Zastanawiasz się, jak wydać pracę doktorską, habilitacyjną lub monografie? Chcesz dokonać zmian w stylistyce i interpunkcji tekstu naukowego? Nic prostszego! Zaufaj Wydawnictwu Borgis - wydawcy renomowanych książek i czasopism medycznych. Zapewniamy przede wszystkim profesjonalne wsparcie w przygotowaniu pracy, opracowanie dokumentacji oraz druk pracy doktorskiej, magisterskiej, habilitacyjnej. Dzięki nam nie będziesz musiał zajmować się projektowaniem okładki oraz typografią książki.

© Borgis - Nowa Stomatologia 1/2004, s. 11-16
Arkadiusz Dziedzic
Analiza opieki stomatologicznej u pacjentów Specjalistycznego Psychiatrycznego Zespołu Opieki Zdrowotnej
Evaluation of dental care concerning patients of Public Psychiatric Hospital
z Katedry i Zakładu Stomatologii Zachowawczej z Endodoncją Śląskiej Akademii Medycznej
Kierownik Katedry: prof. dr hab. n. med. Jerzy Krupiński
Opieka stomatologiczna pacjentów specjalnej troski stanowi nadal poważny problem zawodowy i organizacyjny. Uwarunkowania psychologiczne, behawioralne i społeczne są głównymi czynnikami zwiększonego ryzyka choroby próchnicowej, periodontopatii oraz zmian patologicznych błony śluzowej jamy ustnej w odniesieniu do populacji osób będących tematem niniejszej pracy. Zróżnicowane czynniki wewnątrz- i zewnątrzpochodne takie jak rodzaj i nasilenie niepełnosprawności psychicznej i fizycznej, wieloletni przebieg zaburzenia psychicznego, rodzaj farmakoterapii oraz forma opieki psychiatrycznej mogą determinować zły stan zdrowia narządu żucia w przypadku pacjentów z zaburzeniami psychicznymi leczonych stacjonarnie. Przewlekły stres, problemy socjalno-bytowe, nieprawidłowe nawyki dietetyczne oraz podwyższony poziom lęku mogą dodatkowo przyczyniać się do pogłębiania ww. patologii.
Według raportu British Society for Disability and Oral Health (1) do czynników, które mogą determinować stan zdrowia jamy ustnej osób z problemami psychicznymi należy również nieświadomość problemów zdrowotnych, brak profesjonalnych źródeł informacji, ograniczony dostęp do opieki stomatologicznej oraz niewystarczająca wiedza zespołów stomatologicznych na temat zagadnień zdrowia psychicznego
W zakresie czynnej opieki stomatologicznej udzielanej pacjentom z zaburzeniami psychicznymi należy brać pod uwagę możliwość symulacji, agrawacji, hipochondrii, objawów nerwicowych i psychotycznych obejmujących układ stomatognatyczny (2). Niektóre z tych przypadków można traktować jako Zespół Münchhausena z objawami w jamie ustnej po wykluczeniu zmian organicznych lub zaburzeń czynnościowych. Do najczęściej zgłaszanych przez pacjentów psychiatrycznych objawów podmiotowych należą m.in. przewlekłe bóle twarzoczaszki o charakterze neuralgii, parestezje warg, policzków, bóle zębów bez obiektywnej przyczyny, urojenia zniekształcenia twarzy (dysmorfobia), krwawienie dziąseł, pieczenie, palenie, drętwienie języka i błony śluzowej jamy ustnej niejednokrotnie diagnozowane jako stomatodynia, stomatoglosia o nieznanej etiologii (BMS-Burn Mouth Syndrom), niedowład mięśni mimicznych twarzy, suchość lub nadmierne wydzielanie śliny oraz zaburzenia smaku (dysgeusia), które wymagają szczegółowej diagnozy w celu wykluczenia rzeczywistego, kserostomijnego działania leków psychotropowych (2, 3, 4).
