Wybielanie zębów w opinii nauczycieli akademickich

W ostatnich latach w piśmiennictwie ukazało się wiele opracowań poświęconych nauczaniu stomatologii oraz opiniom nauczycieli akademickich na temat sposobu rozwiązywania niektórych problemów klinicznych. Zainteresowaniem autorów cieszyły się m.in. programy nauczania kardiologii, planowanie kompleksowego leczenia stomatologicznego, uzyskiwanie świadomej zgody chorego oraz nauczanie stomatologii estetycznej (1, 2, 3, 4). Informacje na poruszone tematy zbierano na drodze ankietowej, zwracając się do prodziekanów lub do osób bezpośrednio zaangażowanych w nauczanie. Badania tego typu prowadzono głównie w uczelniach USA i Kanady. W Europie w ostatnich 4 latach koncentrowano się głównie na opracowaniu, wspólnej dla poszerzonej UE, koncepcji nauczania stomatologii oraz na opracowaniu wymaganych zakresów wiedzy i kompetencji oraz ich ocenie (5, 6).

Wybielanie zębów jest jednym z zagadnień klinicznych, które ze względu na rosnące zainteresowanie pacjentów i szeroką dostępność różnego rodzaju środków i metod poprawiających kolor zębów, winno, zdaniem Raigrodskiego i Harrisona, wchodzić w zakres stomatologii estetycznej (7). W Polsce nie prowadzono dotąd badań nad nauczaniem problematyki związanej z wybielaniem zębów. Celem obecnej pracy jest zatem zebranie informacji dotyczących:

– nauczania procedur wybielania zębów na studiach przeddyplomowych,

– osiągalności w ramach kształcenia podyplomowego kursów dokształcających z zakresu wybielania zębów,

– rangi ważności problematyki wybielania zębów w programie kształcenia w polskich uczelniach stomatologicznych.

W badaniu wykorzystano opracowany dla celów niniejszej pracy anonimowy kwestionariusz wywiadu. Ankietę wysłano do kierowników zakładów stomatologii zachowawczej 10 krajowych uczelni, w celu jej rozprowadzenia wśród nauczycieli akademickich, a także do kilku losowo wybranych kierowników innych zakładów stomatologicznych. Łącznie wysłano 120 ankiet. W badaniu uczestniczyło 113 osób. Z dalszej analizy wyłączono 5 ankiet z powodu braku informacji dotyczącej stażu pracy. Analizowano odpowiedzi zawarte w 108 ankietach.

Badani nauczyciele akademiccy różnili się znacznie stażem pracy. Jednakże rozkład respondentów o różnym stażu pracy na stanowisku nauczyciela akademickiego uczestniczących w badaniu był do siebie zbliżony (tab. 1 – str. 29).

Badani nauczyciele akademiccy na ogół nie identyfikowali się z problematyką wybielania zębów. Problematyka ta nie wiązała się z treścią zajęć prowadzonych przez 51% badanych. Natomiast 26% respondentów interesowało się tą problematyką ze względu na zakres prowadzonych zajęć i tylko około 23% nauczycieli wielokrotnie przedstawiało studentom tę problematykę (tab. 2). Interesujące wydaje się to, że ponad dwukrotnie częściej wysoki poziom identyfikacji z problematyką wybielania zębów deklarowały osoby o stażu pracy do 5 lat, niż osoby o stażu pracy na stanowisku nauczyciela akademickiego przekraczającym 15 lat.

Kolejne pytanie miało na celu określenie rangi ważności wybielania zębów w procesie kształcenia w zakładzie, w którym respondent jest zatrudniony. Blisko 67% ankietowanych nauczycieli stwierdziło, że nauczanie tej problematyki jest tylko teoretyczne i zaledwie około 17% podało, że studenci otrzymują nie tylko solidną wiedzę, ale także umiejętność praktycznego stosowania środków wybielających zęby (tab. 3).

