Czytelnia Medyczna » Nowa Stomatologia » 4/2004 » Działanie bakterio- i grzybobójcze wybranych płukanek stosowanych w pielęgnacji jamy ustnej – badanie in vitro

- reklama -

Fitomed
kosmetyki ziołowe

Ski Spa - serwis narciarski Warszawa

- reklama -

Joële Luc¹, Elżbieta Dybiżbańska², Christine Roques³

Działanie bakterio- i grzybobójcze wybranych płukanek stosowanych w pielęgnacji jamy ustnej – badanie in vitro

Bactericidal and fungicidal activity of selected mouthrinses – an in vitro study

¹Fonderephar, Toulouse, Francja
²z Zakładu Stomatologii Zachowawczej IS AM w Warszawie
Kierownik Zakładu: prof. dr hab. Maria Wierzbicka
³Laboratoire de Bacteriologie, Virologie et Microbiologie Industrielle, Toulouse, Francja

Polecane książki z księgarni medycznej BORGIS:

Otorynolaryngologia dla studentów medycyny i stomatologii

Gnatofizjologia stomatologiczna Normy okluzji i funkcje układu stomatognatycznego

Periodontologiczno implantologiczna chirurgia plastyczna

WSTĘP

Zarówno próchnica zębów jak i choroby przyzębia są chorobami o etiologii bakteryjnej. Drobnoustrojami próchnicotwórczymi są bakterie z gatunków Streptococcus mutans i Lactobacillus acidophilus. Do drobnoustrojów uznanych za patogenne dla przyzębia należą Actinobacillus actinomycetemcomitans, Porphyromonas gingivalis i Tannerella forsythensis, a do potencjalnie patogennych m.in. Prevotella intermedia, Campylobacter rectus, Peptostreptococcus micros, Fusobacterium, Eubacterium i Treponema, a także drożdżaki (1). Wymienione bakterie odkładają się na powierzchniach zębów tworząc biofilm określany mianem płytki bakteryjnej. Podstawową rolę w zapobieganiu próchnicy i chorobom przyzębia odgrywa kontrola płytki. Mechaniczna kontrola płytki nazębnej jest niekiedy nie wystarczająco skuteczna, i zalecane jest dodatkowo stosowanie środków chemicznych. Zdarza się to w przypadku upośledzonych zdolności manualnych, u osób niepełnosprawnych fizycznie lub umysłowo, a także po zabiegach chirurgicznych w obrębie jamy ustnej (2, 3). Celem chemicznej kontroli płytki jest zapobieganie proliferacji drobnoustrojów (środki bakteriostatyczne), bądź też zabijanie drobnoustrojów, zarówno już znajdujących się w biofilmie, jak i przyłączających się (środki bakteriobójcze) (4). Najczęściej stosowanym nośnikiem dla środka chemicznego o działaniu przeciwbakteryjnym jest płukanka. Stosowane są też pasty do zębów, szpreje, roztwory do irygacji, gumy do żucia, pastylki do ssania oraz lakiery (5). Do najczęściej stosowanych środków do chemicznej kontroli płytki należy chlorheksydyna, należąca do bis biguanidów, a także chlorek cetylopirydyny – czwartorzędowy związek amonowy, związki fenolowe np. triclosan, środki utleniające np. woda utleniona, związki fluoru np. połączenie aminofluorków i fluorku cynawego, sole metali, np. cyna, cynk i inne np. heksetydyna (5).

Skuteczność środków do chemicznej kontroli płytki oceniano w badaniach in vitro oraz in vivo. W badaniach in vitro wykorzystano testy bakteriologiczne, oceniające najmniejsze stężenie hamujące (MIC) i najmniejsze stężenie bakteriobójcze (MBC) środków (4). Celem pracy była ocena in vitro bakterio- i grzybobójczego działania ośmiu płukanek stosowanych do domowej higieny jamy ustnej, w odniesieniu do wybranych gatunków bakterii i grzybów najczęściej spotykanych w próchnicy zębów i zapaleniu przyzębia.