Analizując krajowe dane statystyczne uzyskane w oparciu o Roczniki Statystyczne Instytutu Neurologii i Psychiatrii (5) w zakładach psychiatrycznej opieki całodobowej w 1999 roku leczono ponad 160 tysięcy osób (około 0,4% populacji kraju), w tym po raz pierwszy – 74 tysiące (46%). Liczba pobytów szpitalnych wynosiła ponad 215 tysięcy. Wśród pacjentów hospitalizowanych ogółem przeważają osoby z rozpoznaniem psychoz (nie uwzględniając alkoholowych i po środkach psychoaktywnych), stanowiące 49% leczonych (37% hospitalizowane po raz pierwszy), w tym z rozpoznaniem schizofrenii – 19%, zaburzeń organicznych – 12% i zaburzeń afektywnych – 11%. Pacjenci ze schorzeniami niepsychotycznymi (bez uzależnień) stanowili 16% ogółu leczonych. Zaburzenia na tle używania alkoholu dotyczyły 31% hospitalizowanych ogółem (36% po raz pierwszy), natomiast zaburzenia na tle innych środków psychoaktywnych 4%. Wskaźnik rozpowszechnienia zaburzeń psychicznych w całodobowych placówkach psychiatrycznych w 1999 roku wynosił 415 na 100 tysięcy ludności, natomiast wskaźnik zapadalności 191 na 100 tysięcy. Wskaźnik hospitalizacji mężczyzn z powodu uzależnienia alkoholowego wynosił 230 na 100 tysięcy i był ośmiokrotnie wyższy niż dla kobiet. Z kolei wśród kobiet zdecydowanie wyższe są wskaźniki hospitalizacji z powodu zaburzeń afektywnych (62 vs 39 na 100 tysięcy) i nerwicowych (39 vs 24 na 100 tysięcy).
CEL PRACY
Niniejsze opracowanie ma na celu dokonanie analizy świadczeń stomatologicznych udzielonych pacjentom z zaburzeniami psychicznymi, leczonych całodobowo w jednostce opieki psychiatrycznej o charakterze publicznego szpitala specjalistycznego, w wybranym okresie.
MATERIAŁ I METODYKA
Materiał badawczy stanowili pacjenci poddani stacjonarnej opiece psychiatrycznej, korzystający ze świadczeń dentystycznych w poradni stomatologicznej Specjalistycznego Psychiatrycznego Zespołu Opieki Zdrowotnej im. A. Kępińskiego w Jarosławiu w wybranych latach 2001-2002. Dokonano retrospektywnej analizy ewidencji przyjęć i wykonanych zabiegów stomatologicznych w oparciu o zbiorcze raporty miesięczne oraz karty chorobowe pacjentów. Odnotowano płeć, typ oddziału szpitalnego, zastosowaną metodę leczenia i/lub profilaktyki oraz konieczność pomocy doraźnej. Wszyscy badani pacjenci byli zdolni do samodzielnego funkcjonowania i wyrażania potrzeb leczniczych. Wyniki opracowano za pomocą aplikacji statystycznej STATISTICA 5.0 wykorzystując moduł statystyki opisowej (tabele liczebności). W analizie statystycznej nie uwzględniono lecznictwa ambulatoryjnego ze względu na zapewnianie przez szpital świadczeń stomatologicznych wyłącznie w zakresie psychiatrycznej opieki całodobowej.
WYNIKI
Na rycinie nr 1 przedstawiono strukturę płci badanych, w tabeli 1 liczebność pacjentów z uwzględnieniem płci oraz poszczególnych typów oddziałów opieki szpitalnej.
Ryc. 1. Charakterystyka pacjentów SPZOZ pod względem płci.
Ryc. 2. Liczba i odsetek badanych z uwzględnieniem konieczności udzielenia doraźnej pomocy stomatologicznej.
Tabela 1. Struktura pacjentów z uwzględnieniem płci oraz typu oddziału szpitalnego.
