Wydawnictwo Medyczne Borgis
Czytelnia Medyczna » Nowa Stomatologia » 2/2004 » Zachowania związane ze zdrowiem jamy ustnej młodzieży w wieku 11-15 lat w Polsce i innych krajach oraz tendencje zmian w latach 1990-20021
- reklama -
Fitomed
kosmetyki ziołowe
Profesjonalny, stricte ręczny serwis narciarski Warszawa
- reklama -
Zamów prenumeratę czasopisma!
© Borgis - Nowa Stomatologia 2/2004, s. 62-72
Krystyna Komosińska, Barbara Woynarowska

Zachowania związane ze zdrowiem jamy ustnej młodzieży w wieku 11-15 lat w Polsce i innych krajach oraz tendencje zmian w latach 1990-20021

Oral health behaviours among 11-15-year-old adolescents in Poland and other countries and trends between 1990-2002
z Katedry Biomedycznych Podstaw Rozwoju i Wychowania Wydziału Pedagogicznego Uniwersytetu Warszawskiego
Kierownik Katedry: prof. dr hab. med. Barbara Woynarowska
Polecane książki z księgarni medycznej BORGIS:
Endodoncja kliniczna, Tronstad Leif
Endodoncja kliniczna 		Ilustrowane kompendium endodoncji, Beer Rudolf, Baumann Michael A., Kielbassa Aandriej M.
Ilustrowane kompendium endodoncji 		Zbiór wskaźników stomatologicznych klasyfikacji i testów, Knychalska-Karwan Zofia
Zbiór wskaźników stomatologicznych klasyfikacji i testów
WSTĘP
W ostatnich dekadach, w krajach rozwiniętych, nastąpiło znaczne zmniejszenie częstości występowania próchnicy zębów (1), ale nadal jest to najbardziej rozpowszechniona choroba dzieci i młodzieży. Częstość jej występowania w Polsce, podobnie jak w innych krajach Europy Wschodniej, jest wyższa niż w krajach Europy Zachodniej i u 12-latków utrzymuje się na poziomie prawie dwukrotnie większym niż poziom do osiągnięcia w 2000 r., określony przez Światową Organizację Zdrowia (2-4). W Polsce w 1989 r. wskaźnik PUW w tej grupie wieku wynosił 4,7. W następnych latach wprawdzie systematycznie, ale w niezadowalającym stopniu zmniejszał do poziomu 3,8 w 2000 r., co oznacza, że w ostatniej dekadzie XX wieku zapadalność na próchnicę zębów, mierzona za pomocą wskaźnika PUW, zmniejszyła się o niespełna 1 ząb (5).
Istnieje powszechna zgodność, że niedostatki w zakresie higieny jamy ustnej, częste spożywanie słodyczy i słodkich napojów zwiększają ryzyko próchnicy zębów i chorób przyzębia (5-9). Zdaniem niektórych autorów czynnikiem ryzyka tych chorób jest również palenie tytoniu (10, 11). Substancje toksyczne i nikotyna, zawarte w dymie tytoniowym, wpływają niekorzystnie na przyzębie i częstość chorób przyzębia wśród palaczy jest 2-3 razy większa niż u niepalących. Substancje te działają miejscowo (podrażnienie błony śluzowej dziąseł, zmiana wydzielania i przepływu śliny, zmiana flory bakteryjnej) oraz ogólnie (zwężenie naczyń krwionośnych, wpływ na układ immunologiczny) (10, 12). Wykazano, że palenie tytoniu powoduje obniżenie stężenia immunoglobuliny A w ślinie oraz zaburza funkcję granulocytów obojętnochłonnych, co odgrywa rolę w patogenezie chorób przyzębia, w tym także młodzieńczego zapalenia przyzębia (13). Większość chorych z zapaleniami przyzębia, przed okresem pokwitania, młodzieńczym i szybko postępującym, ma w różnym stopniu uszkodzone funkcje granulocytów (14).
W Polsce podejmowane są liczne badania nad zachowaniami związanymi ze zdrowiem jamy ustnej u dzieci i młodzieży. Dotyczą one jednak małych, nie reprezentatywnych, grup badanych na niektórych terenach. Zwykle są to badania jednorazowe, z wykorzystaniem różnych metod badania. Uniemożliwia to porównywanie wyników i śledzenie zmian w czasie, co jest niezbędne dla prognozowania czynników ryzyka próchnicy i chorób przyzębia, oceny efektów programów edukacyjnych itd. Prezentowane w niniejszym artykule wyniki badań, powtarzanych co 4 lata, w reprezentatywnych, ogólnopolskich próbach nastolatków (w wieku 11-15 lat), z wykorzystaniem tej samej metody, są unikatowym źródłem informacji na temat czynników ryzyka próchnicy zębów i chorób przyzębia u młodzieży w Polsce. Praca nawiązuje do wcześniejszych analiz (15) i celem jej jest przedstawienie:
1. Częstości czyszczenia zębów, spożywania słodyczy i słodkich napojów gazowanych oraz palenia papierosów przez młodzież w Polsce (według płci, wieku i miejsca zamieszkania) oraz w 34 innych krajach w 2001/02 r.