Zdecydowana większość ankietowanych (około 64%) sądzi, że w ostatnich latach nastąpił wzrost zainteresowania wybielaniem zębów, przy czym tylko około 21% respondentów uważało, że obserwowany wzrost był gwałtowny i uwidocznił się w różnych dyscyplinach stomatologicznych (tab. 4). Ponad 23% badanych było zdania, że studenci wykazują dużą aktywność na rzecz rozszerzenia nauczania teoretycznego i praktycznego problematyki wybielania zębów (tab. 5 – str. 30). Mniej niż połowa ankietowanych nauczycieli korzystała w ostatnich 2 latach z istniejących możliwości dokształcenia w podanym zakresie. Z możliwości tych korzystały najczęściej osoby o najkrótszym bądź ponad 15-letnim stażu pracy (tab. 6 – str. 30). Stosunkowo wielu badanych nauczycieli (66%) uważało, że ma wiedzę z zakresu wybielania wystarczającą do prowadzenia zajęć. Stanowisko takie najliczniej prezentowali nauczyciele o najdłuższym stażu pracy na stanowisku nauczyciela akademickiego dyscypliny klinicznej (tab. 7 – str. 30). Większość nauczycieli była też zainteresowana osobistym uczestnictwem w kursie podyplomowym, który przybliżałby określony zakres wiedzy lub nową technikę wybielania (tab. 8 – str. 30).

W badaniu uwzględniono również reakcje respondentów na określone stwierdzenia. Respondentów poproszono o zaznaczenie, czy uważają proponowane stwierdzenie za prawdziwe, częściowo prawdziwe, czy też fałszywe. Ze względu na możliwy znaczny rozrzut odpowiedzi przy stosunkowo niewielkiej liczbie badanych nauczycieli akademickich (113 osób) zrezygnowano z analizy uwzględniającej staż pracy respondentów. Łączna analiza badanej reakcji wykazała, że około 58% respondentów traktuje jako fałszywą opinię, iż wybielanie zębów ma niewiele wspólnego z prawdziwą stomatologią (tab. 9). Dla blisko jednej trzeciej respondentów wybielanie zębów ma zdecydowanie mniejsze znaczenie niż ich prawidłowa funkcja, wielu z pozostałych nauczycieli akademickich także w istocie nie traktuje równorzędnie estetyki i funkcji uzębienia.

Znaczna liczba badanych nauczycieli uważa, że włączenie wybielania zębów do zakresu zabiegów oferowanych pacjentom przynosi stomatologowi określone korzyści, np. duże zyski przy niewielkim nakładzie pracy i niskim ryzyku (22,2% respondentów), dobrze służy reklamie gabinetu (43,9%). Dla blisko 15% respondentów wybielanie zębów jest zabiegiem na tyle prostym, iż nie wymaga opanowania dodatkowej wiedzy, bądź umiejętności, na kursach szkoleniowych. Około jedna trzecia respondentów nie miała wątpliwości co do tego, że personel pomocniczy pod kontrolą stomatologa może prowadzić wybielanie zębów, natomiast 40,2% respondentów prezentowało opinię zdecydowanie przeciwną.

Przedstawione badania dostarczają pierwszych informacji na temat nauczania wybielania zębów na studiach przeddyplomowych w Polsce. Jak wynika z przeprowadzonych badań, problematyka wybielania zębów jest uwzględniona w programach nauczania we wszystkich uczelniach stomatologicznych w Polsce.