Oddział szpitalnyPłećLiczba pacjentówLiczba i odsetek pacjentów - suma
Psychiatrii ogólnej K308861 (71,15%)
M553
Leczenia uzależnień K-174 (14,38%)
M174
Psychiatrii sądowej K-105 (8,67%)
M105
Pobytu dziennego K1441 (3,38%)
M27
Neurologiczny K514 (1,15%)
M9
Psychosomatyczny K315 (1,23%)
M12
W latach 2001-2002 z opieki profilaktyczno-leczniczej udzielonej w poradni stomatologicznej SPZOZ w Jarosławiu skorzystało łącznie 1210 pacjentów, w tym 879 mężczyzn (72,64%) oraz 331 kobiet (27,35%), w ciągu każdego roku średnio 605 osób, w ciągu miesiąca – 50,41. Większość stanowili pacjenci hospitalizowani na oddziałach psychiatrii ogólnej – 861 (71,15%) oraz leczenia uzależnienia alkoholowego i współuzależnień – 174 (14,38%). W dalszej kolejności były to osoby poddane przymusowej terapii lub obserwacji na oddziale psychiatrii sądowej 105 (8,67%). Podopieczni oddziału pobytu dziennego rzadziej korzystali z opieki dentystycznej – 41 osób (3,38%), w kilkunastu przypadkach udzielono doraźnej pomocy dla pacjentów ze schorzeniami neurologicznymi – 14 (1,15%) oraz psychosomatycznymi – 15 (1,23%). Dodatkowo w tabeli 2 zestawiono przedziały liczebności wizyt w poradni stomatologicznej przypadające na jednego pacjenta.
Tabela 2. Liczba pacjentów vs epizody korzystania z pomocy stomatologicznej.
Liczba wizytLiczba pacjentów w danym przedzialeOdsetek pacjentów w danym przedziale
133660%
2-518232,5%
6-9315,53%
10 i więcej111,97%
Zdecydowana większość – 336 pacjentów skorzystało jednorazowo z opieki dentystycznej, 182 badanych od 2 do 5 razy. Ponad 10 wizyt w ciągu dwóch ocenianych lat dotyczyło grupy tylko 11 osób.
Liczbę i udział procentowy badanych w grupie z uwzględnieniem konieczności udzielenia pomocy doraźnej przedstawiono na wykresie 2. W tabeli 3 zestawiono strukturę wykonanych zabiegów profilaktyczno-leczniczych.
Tabela 3. Struktura wykonanych zabiegów profilaktyczno-leczniczych.
Zabieg, metodaLiczba pacjentówUdział procentowy w grupie pacjentów
Ekstrakcja52143,06%
Wypełnienie stałe24320,08%
Wypełnienie tymczasowe1159,50%
Leczenie endodontyczne13811,40%
Porada stomatologiczna786,45%
Zabiegi profilaktyczno-lecznicze przyzębia897,36%
Leczenie zmian błony śluzowej262,15%
Inne (leczenie nadwrażliwości, korekta protetyczna, rewizja chirurgiczna)524,30%
Doraźna pomoc stomatologiczna w ostrych przypadkach bólowych obejmowała 413 (34,13%) badanych. U 521 pacjentów (43,06%) wykonano ekstrakcję zębów z powodu powikłań próchnicy lub rozchwiania patologicznego na tle głębokich periodontopatii, w odniesieniu do 243 (20,08%) i 115 (9,50%) zastosowano odpowiednio wypełnienia stałe ubytków próchnicowych oraz wypełnienia tymczasowe. 138 osób (11,40%) podlegało leczeniu endodontycznemu w wyniku patologii zapalnych miazgi i tkanek okołowierzchołkowych. Udzielono 78 porad ogólnodentystycznych (6,45%) oraz 89 (7,36%) podstawowych zabiegów profilaktyczno-leczniczych w zakresie chorób przyzębia, obejmujących usunięcie złogów nazębnych, kiretaż zamknięty, aplikację leku do kieszonek patologicznych oraz stosowanie miejscowych antyseptyków.