2. Współwystępowania zachowań ryzykownych dla zdrowia jamy ustnej u młodzieży w Polsce, w zależności od zamożności ich rodzin.
3. Tendencji zmian w częstości czyszczenia zębów u młodzieży w Polsce i krajach, które brały udział w trzech seriach badań, w latach 1994-2002.
METODA
Badania wykonano w ramach międzynarodowych badań nad zachowaniami zdrowotnymi młodzieży szkolnej, przeprowadzanych co 4 lata, we współpracy ze Światową Organizacją Zdrowia (WHO) – Biurem Regionalnym dla Europy (HBSC – Health Behaviour in School-aged Children: A WHO Collaborative Cross-national Study). 2 Polska uczestniczyła w tych badaniach w latach 1990, 1994, 1998 i 2002.
Narzędziem badawczym był międzynarodowy, standardowy kwestionariusz (16), składający się z części: obowiązkowej oraz pakietów do wyboru. Narzędzie to sprawdzono w badaniach pilotażowych w różnych krajach, w tym także w Polsce. W niniejszym artykule wykorzystano następujące pytania z kwestionariusza obowiązkowego:
1. Jak często myjesz zęby? – kategorie odpowiedzi: częściej niż 1 raz dziennie, 1 raz dziennie, co najmniej 1 raz w tygodniu, ale nie codziennie, rzadziej niż 1 raz w tygodniu, nigdy.
2. Ile razy w tygodniu zwykle zjadasz lub pijesz niżej wymienione produkty: słodycze, cukierki lub czekoladę), coca-colę lub inne słodkie napoje gazowane? kategorie odpowiedzi: nigdy, rzadziej niż 1 raz w tygodniu, 1 raz w tygodniu, 2-4 dni w tygodniu, 5-6 dni w tygodniu, codziennie 1 raz, codziennie częściej niż 1 raz.
3. Jak często obecnie palisz papierosy? – kategorie odpowiedzi: codziennie, co najmniej 1 raz w tygodniu ale nie codziennie, rzadziej niż 1 raz w tygodniu, nie palę wcale.
4. Jak sądzisz, czy twoja rodzina jest bogata, tzn. dobrze się jej powodzi? – kategorie odpowiedzi: bardzo bogata, bogata, przeciętna, raczej biedna, biedna.
Pytania 1, 3 i 4 były tak samo sformułowane we wszystkich seriach badań. W pytaniu 2, w 2001/02 r., zmieniono kategorie odpowiedzi, co uniemożliwiło analizę zmian w ostatnich 4 latach.
Badania przygotowano i przeprowadzono we wszystkich krajach zgodnie z międzynarodowym protokołem badawczym (16). Ostatnia seria badań odbyła się w okresie październik 2001 r. – czerwiec 2002 r.; w Polsce w lutym i marcu 2002 r. (kolejne serie badań wykonywane były w tych samych porach roku). Ankieterami w Polsce były głównie odpowiednio dobrane i przeszkolone pielęgniarki szkolne, w pozostałych krajach nauczyciele ze szkół, w których znajdowały się wylosowane klasy.
W analizie wyników w Polsce uwzględniono: miejsce zamieszkania, płeć i wiek. Istotność różnic badano testem chi-kwadrat, przyjmując za poziom istotny p<0,05. W pozostałych krajach wzięto pod uwagę tylko płeć.
MATERIAŁ
Badania przeprowadzono w reprezentatywnych dla każdego kraju próbach młodzieży szkolnej w średnim wieku około 11,6; 13,6 i 15,6 lat. Sposób doboru próby określono w międzynarodowym protokole badawczym (16).
W Polsce próbę wybrano dwukrotnie metodą losowania zespołowego dwustopniowego. Pierwszą próbę dobrano w 1990 r. i wykorzystano ją w latach 1994 i 1998. W pierwszym etapie losowanym zespołem było województwo – wylosowano 11 (spośród 49) województw. W drugim etapie losowania zespołem były klasy V i VII szkół podstawowych oraz klasy I szkół ponadpodstawowych. W związku z reformą administracyjną kraju i reformą strukturalną systemu edukacji, w 2002 r. wybrano drugą próbę ze wszystkich 16 województw. W pierwszym etapie wylosowano 48 (spośród 368) powiatów, po 2-4 powiaty w każdym województwie. W drugim etapie losowano klasy V szkół podstawowych oraz klasy I i III gimnazjów. Szczegółowe informacje o doborze próby podano w raporcie technicznym z badań (17). W każdej serii badań średni wiek badanych uczniów w Polsce wynosił 11,7; 13,7 i 15,7 lat. Liczba badanych uczniów w poszczególnych edycjach badań wynosiła w:
– 1990 r. – 4643 (2315 chłopców, 2328 dziewcząt)
– 1994 r. – 4527 (2243 chłopców, 2284 dziewcząt)
– 1998 r. – 4861 (2405 chłopców, 2456 dziewcząt)
– 2002 r. – 6383 (3204 chłopców, 3179 dziewcząt); dodatkowe informacje o liczbie badanych w 2002 r. podano w tabeli 1.
