Ocena wpływu lizaków bezcukrowych na wartość pH śliny

Z uwagi na rolę, jaką odgrywają węglowodany ulegające fermentacji bakteryjnej w etiologii w próchnicy zębów, ich redukcja w diecie powinna być jednym z głównych celów profilaktyki przeciwpróchnicowej. Każde spożycie cukrów powoduje okresowy spadek pH na powierzchni szkliwa pokrytego płytką nazębną, co prowadzi do jej demineralizacji (1, 2). Główny nacisk w profi- laktyce przeciwpróchnicowej powinien być kładziony na ograniczenie częstości spożywania produktów zawierających kariogenne węglowodany.

Korzystnym rozwiązaniem jest również zastosowanie w diecie substytutów cukru, co przyczynia się do eliminacji występującej po spożyciu posiłku fazy kwaśnej.

Do substytutów cukru niewykazujących działania kariogennego należy między innymi isomalt. Ma on połowę niższy niż sacharoza stopień słodkości i o 50% niższą wartość kaloryczną – 2 kcal/g. Może być stosowany przez diabetyków, gdyż nie podnosi stężenia glukozy i insuliny we krwi – indeks glikemiczny <15 (1, 3). Ten zamiennik cukrowy należy do grupy alkoholi cukrowych wielowodorotlenowych (polialkoholi), do której należą również: sorbitol, ksylitol, mannitol. Isomalt powstaje z sacharozy w wyniku jej enzymatycznego przekształcenia do isomaltozy, a następnie jej uwodnienia. Powstały poliol jest mieszaniną glukosorbitolu i glukomannitolu. Isomalt nie wykazuje potencjału kariogennego (4), gdyż nie jest substratem do syntezy przez bakterie jamy ustnej zewnątrzkomórkowych polisacharydów.

Również syntetyczne, sztuczne słodziki, takie jak acesulfam K, aspartam, cyclamat, pomimo wysokiego stopnia słodkości nie są kariogenne (1). Ponadto, w warunkach in vitro, aspartam i acesulfam K redukują adherencje bakterii S. mutans (cyt. wg 5).

Jednym z ostatnio opracowanych produktów firmy S.A. Chupa-Chups są lizaki, które poza składnikami, takimi jak: mleczan sodu, regulator kwasowości, lecytyna, barwniki E171, E129, substancje zapachowe, jako środek słodzący zawierają isomalt i ascesulfam K.

Celem pracy była ocena wpływu spożywania lizaków Chupa-Chups Cremosa na wartość pH śliny oraz sensometryczna ocena produktu na podstawie badania ankietowego.

W badaniu uczestniczyło 50 studentów stomatologii UM w Łodzi (40 kobiet i 10 mężczyzn). Średnia wieku w grupie badanej wynosiła 23,04 ± 2,24 lata. Wszyscy uczestnicy badania byli w stanie zdrowia ogólnym dobrym. Wybór grupy był uwarunkowany możliwością uzyskania właściwej współpracy podczas badania oraz wyczerpujących odpowiedzi na pytania zawarte w ankiecie. Badani nie spożywali posiłków ani napojów, oraz nie szczotkowali zębów na dwie godziny przed rozpoczęciem pobierania próbek śliny. Od każdego z badanych pobrano próbkę śliny niestymulowanej, zbieranej do plastikowej probówki przez 5 minut. Następnie uczestnicy badania spożywali lizaki Chupa-Chups przez 5 minut. Kolejne cztery próbki śliny stymulowanej zbierane były po 5, 10 i 20 minutach od zakończenia spożywania badanego produktu.

Do oceny pH śliny w zebranych próbkach zastosowano pH-metr, mikrokomputer CP-315 firmy Elmetron oraz elektrodę EUROSENSOR ESAgP-301 W.

Jako grupę kontrolną wykorzystano wyniki badań pH przeprowadzonych u 63 studentów stomatologii (średnia wieku 21±1,74). W grupie kontrolnej uczestnicy, po pobraniu próbek śliny niestymulowanej, płukali jamę ustną przez 3 minuty 15 ml 20% roztworu glukozy. W kolejnych etapach badania próbki śliny zebrano po 5, 10, 20 i 40 minutach od momentu zakończenia płukania jamy ustnej roztworem glukozy.