U 26 pacjentów (2,15%) stwierdzono konieczność leczenia zmian chorobowych błony śluzowej jamy ustnej. Inne wykonane zabiegi stomatologiczne to: leczenie nadwrażliwości zębiny, korekta uzupełnień protetycznych oraz poekstrakcyjne rewizje zębodołów, które dotyczyły 52 pacjentów poradni stomatologicznej (4,30%). Na psychosomatycznym i psychiatrycznym oddziale szpitalnym wykonano dwa konieczne zabiegi ekstrakcji zębów w krótkotrwałej sedacji dożylnej.
W trzech przypadkach skorzystano z konsultacji specjalistycznych dotyczących złamania kości twarzoczaszki oraz podejrzenia zmian nowotworowych w obrębie jamy ustnej.
OMÓWIENIE WYNIKÓW, DYSKUSJA
Mężczyźni leczeni na oddziałach psychiatrycznych stanowili większość pacjentów poradni stomatologicznej SPZOZ. Ekstrakcje zębów z powodu powikłań próchnicy lub rozchwiania patologicznego w przebiegu schorzeń przyzębia brzeżnego były najczęstszym zabiegiem, szczególnie u pacjentów zgłaszających się w nagłych przypadkach stomatologicznych.
Odsetek procentowy osób wymagających doraźnej pomocy stomatologicznej w przypadkach bólowych był zbliżony do wyników uzyskanych przez Barnes i wsp.: 31,7% vs 34,13% w analizie potrzeb leczniczych hospitalizowanych pacjentów psychiatrycznych w Stanach Zjednoczonych (6). Analogiczny wniosek dotyczy planowych, rutynowych świadczeń dentystycznych, z których skorzystało około 2/3 wszystkich pacjentów. Zaburzenia procesów poznawczych i behawioralnych są przyczyną negatywnego nastawienia do opieki stomatologicznej, wynikającego m.in. z wysokiego poziomu lęku przed zabiegami dentystycznymi, który w badaniach Stiefel´a i wsp. dotyczył 22% respondentów (7). Na podstawie badań Vigild´a i wsp. (8) ponad 75% pacjentów psychiatrycznej opieki całodobowej w Danii nie korzystało z opieki dentystycznej, natomiast 7,4% podopiecznych szpitali psychiatrycznych we Włoszech w opracowaniu Angellilo i wsp. (9) korzystało jedynie w przypadkach koniecznej pomocy doraźnej, z epizodami bólowymi. Wnioski badania Horsta przeprowadzone z udziałem pacjentów holenderskich szpitali psychiatrycznych, dotyczą najczęściej zgłaszanych problemów zdrowotnych: złej higieny jamy ustnej, braku motywacji do leczenia, wysokiego poziomu lęku oraz trudności z użytkowaniem ruchomych uzupełnień protetycznych (10).
Ukierunkowane badania przeprowadzone w ramach programów resortowych w Danii (11), Holandii (10), Finlandii (12), Włoszech (9) i Stanach Zjednoczonych (7) oraz doniesienia wstępne sygnalizujące ww. problemy w Hiszpanii (13), Indiach (14) i Republice Południowej Afryki (15) jednoznacznie potwierdzają znaczną frekwencję choroby próchnicowej, wysokie wartości wskaźników intensywności próchnicy, złą higienę jamy ustnej oraz zły stan tkanek przyzębia brzeżnego wśród osób z zaburzeniami psychicznymi. Powyższe prace podkreślają zwiększone ryzyko schorzeń układu stomatognatycznego u pacjentów leczonych w zamkniętych jednostkach opieki psychiatrycznej oraz konieczność zwrócenia szczególnej uwagi na zwiększone potrzeby w zakresie leczenia zachowawczego, periodontologicznego i protetycznego. Enber (16), King (17) i Molendijk (18), Hede (19) i inni autorzy podkreślają znamiennie większą aktywność nieleczonej próchnicy monitorowaną wskaźnikiem DMFS, niższą średnią liczbę zębów zdrowych i obecnych w jamie ustnej w populacji osób z zaburzeniami zachowania i osobowości, uzależnionych od alkoholu, leków i/lub narkotyków.