Tabela 1. Częstość czyszczenia zębów, spożywania słodyczy, coca-coli i innych słodkich napojów gazowanych oraz palenia papierosów przez młodzież w wieku 11,13 i 15 lat w polsce w 2002 r. Według miejsca zamieszkania, płci i wieku (%).
Ogółem
N=6372		Miasto
N=3969		Wieś
N=2403		Chłopcy (wiek w latach)Dziewczęta (wiek w latach)
Ogółem
N=3193		11
N=1072		13
N=1085		15
N=1036		Ogółem
N=3179		11
N=1023		13
N=1041		15
N=1115
Czyszczą zęby
częściej niż 1 raz dziennie
1 raz dziennie
co najmniej 1 raz w tygodniu
rzadziej niż 1 raz w tygodniu lub nigdy
63,7
27,7
4,9
3,7
68,7
24,1
4,0
3,2
55,3
33,6
6,4
4,7
52,4
35,0
7,0
5,6
52,5
34,1
7,8
5,6
51,4
34,1
7,7
6,8
53,2
36,9
5,2
4,7
75,0
20,3
2,8
1,9
69,1
23,2
4,9
2,8
75,2
21,3
2,2
1,3
80,3
16,8
1,5
1,4
p <0,001*NS*<0,001
Spożywają słodycze (cukierki lub czekoladę)
1 raz w tygodniu i rzadziej
2-4 razy w tygodniu
5-6 razy w tygodniu
codziennie 1 raz lub częściej
21,2
26,4
16,0
36,4
19,8
25,3
16,4
38,5
23,6
28,2
15,4
32,8
22,1
25,5
16,6
35,8
24,1
23,6
14,9
37,4
21,4
24,6
17,1
36,9
20,6
28,5
17,9
33,0
20,3
27,3
15,3
7,0
21,0
27,6
15,4
36,0
17,9
27,2
15,2
39,7
22,1
26,9
15,7
35,3
p <0,01 NS NS
Piją coca colę i inne słodkie napoje gazowane
1 raz w tygodniu i rzadziej
2-4 razy w tygodniu
5-6 razy w tygodniu
codziennie 1 raz lub częściej
40,5
21,9
12,2
25,4
39,2
21,2
12,2
27,4
42,7
23,1
12,2
22,0
33,6
21,8
14,1
30,5
33,4
21,9
14,6
30,1
32,8
21,8
13,2
32,2
34,6
21,6
14,4
29,4
47,5
22,1
10,3
20,1
45,9
22,1
11,4
20,5
44,3
22,1
11,5
22,1
52,3
21,9
8,0
17,8
p <0,05*NS*<0,01
Palą obecnie papierosy
nie palą wcale
palą rzadziej niż 1 raz w tygodniu
palą codziennie lub co najmniej 1 raz w tygodniu
82,6
6,2
11,2
81,9
6,0
12,1
83,8
6,4
9,8
79,8
6,4
13,8
91,8
4,4
3,8
81,1
7,2
11,7
65,9
7,8
26,3
85,5
5,9
8,6
97,2
2,3
0,5
86,4
6,2
7,4
74,0
9,0
17,0
p <0,05*<0,001*<0,001
* różnice chłopcy/dziewczęta p<0,001
W ostatniej serii badań w 2001/02 r. w 35 krajach zbadano łącznie ponad 162 tys. osób.
WYNIKI I ICH OMÓWIENIE
1. Częstość czyszczenia zębów
W 2002 r., w Polsce, czyściło zęby częściej niż 1 raz dziennie 63,7% młodzieży. Odsetek ten był istotnie statystycznie większy u dziewcząt (75,0%) niż u chłopców (52,4%). Rzadziej niż 1 raz dziennie czyściło zęby 8,6% uczniów i jest to grupa dużego ryzyka rozwoju próchnicy (tab. 1).
Z wiekiem odsetek czyszczących zęby częściej niż 1 raz dziennie systematycznie zwiększał się u dziewcząt (69,1% u 11-latek, 80,3% u 15-latek), a nie zmieniał się u chłopców. U młodzieży na wsi odsetek często czyszczących zęby był istotnie statystycznie mniejszy niż w mieście (odpowiednio 55,9% i 68,7%).