MATERIAŁ I METODY

Badane płukanki przedstawiono w tabeli 1. Działanie bakterio- i grzybobójcze płukanek oceniano w stosunku do szczepów wzorcowych następujących drobnoustrojów: Streptococcus mutans CIP 103220T, Lactobacillus acidophilus CIP 7316T, Fusobacterium nucleatum CIP 101130T, Prevotella intermedia CIP 103607 i Actinobacillus actinomycetemcomitans CIP 52109 oraz Candida albicans IP 4872, pochodzących ze zbiorów l´Institut Pasteur (Paryż).

Tabela 1. Badane płukanki.

Płukanka	Aktywny składnik	Stężenie użytkowe
Corsodyl	0,20% dwuglukonian chlorheksydyny	czyste
Eludril	0,10% dwuglukonian chlorheksydyny	diluted: 1:2, 1:3
Hextril/Oralden	0,10% heksetydyna	czyste
Meridol	fluoroaminy + 0.025% fluorek cynawy	czyste
Tantum verde	0,15% chlorowodorek benzydaminy	diluted: 1:2
Alodont	0,005% chlorek cetylopirydyny	czyste
Lacalut	0,20% dwuglukonian chlorheksydyny, mleczan glinu, betaina	czyste
Plak out	0,12% dwuglukonian chlorheksydyny	czyste

Zawiesiny bakteryjne przygotowano bezpośrednio przed użyciem w jałowej wodzie destylowanej w stężeniu 10⁸-10⁹ bakterii/ml, natomiast C. albicans - w stężeniu 10⁷/ml. Aktywność bakteriobójczą i grzybobójczą oznaczono metodą „rozcieńczenia – neutralizacji” (European Standard). Badanie przeprowadzono dodając 1 ml zawiesiny z drobnoustrojami, o ustalonym stężeniu, do 9 ml badanego roztworu. W celu symulacji zachodzącej in vivo interakcji ze skadnikami organicznymi, do probówki dodano 0,3% albuminy wołowej. Czas kontaktu wynosił minutę, w temperaturze 32°C. Przerwanie kontaktu odbyło się przez przeniesienie 1 ml z probówki testowej do 9 ml podłoża neutralizującego (10% polisorbat, 2% saponina, 2% lecytyna, 0,5% tiosiarczan sodowy, bulion tryptokazowo-sojowy). Po 10 minutach neutralizacji policzono liczby pozostałych żywotnych drobnoustrojów, inkubując 1 ml zawiesiny w podłożu agarowym Schaedler´a (w przypadku S. mutans), podłożu agarowym MRS (dla L. acidophilus) lub agarowym z wyciągiem słodowym (dla C. albicans). W przypadku F. nucleatum, P. intermedia i A. actinomycetemcomitans obliczenia dokonano wysiewując 100 ml na podłoże agarowe Columbia z krwią owczą. Hodowle inkubowano w temperaturze 37°C przez 48-72 godzin w warunkach tlenowych bądź beztlenowych dla bakterii, i w temperaturze 30°C dla C. albicans. Następnie liczono kolonie. Wszystkie badania wykonano dwukrotnie.

WYNIKI

W tabeli 2 przedstawiono liczbę kolonii poszczególnych szczepów drobnoustrojów (CFU/ml) po minucie kontaktu z badanymi płukankami. Obie płukanki zawierające chlorheksydynę – Corsodyl oraz Eludril w obu zastosowanych rozcieńczeniach, 1:2 i 1:3, wykazywały podobne działanie bakteriobójcze i grzybobójcze w stosunku do wszystkich stosowanych drobnoustrojów. Plak out i Hextril wykazały działanie bakteriobójcze i grzybobójcze podobne do Corsodylu i Eludrilu w stosunku do S. mutans, L. acidophilus, F. nucleatum, A. actinomycetemcomitans i C. albicans, nie wykazywały natomiast działania bakteriobójczego w stosunku do P. intermedia. Meridol odznaczał się działaniem bakteriobójczym jedynie w stosunku do S. mutans i F. nucleatum, natomiast Tantum verde – jedynie w stosunku do F. nucleatum. Alodont i Lacalut nie wykazywały działania bakteriobójczego w stosunku do którychkolwiek z badanych szczepów.

Tabela 2. Liczba kolonii poszczególnych drobnoustrojów (CFU/ml) po minucie kontaktu z badanymi płukankami.