Stres sytuacyjny, alienacja jednostki, ograniczenie samoopieki oraz problemy z adaptacją w nowym środowisku wywołane długotrwałym pobytem w jednostce opieki zdrowotnej mogą przyczyniać się do pogorszenia higieny jamy ustnej oraz wywierać negatywny wpływ na nawyki i zachowania zdrowotne. O złym stanie zdrowia jamy ustnej pacjentów zdrowych psychicznie, długotrwale hospitalizowanych z powodu zaburzeń ogólnoustrojowych (choroby metaboliczne, nowotworowe) donoszą McEntee, Brauer, Aldred i inni (20, 21, 22, 23). Podobna obserwacja odnosi się również do przewlekle hospitalizowanych pacjentów specjalnej troski (24, 25). Vigild i wsp. porównując populację osób po szóstej dekadzie życia leczonych w stacjonarnych ośrodkach psychiatrycznych w Danii oraz będących pod opieką dziennych domów opieki pielęgniarskiej stwierdzili znamiennie gorszy stan zdrowia jamy ustnej i zwiększone potrzeby lecznicze w zakresie jamy ustnej w grupie pierwszej (8). Głównym problemem opieki stomatologicznej hospitalizowanych osób z zaburzeniami psychicznymi jest powszechne zjawisko zaniedbań i niestosowania się do zaleceń z zakresu higieny jamy ustnej, a także brak motywacji do okresowych badań stomatologicznych, często pomimo zapewnienia pełnego dostępu do opieki dentystycznej w ośrodkach lecznictwa psychiatrycznego. Hede i wsp. w analizie dotyczącej samooceny stanu zdrowia jamy ustnej oraz osobistego nastawienia do opieki stomatologicznej pacjentów ambulatoryjnych z zaburzeniami psychicznymi w Danii potwierdzają zależność między nieregularnością wizyt stomatologicznych, a poziomem lęku stomatologicznego oraz brakiem wiedzy obejmującej czynniki ryzyka schorzeń narządu żucia (26). Pomimo zadowalającego poziomu ogólnej wiedzy na temat próchnicy i chorób przyzębia tylko 13% badanych było świadomych potencjalnego działania kariogennego leków psychotropowych. W innym opracowaniu Hede i wsp. (27), obejmującym hospitalizowanych pacjentów opieki psychiatrycznej w Kopenhadze, samoocena stomatologicznych problemów zdrowotnych, dokonana za pomocą badania ankietowego wykazała znamiennie niższą częstotliwość korzystania z opieki stomatologicznej oraz nieregularność nawyku szczotkowania zębów, a także wpływ rodzaju schorzenia psychicznego na czynności higieniczne. Brak wiedzy i umiejętności personelu średniego szpitali psychiatrycznych w zakresie utrzymania prawidłowej higieny jamy ustnej u podopiecznych został stwierdzony w pracy Horsta (10).