W celu statystycznego opracowania wyników badań pH obliczono średnie arytmetyczne oraz oceniono wewnętrzne zróżnicowanie cech za pomocą odchylenia standardowego. Różnice pomiędzy wartościami przeciętnymi w badanych grupach oceniono za pomocą testu T dla prób zależnych.

W grupie badanej przeprowadzono ankietę, zawierającą pytania dotyczące oceny smaku, zapachu i wzoru opakowania produktu Chupa-Chups Cremosa w skali 1-5 oraz nawyków badanych odnośnie spożywania słodyczy.

Średnia wartość pH śliny niestymulowanej w grupie badanej wynosiła 6,89 (SD=0,21 ), natomiast w grupie kontrolnej 6,95 (SD=0,27). Różnice pomiędzy wstępnymi wartościami pH w badanych grupach nie były znamienne statystycznie, co stwarzało warunki do prowadzenia porównań pomiędzy grupami. W grupie badanej wartość pH po 5 minutach od spożycia produktu Chupa-Chups, czyli 10 minut od rozpoczęcia spożywania lizaka, wynosiła średnio 7,19 (SD=0,26),wartość minimalna 6,83. W kolejnych badaniach po 10 i 20 minutach od zaprzestania spożywania produktu uzyskane wartości pH wyniosły odpowiednio 7,06 (SD=0,20) i 6,99 (SD=0,23).

W grupie kontrolnej po 5 minutach od płukania jamy ustnej roztworem glukozy średnia wartość pH śliny spadła do poziomu 5,98 (SD=0,67), przy czym u 20,6% badanych wartość pH obniżyła się znacznie poniżej krytycznej wartości pH 5,5. Wartości pH utrzymywały się na obniżonym poziomie w kolejnych badaniach po 10 min. (pH=6,23, SD=0,52) i 20 minutach (pH=6,65, SD=0,37). Powrót pH śliny do wartości zbliżonej do uzyskanej w badaniu wyjściowym zaobserwowano dopiero po 40 minutach (6,89, SD=0,22). Szczegółowe wartości pH i ocenę statystyczną przedstawia tabela 1.

Z przeprowadzonego badania ankietowego dotyczącego oceny produktu Chupa-Chups wynika, iż 44% studentów uznało smak lizaków za bardzo dobry (ocena 5), 40% za dobry a 12% za zadowalający (ocena 3). Jedynie jedna z ankietowanych osób stwierdziła, iż smak testowanego produktu jest mało zadowalający, przyznając mu w skali 1do 5 ocenę 2.

Oceniając zapach lizaków Chupa-Chups ponad połowa ankietowanych (54%) przyznała produktowi ocenę bardzo dobrą, 26% dobrą i 20% uznało zapach produktu za zadowalający. Nikt z badanych nie uznał smaku ani zapachu lizaków za nieodpowiedni (ocena 1). Ankietowani wysoko ocenili opakowanie produktu – ocenę 5 przyznało 62% osób, ocenę 4-32%, pozostali ankietowani ocenili opakowanie jako zadowalające.

Szczegółowe dane dotyczące sensometrycznej oceny gumy przedstawia tabela 2.

Z części ankiety zawierającej pytania odnośnie nawyków żywieniowych badanych osób wynika, że codziennie spożywa słodycze 30% ankietowanych studentów (15 osób), kilka razy w tygodniu 29 osób – 58% badanych, a jedynie 12% (6 osób) spożywa słodycze raz w tygodniu lub rzadziej.

Na pytanie „czy zwracasz uwagę na zawartość cukrów kariogennych w produktach spożywczych?” 52% ankietowanych udzieliło odpowiedzi twierdzącej. Natomiast fakt, że testowany produkt nie zawiera cukrów kariogennych jest ważny aż dla 90% badanych.

Istotne wydało nam się zapytanie studentów, czy będą polecali produkt Chupa-Chups zamiast innych słodkich przekąsek swoim przyszłym pacjentom. Odpowiedzi pozytywnej udzieliło ogółem 98% ankietowanych, w tym 50% będzie zalecało pacjentom spożywanie lizaków Chupa-Chups Cremosa w ograniczonych ilościach.