Zmiany odsetka młodzieży czyszczącej zęby częściej niż 1 raz dziennie w Polsce w latach 1990-2002 ilustruje rycina 1 i rycina 2. W okresie tym, u obu płci, we wszystkich grupach wieku oraz u młodzieży na wsi i w mieście odsetek młodzieży często czyszczącej zęby zwiększał się. Dynamika wzrostu była największa w latach 1990-1994, a w następnych okresach 4-letnich, dzielących kolejne badania, była wyraźnie mniejsza. W 2002 r., w stosunku do 1990 r., w największym stopniu zwiększył się ten odsetek u chłopców i młodzieży na wsi (o 19 punktów procentowych), mimo tego istniejące na początku lat 90. różnice, zależne od płci i miejsca zamieszkania, utrzymują się nadal.
Ryc. 1. Zmiany odsetka młodzieży w wieku 11-15 lat (łącznie) w Polsce, która czyściła zęby częściej niż 1 raz dziennie w latach 1990-2002 według płci i miejsca zamieszkania.
Ryc. 2. Zmiany odsetka młodzieży w Polsce, która czyściła zęby częściej niż 1 raz dziennie w latach 1990-2002 według płci i wieku.
Na rycinie 3 przedstawiono dane z badań HBSC wykonanych w 2001/02 r. w 35 krajach dotyczące odsetka dziewcząt i chłopców w wieku 11-15 lat (łącznie), czyszczących zęby częściej niż 1 raz dziennie. Odsetki te w poszczególnych krajach były bardzo zróżnicowane – największe w Szwajcarii i krajach skandynawskich (poza Finlandią) – powyżej 80% u dziewcząt i 70% u chłopców; najmniejsze na Malcie (odpowiednio 25% i 16%), Litwie (48% i 32%) i w Finlandii (53% i 30%). Polska wśród badanych krajów zajmuje pozycję środkową. We wszystkich krajach, podobnie jak w Polsce, dziewczęta czyszczą zęby częściej niż chłopcy, różnice od 7% do 23%. Różnice zależne od płci są najmniejsze w krajach o największym odsetku nastolatków często czyszczących zęby.
Ryc. 3. Odsetki młodzieży, w wieku 11-15 lat, która czyściła zęby częściej niż 1 raz dziennie w różnych krajach w 2001/02 r.
Na kolejnych rycinach zestawiono odsetki chłopców (ryc. 4) i dziewcząt (ryc. 5) w wieku 11-15 lat w 18 krajach, które uczestniczyły w badaniach w latach 1994, 1998 i 2002. Zaznaczają się tu następujące prawidłowości:
Ryc. 4. Zmiany odsetka dziewcząt w wieku 11-15 lat (łącznie), które czyściły zęby częściej niż 1 raz dziennie, w 18 krajach w latach 1994-2002.
Ryc. 5. Zmiany odsetka chłopców w wieku 11-15 lat (łącznie), którzy czyścili zęby częściej niż 1 raz dziennie, w 18 krajach, w latach 1994-2002.
– utrzymuje się ta sama kolejność krajów pod względem wielkości analizowanego odsetka; Finlandia i większość krajów Europy Wschodniej znajdują się w dolnej części ryciny;
– tendencje zmian są wyraźniej zaznaczone u chłopców niż u dziewcząt, w tym szczególnie w krajach zajmujących niższe „pozycje” na rycinie;
– w większości krajów o mniejszym odsetku często czyszczących zęby największy jego przyrost nastąpił w latach 1994-1998 (szczególnie dotyczy to Rosji, Estonii, Łotwy i Litwy).
2. Spożywanie słodyczy i słodkich napojów gazowanych
W 2002 r., w Polsce, słodycze (cukierki lub czekoladę) spożywało często (codziennie 1 raz lub częściej) 36,4% młodzieży. Częstość spożywania słodyczy była podobna u chłopców (35,8%) i dziewcząt (37,0%), nie zmieniała się z wiekiem, ale była istotnie statystycznie większa w mieście (38,5%) niż na wsi (32,8%) (tab. 1).
Na rycinie 6 przedstawiono odsetki młodzieży spożywającej często słodycze w 35 krajach. Różnice między chłopcami i dziewczętami we wszystkich krajach są niewielkie lub nie występują. Istnieją natomiast duże różnice między poszczególnymi krajami. Najkorzystniejsza sytuacja była w Finlandii, pozostałych krajach skandynawskich i w Grecji (9-16%), najmniej korzystna na Malcie, w Irlandii, Szkocji i Holandii (55-42%). Polska znalazła się wśród krajów o wysokim odsetku młodzieży zjadającej często słodycze.
Ryc. 6. Odsetki młodzieży w wieku 11-15 lat, która spożywała słodycze codziennie 1 raz częściej niż 1 raz dziennie w różnych krajach w 2001/02 r.