Farmakoterapia z wykorzystaniem leków psychotropowych o właściwościach psychomodulujących wyzwala efekty uboczne, związane z ich ośrodkowym i/lub obwodowym działaniem antycholinergicznym, sympatomimetycznym, które mogą manifestować się m.in. patologicznymi objawami w jamie ustnej. W szczególności trójpierścieniowe leki antydepresyjne (TLPD) wpływają hamująco w sposób odwracalny na część przywspółczulną układu autonomicznego, zmniejszając m.in. odruchowe wydzielanie śliny (28, 29). Zakres i ciężkość działań niepożądanych zależy od rodzaju i dawki leku, wrażliwości osobniczej pacjenta oraz czasookresu farmakoterapii. Liczne prace doświadczalne i kliniczne (28, 29, 30, 31) wykazały zmniejszoną sekrecję śliny oraz zmiany w jej składzie biochemicznym w wyniku farmakologicznej dysfunkcji gruczołów ślinowych u pacjentów poddanych przewlekłej terapii psychofarmaceutykami. Najczęstszym objawem klinicznym będącym następstwem zmniejszonego wydzielania śliny (oligosialia, sialopenia) jest suchość w jamie ustnej (xerostomia), występująca pod postacią objawowej kserostomii prawdziwej bez zmian organicznych w gruczołach ślinowych. Mogą jej towarzyszyć zaburzenia smaku, dyskomfort podczas użytkowania uzupełnień protetycznych oraz spożywania pokar- mów. Przewlekła kserostomia jako efekt długotrwałej terapii lekami antydepresyjnymi powoduje wzrost częstości i nasilenia próchnicy zębów – szczególnie okolic przydziąsłowych, zaostrzenie chorób przyzębia brzeżnego, uogólnione zapalenie błony śluzowej jamy ustnej oraz zmiany zapalne gruczołów ślinowych o przewlekłym przebiegu klinicznym.
Właściwie prowadzona działalność oświatowo-zdrowotna ma szczególne znaczenie wśród pacjentów długotrwale hospitalizowanych, narażonych na szkodliwe czynniki środowiska podczas pobytu. Powinna być oparta o gruntowną analizę tego środowiska, uwzględniającą potrzeby zdrowotne, rodzaj stosowanych leków psychotropowych oraz dokładną charakterystykę poszczególnych dysfunkcji psychofizycznych. W krajach wysoko rozwiniętych dobrze zorganizowany system profilaktyczno-leczniczy umożliwia realizację programów planowej opieki oraz monitoring sytuacji epidemiologicznej schorzeń układu stomatognatycznego wśród osób z zaburzeniami psychicznymi lub niesprawnością fizyczną. Badania przesiewowe oraz metaanalizy porównawcze są podstawą dla planowania kompleksowego systemu opieki oraz promocji zdrowia w zakresie higieny jamy ustnej, przy czynnej współpracy środowiska zawodowego. Stowarzyszenia i organizacje pozarządowe m.in. British Society for Disability and Oral Health (BSDH), International Association for Disability and Oral Health (IADH), Federation of Special Care Organizations in Dentistry (FOSCOD) prowadząc działalność o charakterze informacyjno-szkoleniowym zaznajamiają lekarzy z najważniejszymi problemami dotyczącymi zdrowia jamy ustnej osób specjalnej troski. W krajach skandynawskich formularz oceny jamy ustnej dla opieki psychiatrycznej OAG-PC (ang. Oral Assesment Guide for Psychiatric Care) będący zmodyfikowaną wersją wzorcowego kwestionariusza oceny jamy ustnej wg Eilersa wykorzystywany jest m.in. przez średni personel medyczny przy określaniu potrzeb stomatologicznych pacjentów szpitalnych (32). Na podstawie doświadczeń innych krajów optymalnym rozwiązaniem, po uwzględnieniu możliwości organizacyjno-ekonomicznych może być wprowadzenie metod profilaktyki kontaktowej z wykorzystaniem miejscowych chemioterapeutyków o działaniu antybakteryjnym i antyadhezyjnym umożliwiających kontrolę płytki bakteryjnej oraz mikroflory jamy ustnej, a także preparatów stanowiących substytut śliny w przypadkach kserostomii polekowej.