	Corsodyl	Eludril 1:2	Eludril 1:3	Hextril/Oralden	Meridol	Tantum verde	Alodont	Lacalut	Plak out
S. mutans	0-1 0-0 *	1-3 0-2 *	2-4 0-1 *	1-7 0-0 *	0-0 1-1 *	> 300 > 300	> 300 > 300	> 300 > 300	0-1 0-0 *
L. acidophilus	0-0 4-6 *	0-2 0-0 *	0-0 0-0 *	0-0 0-0 *	246-264 150-163	> 300 > 300	> 300 > 300	> 300 > 300	0-0 0-0 *
F. nucleatum	0-0 0-0 *	0-0 0-0 *	0-0 0-0 *	0-0 0-0 *	0-0 0-0 *	3-4 0-0 *	7-10 * > 300	> 300 > 300	0-0 0-0 *
P. intermedia	0-0 0-1 *	0-0 0-0 *	0-0 0-0 *	37-80 40-60	> 300 > 300	> 300 > 300	> 300 > 300	> 300 > 300	> 300 > 300
A. actinomycetemcomitans	0-0 0-0 *	0-0 0-0 *	0-0 0-0 *	0-0 0-0 *	> 300 > 300	> 300 > 300	> 300 > 300	> 300 > 300	0-0 0-0 *
C. albicans	0-0 0-1 *	0-0 0-0 *	0-0 0-0 *	0-0 0-0 *	> 300 > 300	> 300 > 300	> 300 > 300	> 300 > 300	0-2 1-1

* Działanie bakteriobójcze/grzybobójcze

DYSKUSJA

Wyniki obecnej pracy wykazały najszerszy zakres działania bakteriobójczego i grzybobójczego w przypadku płukanek zawierających chlorheksydynę. Podobnie wcześniejsze badania wykazały skuteczność chlorheksydyny w hamowaniu wzrostu drobnoustrojów Gram-dodatnich i Gram-ujemnych związanych z próchnicą zębów oraz z zapaleniem przyzębia, w tym S. mutans, A. actinomycetemcomitans, P. intermedia, F. nucleatum i P. gingivalis (6, 7), jak również C. albicans (8). Wcześniejsze badania wykazały szersze i bardziej homogeniczne spektrum działania przeciwbakteryjnego in vitro dla chlorheksydyny niż dla heksetydyny i chlorku cetylopirydyny (9), jak również silne działanie grzybobójcze (8). Najmniejsze stężenie hamujące (MIC) chlorheksydyny w stosunku do drobnoustrojów jamy ustnej określono jako 1-20 mg/ml (5). Wiadomo jednak, że drobnoustroje znajdujące się w biofilmie zachowują się inaczej niż drobnoustroje w zawiesinie stosowane do badań laboratoryjnych, stąd też oceniano również wpływ chlorheksydyny na żywotność drobnoustrojów znajdujących się w płytce nazębnej. Stwierdzono, że po płukaniu jamy ustnej roztworem chlorheksydyny, zmniejszyła się liczba żywych drobnoustrojów w płytce w większym stopniu niż po płukaniu roztworem aminofluorków/fluorku cynawego (10), a proporcje drobnoustrojów tlenowych w płytce w stosunku do beztlenowych zwiększyły się (11). Po sześciu miesiącach płukania chlorheksydyną stwierdzono również wpływ na florę poddziąsłową, ze zmniejszeniem proporcji drobnoustrojów Gram-ujemnych (5).