W 2002 r., w Polsce, piło często (codziennie 1 raz lub częściej) coca-colę lub inne słodkie napoje gazowane 25,4 % badanych. Odsetek ten był istotnie statystycznie większy u chłopców (30, 5%) niż u dziewcząt (20,1%), w mieście niż na wsi (odpowiednio 27,4% i 22,0%); z wiekiem nie zmieniał się u chłopców, a zmniejszał u dziewcząt (tab. 1).
W 2001/02 r. odsetek często pijących napoje typu „soft drinks” w poszczególnych krajach był, podobnie jak słodyczy, bardzo zróżnicowany – najmniejszy w Finlandii, Litwie, Estonii, Danii i na Łotwie (5-17%) największy w Izraelu, Szkocji, Holandii, USA (56-38%); Polska znajduje się wśród krajów o niższym odsetku (ryc. 7). We wszystkich krajach częściej piją te napoje chłopcy niż dziewczęta i co jest charakterystyczne, różnice zależne od płci są największe w krajach o najmniejszym odsetku często je spożywających.
Ryc. 7. Odsetki młodzieży w wieku 11-15 lat, która piła coca colę i inne słodkie napoje gazowane częściej niż 1 raz dziennie w różnych krajach w 2001/02 r.
3. Palenie papierosów
W 2002 r., w Polsce, paliło papierosy regularnie (codziennie lub co najmniej 1 raz w tygodniu) ogółem 11,2 % młodzieży 11-15-letniej. Odsetek palących papierosy był istotnie statystycznie większy: u chłopców (13,8%) niż u dziewcząt (8,6%), w mieście (12,1%) niż na wsi (9,8%) i u obu płci systematycznie zwiększał się z wiekiem, szczególnie u dziewcząt (0,5% u 11-latek i 17,0% u 15-latek) (tab. 1).
W latach 1990-1998, w Polsce, odsetek palących regularnie nie zmieniał się u chłopców, a systematycznie zwiększał się u dziewcząt 13- i 15-letnich. W 2002 r., w stosunku do 1998 r., u obu płci odsetek ten był mniejszy o około 5%. W Polsce odsetek młodzieży regularnie palącej był zbliżony do wartości średnich dla młodzieży w 35 krajach.
4. Współwystępowanie zachowań ryzykownych dla zdrowia jamy ustnej
W całej badanej grupie większość (79,1%) młodzieży miało co najmniej jedno z czterech analizowanych zachowań ryzykownych dla zdrowia jamy ustnej (rzadkie czyszczenie zębów, spożywanie słodyczy, częste picie napojów typu „soft-drinks” i palenie tytoniu). Wszystkie cztery zachowania ryzykowne występowały u 1,7% młodzieży.
Wśród młodzieży, która czyściła zęby tylko 1 raz dziennie lub rzadziej 61,6% spożywało często (5-6 razy w tygodniu lub częściej) słodycze lub słodkie napoje. Na współwystępowanie tych zachowań ryzykownych istotny wpływ miała sytuacja materialna rodzin badanych. Na rycinie 8 przedstawiono odsetki młodzieży zbyt rzadko czyszczącej zęby i często spożywającej słodycze lub słodkie napoje w zależności od sytuacji materialnej ich rodzin. U młodzieży, która określiła swe rodziny jako biedne lub raczej biedne najmniejszy był odsetek często zjadających słodkie produkty i największy rzadko czyszczących zęby. Wraz ze wzrostem zamożności rodziny zmniejszał się odsetek nastolatków zbyt rzadko czyszczących zęby i znacznie zwiększały się proporcje często spożywających słodkie produkty.
Ryc. 8. Odsetki młodzieży w wieku 11-15 lat, w Polsce, która czyściła zęby (1 raz dziennie, rzadziej lub nigdy) oraz często (5-6 dni w tygodniu lub częściej) spożywała słodycze lub słodkie napoje według zamożności rodziny (ocenianej przez młodzież).
DYSKUSJA
Przedstawione wyniki badań, wykonanych w reprezentatywnej, ogólnopolskiej próbie uczniów w wieku 11-15 lat, dotyczą rozpowszechnienia zachowań ryzykownych dla zdrowia jamy ustnej u młodzieży w okresie dojrzewania w Polsce na początku XXI wieku. Wykazano, że:
– zbyt rzadko czyści zęby co drugi chłopiec (48%) i co czwarta dziewczynka (25%);
– zbyt często spożywa słodycze co trzeci nastolatek (36%), a pije słodkie napoje gazowane (typu „soft-drinks”) co trzeci chłopiec (31%) i co piąta dziewczynka (20%);
– pali regularnie papierosy co dziesiąty nastolatek, ale w wieku 15-lat już co czwarty chłopiec (26%) i prawie co piąta dziewczynka (17%);
– u większości (79%) nastolatków występuje co najmniej jedno z czterech analizowanych zachowań ryzykownych;
– szczególnie duże ryzyko próchnicy zębów i chorób przyzębia, ze względu na niedostatki zachowań prozdrowotnych, występuje u chłopców i młodzieży wiejskiej.