PODSUMOWANIE WYNIKÓW
W Polsce publiczny system ubezpieczeń zdrowotnych zapewnia podstawowe świadczenia profilaktyczne i lecznicze w obrębie narządu żucia. Nie określono szczegółowych algorytmów postępowania klinicznego dla pacjentów specjalnej troski. Pacjenci z szeroko pojętymi zaburzeniami psychicznymi należą do tzw. pacjentów trudnych, wymagających poświęcenia znacznie więcej uwagi. Z obserwacji własnych wynika, że możliwe jest wykonanie podstawowych zabiegów diagnostyczno-leczniczych u osób w zadowalającym ogólnym stanie psychofizycznym, pozostających pod stałą kontrolą farmakologiczną oraz po konsultacji specjalistycznej z prowadzącym lekarzem psychiatrą. Analiza potrzeb leczniczych jest niezbędna dla ukierunkowania metod profilaktyczno-leczniczych zgodnie ze specyficznymi potrzebami osób dotkniętych określonym zaburzeniem psychicznym. Promocja zdrowia w zakładach lecznictwa zamkniętego, wśród pacjentów narażonych na niekorzystny dla jamy ustnej wpływ pobytu i efektów ubocznych farmakoterapii, powinna dodatkowo uwzględnić właściwe nawyki dietetyczne oraz programy antynikotynowe.
Ponad 43% przypadków ekstrakcji zębów oraz około 35% zabiegów wykonanych ze wskazań doraźnych świadczy o zwiększonych potrzebach leczniczych obejmujących m.in. postępowanie chirurgiczne (ekstrakcje). 40% badanych pacjentów skorzystało więcej niż jeden raz z możliwości leczenia stomatologicznego w trakcie stacjonarnej terapii zaburzeń psychicznych. Specyfika przedstawionej grupy wynikająca ze zróżnicowania działających czynników ryzyka, wskazuje na potrzebę zintensyfikowanej opieki stomatologicznej bezpośrednio w miejscu leczenia, dla pacjentów podlegających całodobowej terapii psychiatrycznej. Proces stopniowej transformacji systemu lecznictwa psychiatrycznego od detencyjnego modelu szpitalnego, w kierunku otwartej opieki środowiskowej, przebiegający konsekwentnie od okresu powojennego powoduje, że pacjenci z zaburzeniami psychicznymi i problemami natury stomatologicznej muszą równocześnie w coraz większym stopniu korzystać ze świadczeń dentystycznych dostępnych w miejscu zamieszkania.
Piśmiennictwo
1. Oral health care for people with mental problems. Guidelines and Recommendations. British Society of Disability and Oral Health 2000. 2. Clark D.B.: Dental care for the psychiatric patient: chronic schizophrenia. J. Can. Dent. 1992, 58, 11:912-920. 3. Friedlander A.H. et al.: The psychopathology, medical management and dental implications of schisophrenia. JADA 2002, 133:603. 4. Friedlander A.H. et al.: Major depressive disorders – Psychopathology, medical management and dental implications. JADA 2001, 132:629. 5. Rocznik Statystyczny Instytutu Psychiatrii i Neurologii w Warszawie. Warszawa 2000. Instytut Psychiatrii i Neurologii, Zakład Organizacji Ochrony Zdrowia. 6. Barnes G.P. et al.: Dental treatment needs among hospitalised adult mental patients. Spec. Care Dentist. 1988, 8:173-177. 7. Stiefel D.J. et al.: A comparision of the oral health of person with and without chronic mental illness in community settings. Spec. Care Dentist. 1990 Jan-Febr., 6. 8. Vigild M. et al.: Oral Health and treatment needs among patients in psychiatric institutions for the elderly. Community Dent. Oral Epidemiol. 1993, 21:169-71. 9. Angelillo I.F. et al.: Dental health and treatment needs in institutionalized psychiatric patients in Italy. Community Dent Oral Epidemiol. 1995, 23(6):360-3. 10. Horst G.: Dental care in psychiatric hospitals in the Netherlands. Spec. Care Dentist. 1992, 12:63-66. 