Poza badaniami bakteriologicznymi, chlorheksydyna była przedmiotem licznych badań klinicznych. W przypadku kilkudniowego zaniechania szczotkowania zębów, stwierdzono większą skuteczność chlorheksydyny w zapobieganiu odkładania się płytki w porównaniu z grupą placebo (12), z aminofluorkami/fluorkiem cynawym (13) oraz z chlorkiem cetylopirydyny (14, 15). W miarę zwiększenia stosowanego stężenia chlorheksydyny od 0,01% do 0,05% Jenkins i wsp. obserwowali zwiększenie działania hamującego w odniesieniu do wskaźnika płytki oraz do obszaru powierzchni zęba pokrytego płytką, natomiast przy stężeniach od 0,05% do 0,20% wzrost stężenia chlorheksydyny spowodował już niewielki wzrost skuteczności płukanki (12). Również badania Keijser´a i wsp. oraz Smith´a i wsp. wykazały podobną skuteczność płukanek zawierających chlorheksydynę w stężeniu 0,12% i 0,20%, przy jednoczesnym utrzymaniu podobnej całkowitej dawki chlorheksydyny (16, 17). Herrera i wsp. stwierdzili silniejsze działanie bakteriobójcze w stosunku do S. mutans dla płukanek zawierających 0,12% chlorheksydynę z alkoholem oraz 0,12% chlorheksydynę z 0,05% chlorkiem cetylopirydyny, niż dla 0,12% chlorheksydyny bez alkoholu (18).

Zaniechając szczotkowanie zębów przez 1-3 tygodni, oceniano wpływ chlorheksydyny na rozwój zapalenia dziąseł. Stwierdzono, że płukanie jamy ustnej w tym czasie 0,10%-0,20% roztworem chlorheksydyny zmniejszyło odkładanie się płytki nazębnej oraz rozwój zapalenia dziąseł w porównaniu z grupą placebo (11, 19, 20), jak również z grupą stosującą aminofluorki/fluorek cynawy (10, 21).

Dłuższe stosowanie chlorheksydyny nie doprowadziło do rozwoju drobnoustrojów oportunistycznych ani też do powstania trwałych zmian w składzie mikroflory jamy ustnej. Obserwowany przejściowy, niewielki wzrost odporności drobnoustrojów na płukanki, wyrażający się wzrostem wartości MIC, wrócił do stanu wyjściowego po pięciu miesiącach od odstawienia preparatu (5). Czynnikiem ograniczającym stosowanie chlorheksydyny mogą być obserwowane objawy niepożądane – przebarwienie zębów i wypełnień oraz zaburzenia smakowe (3, 11, 22, 23), chociaż objawy te są mniej nasilone w przypadku stosowania niższego stężenia preparatu (3).

Obecnie wiadomo, że drobnoustroje patogenne dla przyzębia znajdują się nie tylko w płytce bakteryjnej, ale także na grzbietowej powierzchni języka, na błonie śluzowej policzków i w innych niszach ekologicznych, stąd też wprowadzono pojęcie dezynfekcji całej jamy ustnej w leczeniu chorób przyzębia (19). Ma ona na celu zapobieganie ponownej infekcji kieszonek przyzębnych po skalingu, poprzez ograniczenie ponownego wzrostu drobnoustrojów patogennych z całej jamy ustno-gardłowej (1). Najczęściej zalecano w tym celu płukanie jamy ustnej dwukrotnie w ciągu dnia 10-15 ml 0,10%-0,20% roztworem chlorheksydyny przez 1-2 tygodni (19, 20). Istotne znaczenie może jednak mieć skład płukanki, gdyż przeprowadzone badania wykazały, że płukanka zawierająca oprócz 0,20% chlorheksydyny mleczan glinu i betainę nie wykazała działania bakteriobójczego ani grzybobójczego w stosunku do którychkolwiek badanych szczepów, podczas gdy inna zawierająca 0,12% chlorhexydynę nie wykazała działania bakteriobójczego w stosunku do P. intermedia.

WNIOSKI

1. Ze wszystkich badanych płukanek, największe działanie bakteriobójcze i grzybobójcze w stosunku do ocenianych drobnoustrojów obserwowano w przypadku chlorheksydyny.

2. Nie stwierdzono różnicy w działaniu bakteriobójczym ani grzybobójczym między płukankami zawierającymi chlorheksydynę w stężeniu 0,20%, a stężeniu 0,10%, nawet po rozcieńczeniu tej ostatniej płukanki.