Zachowania związane ze zdrowiem jamy ustnej są determinowane przez czynniki społeczno-ekonomiczne. Wyniki badań, wykonanych w Polsce w latach 1979 (ICS-I) i 1989 (ICS-II) wykazały, że uczniowie w wieku 12-13 lat, z rodzin o „wyższej” pozycji społecznej czyścili zęby częściej niż ich rówieśnicy z rodzin o „niższej” pozycji społecznej. Nie stwierdzono natomiast związku między pozycją społeczną a częstością pojadania między posiłkami oraz spożywaniem słodkich produktów (18). Wyniki badań młodzieży norweskiej, wykonane również w ramach badań HBSC wykazały, że młodzież z rodzin o wyższym statusie społecznym częściej spożywa słodkie napoje (11). W 2002 r., w Polsce, u młodzieży z rodzin o niższym statusie materialnym, rzadszemu czyszczeniu zębów towarzyszyło rzadsze spożywanie słodkich produktów. Wraz ze wzrostem zamożności rodziny zmniejszał się odsetek nastolatków rzadko czyszczących zęby, ale równocześnie zwiększał się odsetek często spożywających słodkie produkty. Zjawisko to wymaga dalszej pogłębionej analizy.
W niniejszej pracy za zachowanie ryzykowne dla zdrowia jamy ustnej uznano również palenie tytoniu, choć w piśmiennictwie polskim ten czynnik ryzyka, głównie chorób przyzębia, nie jest na ogół brany pod uwagę. Ze względu na zwiększanie się z wiekiem częstości i intensywności palenia należy je również traktować jako zagrożenie dla zdrowia jamy ustnej, szczególnie u młodzieży powyżej 15 roku życia.
Rozpowszechnienie analizowanych zachowań wśród młodzieży w 35 krajach jest bardzo zróżnicowane. Młodzież polska zajmuje pod względem: częstości czyszczenia zębów oraz regularnego palenia papierosów pozycję środkową, spożycia słodyczy raczej wysoką, picia słodkich napojów dość niską. Biorąc pod uwagę średnią liczbę PUW u młodzieży 12-letniej (dane WHO z lat 1990-2000) (3) stwierdzono, że wśród pięciu krajów o:
– największym odsetku nastolatków często czyszczących zęby wskaźnik PUW wynosił od 0,9-1,5;
– najmniejszym odsetku młodzieży często spożywającej słodycze PUW wahał się od 1, 0-2, 2, a pijącej słodkie napoje od 1,0 do 2,7.
Ogólnie pod względem zachowań związanych ze zdrowiem jamy ustnej w najkorzystniejszej sytuacji jest młodzież w krajach skandynawskich. Wśród tych krajów odmienna sytuacja jest w Finlandii – najmniejsze odsetki nastolatków spożywających słodycze i słodkie napoje oraz często czyszczących zęby.
Zastosowanie tej samej metody (dobór próby i narzędzie badawcze) umożliwiło śledzenie tendencji zmian w zakresie częstości czyszczenia zębów przez młodzież w Polsce (1990-2002) i 18 innych krajach (1994-2002). W Polsce był to szczególny okres, także z uwagi na zdrowie jamy ustnej:
– zwiększenie podaży środków higieny jamy ustnej i ich intensywna reklama, wprowadzenie do szkół programów edukacyjnych (od 1993 r.) i ich konsekwentna długotrwała realizacja (4, 5, 19), a równocześnie zwiększenie podaży słodyczy i napojów typu „soft-drinks”, ich reklama i zwiększające się spożycie wśród młodzieży (8, 15);
– postępujące rozwarstwienie ekonomiczne społeczeństwa i wzrost sfery ubóstwa; wykazano, że istnieje związek między zdrowiem jamy ustnej, w tym także zachowaniami mu sprzyjającymi, a statusem ekonomicznym (5, 9, 11);
– stopniowo nasilające się ograniczenie świadczeń w zakresie opieki stomatologicznej dla dzieci i młodzieży, w tym programów profilaktyczno-leczniczych (4, 5).
W analizowanym okresie, w Polsce, wskaźnik PUW u 12-latków obniżył się z 4,7 w 1989 r. do 3,8 w 2000 r. (5). Wyniki prezentowanych badań wskazują, że u uczniów w wieku 11,7 lat (zbliżona grupa wieku) odsetek czyszczących zęby częściej niż 1 raz dziennie zwiększył się u chłopców z 33% w 1990 r. do 52% w 2002 r., a u dziewcząt odpowiednio z 63% do 75%. Ta pozytywna zmiana była czynnikiem sprzyjającym powolnemu ale systematycznemu zmniejszaniu się zapadalności na próchnicę zębów u młodzieży w Polsce. Dynamika wzrostu odsetka młodzieży często czyszczącej zęby była największa w latach 1990-1994. W następnych latach niewielka, ale stała tendencja zwyżkowa dotyczyła tylko dziewcząt i młodzieży w mieście.