Problem spadku pH w jamie ustnej po spożywaniu posiłków, a zwłaszcza słodkich przekąsek, jest często podejmowany w piśmiennictwie. Obniżenie pH w jamie ustnej jest szczególnie niekorzystne dla uzębienia dziecięcego. Wg Andersena i wsp. krytyczne pH dla demineralizacji szkliwa jest znacząco wyższe u dzieci w porównaniu z osobami dorosłymi. Zwiększone ryzyko demineralizacji jest również spowodowane niższą zawartością jonów wapnia w ślinie (6). Niestety, kariogenne nawyki żywieniowe stwierdzane są najczęściej u dzieci i młodzieży. Badania Wrzeszcz i wsp. wykazały, że 38,8% dzieci w wieku przedszkolnym spożywa słodycze kilkakrotnie w ciągu dnia, a aż 78,8% spożywa słodycze między posiłkami (7). Zbliżone wyniki uzyskała Piętowska – 77% rodziców dzieci w wieku 6 lat przyznało, że ich dzieci spożywają słodycze między posiłkami (8). Dzieci spożywają głównie cukierki i czekoladę (8), a o wyborze produktu najczęściej decyduje samo dziecko (9).

Z uwagi na trudności związane z eliminacją nawyku pojadania między posiłkami bardzo potrzebne jest wprowadzanie na rynek słodkich produktów, które nie zawierają cukrów ulegających fermentacji bakteryjnej a tym samym nie wywołują efektu demineralizacji szkliwa zębów.

Przeprowadzone przez autorów pomiary pH potwierdziły, iż lizaki Chupa-Chups Cremosa można zaliczyć do grupy produktów „przyjaznych dla zębów”. Spożycie produktu nie powodowało spadku pH śliny, a co więcej powodowało przesunięcie równowagi w kierunku zasadowym. Imfeld (10) badał zmiany pH w trzydniowej płytce nazębnej po płukaniu jamy ustnej roztworem isomaltu, po spożyciu czekolady zawierającej isomalt oraz po płukaniu jamy ustnej 10% roztworem sacharozy. Roztwór isomaltu i produkt słodzony isomaltem nie spowodowały spadku pH płytki poniżej wartości 6, podczas gdy roztwór sacharozy obniżył pH do wartości 4,5. Dane z piśmiennictwa (3) wskazują także, że słodki smak isomaltu, tak jak innych zamienników cukrowych, powoduje stymulacje przepływu śliny i zmianę jej składu (wzrost stężenia jonów wapniowych i spadek stężenia nieorganicznych fosforanów), co powoduje, że pH śliny pozostaje neutralne. Karczmarek i wsp. (5) poddali ocenie pH śliny po ssaniu „bezcukrowych” dropsów, zawierających jako substancje słodzące isomaltozę, ksylitol, aspartam i acesulfam K. W badaniu po 5 minutach od rozpoczęcia ssania dropsów (badanie w trakcie spożywania produktu) pH śliny wynosiło średnio 6,63. Spadek pH uzależniony był od rodzaju dropsów. Najwyższy był on dla dropsów zawierających kwas cytrynowy i jabłkowy – 0,4 jednostki, najniższy dla dropsów Wild Mint zawierających tylko kwas cytrynowy – 0,05 jednostki. pH śliny po 15 minutach od spożycia dropsów wzrosło o 0,22 jednostki w porównaniu z pH wyjściowym. W przypadku lizaków Chupa-Chups Cremosa obserwowano wzrost o 0,16 jednostki po 10 minutach od spożycia produktu. Zarówno po spożyciu dropsów Orbit jak i lizaków Chupa-Chups pH śliny utrzymuje się na podwyższonym poziomie po okresie 20-30 minut od zaprzestania spożywania produktów (ryc. 1.).

Wyniki uzyskane w przeprowadzonym przez autorów badaniu są zgodne z danymi z piśmiennictwa i potwierdzają, że produkt Chupa-Chups Cremosa, zawierający jako środki slodzące isomalt i acesulfam K, nie posiada właściwości kariogennych, a więc może być polecany pacjentom zamiast innych słodyczy.