUWPUW (liczba średnia)
45,X (I) 5-1581,341,213,616,16
16-25102,681,324,258,25
26-3543,211,914,329,44
36-5052,642,396,5111,38
Razem272,521,194,678,38***
Aberracje strukturalne Chromosomu X (II) 5-1551,261,062,324,64
16-2542,421,563,457,43
26-3542,532,213,868,60
36-5012,642,325,3210,28
Razem142,211,783,738,36***
Mozaiki (III) 5-1551,241,063,215,51
16-2572,111,283,957,34
26-3552,612,364,219,18
36-5042,692,456,3211,46
Razem212,161,784,428,36***
Razem w zespole Turnera 622,271,564,278,31***
Grupa kontrolna 5-15141,262,363,216,83
16-25212,482,854,369,69
26-35133,613,215,2111,03
36-50103,754,365,3212,43
Razem 582,713,194,5210,42
* p < 0,05; ** p < 0,001; *** p < 0,0001
Legenda: P - średnia liczba zębów z czynną próchnicą (próchnica pierwotna i/lub wtórna), U - średnia liczba zębów usuniętych z powodu próchnicy, W - średnia liczba zębów wypełnionych, PUW - intensywność próchnicy.
Omówienie wyników
Przeprowadzone badania wykazały istotnie mniejszą zapadalność na próchnicę wśród wszystkich grup i ogółu badanych z zespołem Turnera w porównaniu z grupą kontrolną. Stwierdzono również mniejszą intensywność próchnicy zarówno w uzębieniu mieszanym, jak i stałym aniżeli w grupie kontrolnej. Zarówno w uzębieniu mieszanym jak i stałym różnice intensywności próchnicy we wszystkich grupach kariotypowych w porównaniu z grupa kontrolną okazały się statystycznie istotne. Nasze obserwacje są zbieżne z badaniami Takali i wsp. (4), którzy stwierdzili mniejszą podatność tej populacji na próchnicę zarówno w uzębieniu mieszanym jak i stałym. Zdaniem autorów jest to prawdopodobnie uwarunkowane genetycznie. Na ten aspekt zwracają również uwagę w swoich badaniach Knychalska-Karwan i Biedowa (11). Nasze obserwacje wskazują, że mniejsza frekwencja i nasilenie próchnicy może mieć związek z mniejszymi wymiarami zębów, „luźniejszym” ich ustawieniem w łuku oraz prostszą budową, co mogło mieć wpływ na mniejszą retencję płytki bakteryjnej i jej lepsze oczyszczanie. Można też przypuszczać o mniejszej podatności chorych z ZT na próchnicę, uwarunkowaną genetycznie, jak sugerują inni autorzy (11, 12). Wymaga to jednak dalszych badań.
Wnioski
1. Frekwencja oraz intensywność próchnicy, zarówno w uzębieniu mieszanym jak i stałym, u osób z zespołem Turnera była znamiennie mniejsza w porównaniu z grupą kontrolną.
2. Mała frekwencja i intensywność próchnicy może mieć związek z mniejszymi wymiarami zębów, ich luźnym ustawieniem, mniejszą retencją plaque i efektywniejszym samooczyszczaniem.
Piśmiennictwo
1. Emery A.E.H., Rimoin D.L.: Principles and Practice of Medical Genetics. Churchill Livingstone. New York Edinburgh London Madrid Melbourne San Francisco and Tokio 1996, 48:973-1000. 2. Hall J.G. Gilchrist D.M.: Turner Syndrome and Its Variants. Pediatr. Clin. North Am. 1990, 37:1421-1440. 3. Palmer C.G., Reichmann A.: Chromosomal and clinical Findings in 110 Females with Turner Syndrome. Hum. Genet. 1976, 35:35-49. 4. Pospieszyńska M.D.: Zmiany w uzębieniu dziewcząt z zespołem Turnera. Nowa Stomatologia 2001, 4:28-30. 5. Townsend G. et al.: Reduced tooth size in 45,XO (Turner syndrome) females. Am. J. Phys.Anthropol. 1984, 65:367-371. 6. Varrela J. et al.: Tooth crown size in human females with 45,X/46,XX chromosomes. Arch. Oral Biol. 1988, 33, 5:291-294. 7. Kusiak A.: Najczęściej występujące nieprawidłowości i choroby narządu żucia oraz niektóre potrzeby lecznicze w zakresie jamy ustnej w zespole Turnera. Rozprawa doktorska Gdańsk 1997. 8. Kusiak A. i wsp.: Nieprawidłowości budowy morfologicznej zębów stałych u osób z zespołem Turnera z różnymi aberracjami chromosomu X. Czas. Stomat. 2000, LIII, 10:608-8614. 9. Masztalerz A., Potoczek S.: Wskaźnik PUW dziewcząt i chłopców polskich. Czas. Stomat. 1974. XXVII, 12:1273-1276. 10. Martin J.: Podstawy matematyki i statystyki. PZWL Warszawa 1972. 11. Knychalska-Karwan Z., Biedowa J.: Próchnica poszczególnych grup zębów stałych w aspekcie genetycznym. Czas. Stomat. 1970.XXXIII, 9:1048-1051. 12. Takala I. et al.: Caries Prevalence in Turner´s Syndrome (454,X Females). J. Dent. Res. 1985 Feb. 64, 2:126-128.
Nowa Stomatologia 4/2002
Strona internetowa czasopisma Nowa Stomatologia