11. Hede B.: Oral health in Danish hospitalized psychiatric patients. Community Dent. Oral Epidemiol. 1995 Feb., 23(1):44-8. 12. Baunoe J.H.: Dental status, treatment needs and possibilities in 386 psychiatric patients. Bulletin NFH 1980, 7:5-22. 13. Velasco E. et al.: Dental Health among institutionalized psychiatric patients in Spain. Spec. Care Dentist. 1997, 17(6):203-6. 14. Rekha R. et al.: Oral health status and treatment requirements of hospitalized psychiatric patients in Bangalore city: a comparative study. J. Indian Soc. Pedod. Prev. Dent. 2002, 20(2):63-7. 15. Rudolph M.J., Chikte U.M.: Dental caries experience and periodontal disease in institutionalised male psychiatric patients. J. Dent. Assoc. S. Afr. 1993 Aug., 48(8):451-4. 16. Enberg N. et al.: Dental diseases and loss of teeth in a group of Finnish alcoholics: a radiological study. Acta Odontol. Scand. 2001 Dec., 59(6):341-7. 17. King W.H., Tucker K.M.: Dental problems of alcoholic and nonalcoholic psychiatric patients. Q. J. Stud. Alcohol. 1973 Dec., 34(4):1208-11. 18. Molendijk B. et al.: Dental health in Dutch drug addicts. Community Dent. Oral Epidemiol. 1996, 24(2):117-9. 19. Hede B.: Determinants of oral health in a group of Danish alcoholics. Eur. J. Oral Sci. 1996 Aug., 104(4 (Pt 1)):403-8. 20. McEntee M.I. et al.: Oral health in a long term care institution equipped with a dental service. Community Dent. Oral. Epidemiol. 1985, 13:260-263. 21. Brauer L. et al.: Oral health status and needs for dental treatment in geriatric patients in Danish district hospital. Community Dent. Oral. Epidemiol. 1986, 14:132-135. 22. Aldred M.J. et al.: Oral health in the terminally ill: a cross-sectional pilot study. Spec. Care Dent. 1991, 11(2): 59-62. 23. British Society of Dentistry for the Handicapped. Guidelines for oral care for long-stay patients and residents. 1999. 24. Whyman R.A. et al.: The oral health of long-term residents of a hospital for the intellectually handicapped and psychiatrically ill. N.Z. Dent. J. 1995 Jun., 91(404):49-56. 25. Holland T.J., O´Mullane D.M.: Dental treatment needs in three institutions for the handicapped. Community Dent. Oral Epidemiol. 1986, 14:73-75. 26. Hede B.: Self-assessment of dental health among Danish noninstitutionalized psychiatric patients. Spec. Care Dentist.1992, 12(1):33-36. 27. Hede B.: Dental health behavior and self-reported dental health problems among hospitalized psychiatric patients in Denmark. Acta Odontol. Scand. 1995 Feb., 53(1):35-40. 28. Rundegren J. et al.: Oral conditions in patients receiving long-term treatment with cyclic antidepressant drugs. Swed. Dent. J. 1985, 9:55-64. 29. Paluszkiewicz S. i wsp.: Wpływ trójpierścieniowych leków przeciwdepresyjnych na środowisko jamy ustnej. Czas. Stomat. 2001, 7:419. 30. Keith D.H., William S.W.: The effects of antidepressant drugs on salivary flow and content of sodium and potassium ions in human parotid saliva. Arch. Oral Biol. 1995, 11:983-989. 31. Markus M. et al.: Desipramine induced changes in salivary proteins, cultivable oral microbiota and gingival health in aging female NIA rats. Life Sciences 2000, 68:445. 32. Sjogren R., Nordstrom G.: Oral health status of psychiatric patient. J. Clin. Nurs. 2000, 9:632-638.
Adres do korespondencji:
Arkadiusz Dziedzic
Katedra i Zakład Stomatologii Zachowawczej z Endodoncją Śląskiej Akademii Medycznej
41-902 Bytom, Pl. Akademicki 17
tel. 604 685 298; e-mail: arkd@post.pl

Nowa Stomatologia 1/2004
Strona internetowa czasopisma Nowa Stomatologia