Analiza zmian w latach 1994-2002 odsetka młodzieży często czyszczącej zęby w 18 krajach wykazała, że w tym czasie największe zmiany dotyczyły krajów o niższym odsetku oraz że były one większe u chłopców niż u dziewcząt. Może to wskazywać, że trudniej spodziewać się poprawy w tym zakresie, gdy w populacji lub jej grupie odsetek ten przekracza poziom 75-80%.
WNIOSKI
1. U większości (79%) młodzieży w okresie dojrzewania, w Polsce, występuje co najmniej jedno (spośród czterech) ryzykowne zachowanie dla zdrowia jamy ustnej. Zwiększone ryzyko rozwoju próchnicy zębów i chorób przyzębia występuje u chłopców i młodzieży wiejskiej i w tych grupach należy nasilić działania edukacyjne.
2. W latach 1990-2002, w Polsce, zwiększył się odsetek młodzieży często czyszczącej zęby, zwłaszcza u chłopców i młodzieży na wsi. Sprzyjało to niewielkiemu, ale stałemu zmniejszaniu się w tym okresie wskaźnika PUW u 12-latków (z 4,7 w 1989 r. do 3,8 w 2000 r.).
3. U młodzieży w wieku 15 lat i powyżej za zachowanie ryzykowne dla zdrowia jamy ustnej należy uznać palenie tytoniu, które zwiększa ryzyko chorób przyzębia. Fakt ten należy uwzględnić w działaniach edukacyjnych adresowanych do młodych ludzi.
4. Istnieje związek między statusem materialnym rodziny a zachowaniami ryzykownymi dla zdrowia jamy ustnej u nastolatków. U młodzieży w rodzinach ubogich problemem są głównie niedostatki w zakresie higieny jamy ustnej, w rodzinach zamożnych nadmierne spożycie słodkich produktów. Istnieje potrzeba podjęcia badań nad ekonomiczno-społecznymi uwarunkowaniami zachowań związanych ze zdrowiem jamy ustnej.
5. Sytuacja w zakresie zachowań zdrowotnych, związanych ze zdrowiem jamy ustnej, w 35 krajach uczestniczących w badaniach HBSC, jest bardzo zróżnicowana i uwarunkowana różnorodnymi czynnikami kulturowymi, społecznymi i ekonomicznymi. Młodzież polska zajmuje pod względem: częstości czyszczenia zębów oraz regularnego palenia pozycję środkową, spożycia słodyczy raczej wysoką, picia słodkich napojów dość niską. W krajach o największym odsetku młodzieży często czyszczącej zęby i najmniejszym odsetku spożywającej słodkie produkty wskaźnik PUW u 12-latków waha się od 0,9 do 2,7, co wskazuje na znaczenie zachowań prozdrowotnych w profilaktyce próchnicy zębów.
Podziękowania
Autorki dziękują kierownikom badań HBSC w poszczególnych krajach za możliwość wykorzystania wyników badań. W serii badań HBSC w 2001 r. byli nimi: A. Morgan - Anglia, W. Dür - Austria, L. Maes - Belgia (flam. ), M. Kutzman - Chorwacja, L. Cśemy - Czechy, P. Due - Dania, M. Maser - Estonia, J. Tynjälä - Finlandia, E. Godeau - Francja, A. Kokkevi - Grecja, J. M. Pedersen - Grenlandia, M. del Carmen Moreno - Hiszpania, W. Vollebergh - Holandia, S. Nic Gabhainn - Irlandia, Y. Harel - Izrael, W. Boyce - Kanada, A. Zaborskis - Litwa, I. Ranka - Łotwa, L. Kostarova Unkovska - Macedonia, M. Massa - Malta, K. Hurrelmann - Niemcy, O. Samdal - Norwegia, M. Gaspar De Matos - Portugalia, A. Komkov - Rosja, E. Stergar - Słowenia, C. Currie - Szkocja, H. Schmidt - Szwajcaria, U. Marklund - Szwecja, O. Balakireva - Ukraina, M. Overpeck - USA, Ch. Roberts - Walia, A. Aszmann - Wegry, F. Cavallo - Włochy.
1 Praca wykonana w ramach grantu Komitetu Badań Naukowych nr 3PO5D 030 22
2 Międzynarodowym koordynatorem badań HBSC jest dr C. Currie, Uniwersytet w Edynburgu (Szkocja), a kierownikiem badań w Polsce prof. B. Woynarowska, Uniwersytet Warszawski.