Polecane książki z księgarni medycznej BORGIS:

Onkologia dla stomatologów

Podręcznik dla asystentek i higienistek stomatologicznych

Stomatologia wieku rozwojowego

Piśmiennictwo

1. Slots J.: Primer for antimicrobial therapy. J. Periodont. Res., 2000, 35, 108-114. 2.Ciancio SG.: Use of mouthrinses for professional indications. J. Clin. Periodontol., 1988, 15, 520-523. 3.Zanela NL., et al.: The influence of mouthrinses with antimicrobial solutions on the inhibition of dental plaque and on the levels of mutans streptococci in children. Pesqui. Odontol. Bras., 2002, 16, 101-106. 4.Addy M.:The use of antiseptics in periodontal therapy. W Lindhe J., Karring T., Lang NP.: Clinical periodontology and implant dentistry. Oxford, Blackwell Munksgaard 2003, 464-493. 5.Sreenivasan P., Gaffar A.: Antiplaque biocides and bacterial resistance: a review. J. Clin. Periodontol., 2002, 29, 965-974. 6.Maruniak J., et al.: The effect of 3 mouthrinses on plaque and gingivitis development. J. Clin. Periodontol., 1992, 19, 19-23. 7.Stanley A., et al.: The in vitro effects of chlorhexidine on subgingival plaque bacteria. J. Clin. Periodontol., 1989, 16, 259-264. 8.Hermant C., et al.: In vitro fungicidal activity of main antiseptic solutions used as mouthwash against gingival fungal strains in HIV infected patients. Med. Mal. Infect., 1997,27, 715-718. 9.Luc J., et al.: Activite bactericide in vitro de 5 antiseptiques buccaux vis-a-vis des principaux germes impliques dans les affections bucco-dentaires. J. de Parodontologie 1991,10, 381-387. 10.Brecx M., et al.: Efficacy of Listerine, Meridol and chlorhexidine mouthrinses as supplements to regular tooth - cleaning measures. J. Clin. Periodontol., 1992, 19, 202-207. 11.Richter S., et al.: In vivo study of the efficacy of a mouthrinse containing 0.1% chlorhexidine digluconate. Dent. Med. Probl., 2003, 40, 29-36. 12.Jenkins S., et al.: Dose response of chlorhexidine against plaque and comparison with triclosan. J. Clin. Periodontol., 1994, 21, 250-255. 13.Riep BG., et al.: Comparative antiplaque effectiveness of an essential oil and an amine fluoride/stannous fluoride mouthrinse. J. Clin. Periodontol., 1999, 26, 164-168. 14.Gjermo P., et al.: The plaque - inhibiting capacity of 11 antibacterial compounds. J. Periodont. Res. 1970, 5, 102-109. 15.Moran J., et al.: Comparative effects of quaternary ammonium mouthrinses on 4-day plaque regrowth. J. Clin. Periodontol., 2000, 27, 37-40. 16.Keijser JA., et al.: Comparison of 2 commercially available chlorhexidine mouthrinses. J. Periodontol., 2003, 74, 214-218. 17.Smith RG., et al.: Comparative staining in vitro and plaque inhibitory properties in vivo of 0.12% and 0.2% chlorhexidine mouthrinses. J. Clin. Periodontol., 1995, 22, 613-617. 18.Herrera D., et al.: Differences in antimicrobial activity of four commercial 0,12% chlorhexidine mouthrinse formulations: an in vitro contact test and salivary bacterial counts study. J. Clin. Periodontol., 2003, 30, 307-314. 19. Collaert B., et al.: The effect of delmopinol rinsing on dental plaque formation and gingivitis healing. J.Clin. Periodontol., 1992, 19, 274-280. 20. Lucas GQ., Lucas ON.: Preventive action of short - term and long - term chlorhexidine rinses. Acta Odontol. Latinoam 1999, 12, 45-58. 21.Etemadzadeh H., et al.: Effect on plaque growth and salivary micro-organisms of amine fluoride - stannous fluoride and chlorhexidine - containing mouthrinses. J. Clin. Periodontol., 1989,16, 175-178. 22.Helms JA., et al.: Effects of chlorhexidine on human taste perception. Arch. Oral. Biol., 1995, 40, 913-920. 23.Slots J.: Efficient antimicrobial treatment in periodontal maintenance care. J. Am. Den. Assoc., 2000, 131, 1293-1303.

Nowa Stomatologia 4/2004
Strona internetowa czasopisma Nowa Stomatologia

Powrót na górę strony

Pozostałe artykuły z numeru 4/2004:

- reklama -

Strona główna | Reklama | Kontakt