W 2000 r. w Stanach Zjednoczonych metody obejmujące nocną aplikację różnych środków z nadtlenkiem karbamidu nauczane były w 92% wydziałów stomatologii (1). Najczęstszym wskazaniem do wykonania zabiegu z użyciem aplikatorów była poprawa estetyki ze względu na zbyt ciemny kolor zębów oraz rozjaśnienie zębów przed rekonstrukcją protetyczną. Jako przeciwwskazanie do wykonania zabiegu uznawano nieleczoną próchnicę, nieprawidłowe wypełnienie i nadwrażliwość zębów (1). W przypadku nadwrażliwości pozabiegowej, która występowała u około 25% pacjentów zlecano pacjentom preparaty fluorkowe, pasty do zębów znoszące nadwrażliwość i skracano czas aplikacji środka wybielającego (1). W kilkunastu wydziałach stomatologicznych (8%) nie uczono nocnego wybielania zębów z użyciem nadtlenku karbamidu w aplikatorach ze względu na brak czasu w programie studiów i z powodu wątpliwości co do bezpieczeństwa tej metody (1).

Zdaniem Eldertona (8) w nauczaniu stomatologii dominują jeszcze przestarzałe koncepcje dotyczące leczenia próchnicy. Wypełnianie ubytków odbywa się przy użyciu metod tradycyjnej stomatologii zabiegowej, co jak wiemy uruchamia błędne koło – powtarzający się cykl wymiany wykonanych prac i narastającego niszczenia struktur anatomicznych zęba. Zapomina się o właściwym uwypukleniu bakteryjnego charakteru próchnicy i wynikających stąd możliwości jej leczenia przy wykorzystaniu środków przeciwbakteryjnych, stymulujących remineralizację (8). Nauczanie kariologii jest obecnie zbyt mało szczegółowe (3). Badania Osborne´a i Skeltona potwierdziły, że w większości szkół stomatologicznych w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie prowadzi się nauczanie różnych estetycznych zabiegów odtwórczych (4), w tym także na etapie nauczania przedklinicznego (8).

Z odpowiedzi udzielonych przez nauczycieli akademickich, którzy wzięli udział w obecnym badaniu, wynika, że nasze podejście do problemu estetyki uzębienia jest bardzo tradycyjne. Nie doceniamy roli estetyki w procesie kształtowania dobrego samopoczucia pacjenta, który trafia do naszego gabinetu, jak również w procesie poprawy jakości życia społeczeństwa.

Większość badanych osób i to głównie o stażu pracy przekraczającym 15 lat nie identyfikowała się w wystarczającym stopniu z problematyką wybielania zębów. Stymulacja do wprowadzenia zajęć z zakresu wybielania, w czasie studiów przeddyplomowych, nie jest wystarczająco zorganizowana. Większość respondentów jest zainteresowana dokształcaniem w zakresie wybielania zębów, jednakże aż 37,8% mimo iż miała możliwość rozszerzenia wiedzy nie podjęła tej szansy z różnych powodów, bądź nie interesuje się tą problematyką. Większość respondentów zwłaszcza tych o ponad 15-letnim stażu pracy uważa, że ma wiedzę odpowiednią do zakresu prowadzonych zajęć ale także chętnie wzięłaby udział w kursie z zakresu wybielania zębów. Jest to zjawisko, które może napawać optymizmem, bardzo pozytywnie świadczące o postawie w tym zakresie nauczycieli akademickich. Wyniki przeprowadzonych badań wskazują na brak ogólnej strategii, która przy zachowaniu pełnej autonomii poszczególnych uczelni umożliwiałaby:

– podniesienie rangi ważności lub wręcz wprowadzenie w niektórych uczelniach stomatologicznych problematyki wybielania zębów do programu dydaktycznego,

– nawiązanie współpracy i wymianę doświadczeń na poziomie katedr/zakładów z różnych uczelni,

– zorganizowanie profesjonalnego szkolenia/dokształcenia dla pracowników naukowo-badawczych.

Badani nauczyciele akademiccy sygnalizują zainteresowanie problematyką wybielania zębów, ale bardziej na użytek własny niż w celu przekazania tej wiedzy i umiejętności studentom.

Wyniki prezentowanego badania można traktować jako wprowadzenie do szerokiej dyskusji kierowników katedr/zakładów – nad nadaniem odpowiedniej rangi problematyce wybielania zębów w programie kształcenia studentów stomatologii.