Polecane książki z księgarni medycznej BORGIS:
Chirurgia szczękowo-twarzowa,
Chirurgia szczękowo-twarzowa 		Zarys chorób wewnętrznych dla stomatologów,
Zarys chorób wewnętrznych dla stomatologów 		Gnatofizjologia stomatologiczna Normy okluzji i funkcje układu stomatognatycznego, Majewski Stanisław W.
Gnatofizjologia stomatologiczna Normy okluzji i funkcje układu stomatognatycznego
Piśmiennictwo
1. Marthaler T.M. et al.: The prevalence of dental caries in Europe 1990-95. Caries Res. 1996, 39: 237-55. 2. World Health Organization: Health for All Targets. The health policy for Europe. European Health for All Series. No. 4. Copenhagen: WHO Regional Office for Europe; 1991. 3. WHO Oral Health Country/Area Profile Programme: www. whocollab. od. mah. se/euro. 4. Wierzbicka M., et al.: Changing oral health status and oral health behaviour of school children in Poland. Comm Dent Health 2002, 19:243-50. 5. Szatko F. Społeczne uwarunkowania stanu zdrowotnego jamy ustnej. Łódź: Katedra Higieny i Epidemiologii AM; 2001. 6. Majewska A. Wadliwe żywienie u podstaw patologii tkanek jamy ustnej. I. Żywienie a próchnica zębów. Przeg. Stomat. Wieku Rozw. 1996, 2/3:69-75. 7. Pawlaczyk T. Węglowodany a profilaktyka próchnicy zębów. Stomat. Współcz. 1995, 2(4):322-9. 8. Borysewicz-Lewicka M., Kruszyńska-Rosada M., Chłapowska J., Śniatała R. Spożywanie słodyczy przez młodzież - badania ankietowe zwyczajów żywieniowych jako ocena zachowań prozdrowotnych w stomatologii. Stom. Współcz. 1998, 5(6): 400-4. 9. Szatko F. Ważniejsze determinanty stanu zdrowotnego jamy ustnej. Przeg. Stomat. Wieku Rozw. 1996, 2/3:120-4. 10. Krall E.A., Dawson-Hughes B., Garvey A.J., Garcia R.I. Smoking, smoking cessation and tooth loss. J. Dent. Res. 1997, 76:1653-9. 11. Nordrehaug Astrom A., Samdal O. Time trends in oral behaviours among Norwegian adolescents: 1985-97. Acta. Odontal. Scand. 2001, 59:193-200. 12. Zambon R.J., Grossi S.G., Machtei E.E., Ho A.W., Dunford R, Genco RJ. Cigarette smoking increases the risk for subgingival infection with periodontal pathogens. J. Periodontol 1996, 67:1050-4. 13. Siwińska-Gołębiowska H., Derentowicz P., Markiewicz K., i in. Wpływ dymu tytoniowego na układ odpornościowy człowieka. W: Szymborski J., Laskowska-Klita T., Mazur J. (redaktorzy). Zdrowie naszych dzieci. Dzieciństwo wolne od dymu tytoniowego. Warszawa: Instytut Matki i Dziecka 2001. s. 97-107. 14. Jańczuk Z. Zapobieganie i leczenie chorób przyzębia. Warszawa: PZWL; 1992. s. 36. 15. Woynarowska B., Komosińska K., Mazur J. Zachowania związane ze zdrowiem jamy ustnej młodzieży szkolnej w Polsce i w innych krajach w latach 1990-1998. Przeg Stomat Wieku Rozw 2000, 3-4:8-17. 16. Currie C., Samdal O., Boyce W., Smith B. Health Behaviour in School-Aged Children:World Health Organization Cross-National Study. Research protocol for the 2001-02 survey. Edinburgh: University of Edinburgh; 2001. 17. Woynarowska B., Mazur J. Zachowania zdrowotne, zdrowie i postrzeganie szkoły przez młodzież w Polsce w 2002 roku. Warszawa: Wydział Pedagogiczny Uniwersytetu Warszawskiego; 2002. 18. Boczkowski A., Szatko F. Postawy i zachowania uczniów w wieku 12-13 lat, związane ze stanem zdrowotnym jamy ustnej oraz funkcjonowaniem systemu opieki stomatologicznej. Cz. III. Zachowania uczniów związane ze stanem zdrowotnym jamy ustnej. Zdr. Publ. 1992, 103(12):641-7. 19. Borysewicz-Lewicka M., Chłapowska J., Pioterek A., Ślendak R. Realizacja edukacyjnych programów stomatologicznych w szkołach Wielkopolski - wyniki badań ankietowych. Czas. Stomat. 2003, 56(5):321-7.
Nowa Stomatologia 2/2004
Strona internetowa czasopisma Nowa Stomatologia
Powrót na górę strony

Pozostałe artykuły z numeru 2/2004:

- reklama -
Strona główna | Reklama | Kontakt
Wszelkie prawa zastrzeżone © 1990-2012 Wydawnictwo Medyczne Borgis Sp. z o.o.