Kształcenie ustawiczne w anestezjologii i intensywnej terapii w Europie Środkowej: kursy FEEA (Foundation for European Education in Anaesthesiology) w Polsce

Anest Inten Terap 2004; 36, 210-213

Ukończenie szkoły medycznej nie jest końcem medycznej edukacji. Jakkolwiek wiele wysiłku włożono dotychczas w jakość szkolenia przeddyplomowego, to obszarem wymagającym szczególnej uwagi jest wymóg stałego nabywania wiedzy i umiejętności przez lekarzy w całym okresie ich życia zawodowego [1]. Narasta przekonanie, iż na lekarzach ciąży moralne, jeśli nie prawne zobowiązanie do bycia na bieżąco z osiągnięciami wiedzy medycznej i świadczenia swych usług na poziomie najwyższym. Wiedza nabyta w czasie studiów staje się bowiem nieomal przestarzała w całości w okresie, w którym student kończy studia [1].

W polskim Kodeksie Etyki Lekarskiej sformułowano dlatego w sposób następujący jego 55. artykuł: „ Powinnością każdego lekarza jest uzupełnianie, doskonalenie wiedzy i umiejętności zawodowych, a także przekazywanie ich swoim współpracownikom.” [2]. Ustawiczne kształcenie medyczne określa się jako „każdy i wszystkie sposoby, za pomocą których lekarze uczą się nadal po formalnym ukończeniu ich szkolenia” [1].

Europejska Fundacja ds. Szkolenia w Anestezjologii (Foundation for European Education in Anaesthesiology, FEEA) jest członkiem Europejskiej Unii Specjalistów Medycznych (UEMS), a jej głównym celem jest podnoszenie i utrzymywanie usług w zakresie anestezjologii na poziomie najwyższym z możliwych.

W 1995 r. powołany został pierwszy w Polsce Ośrodek Regionalny FEEA w Poznaniu, a jego dyrektorem został prof. Witold Jurczyk kierujący wówczas Instytutem Anestezjologii i Intensywnej Terapii w Akademii Medycznej im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu. Instytut jako jedyna jednostka akademicka w Polsce uzyskała w 1997 r. akredytację Zarządu Anestezjologii Europejskiej Unii Specjalistów Medycznych i Europejskiej Akademii Anestezjologii w zakresie szkolenia podyplomowego w anestezjologii i intensywnej terapii. Akredytacja ta została następnie przedłużona na okres do 2007 r. i dotyczy obecnie kierowanej przeze mnie Katedry Anestezjologii i Intensywnej Terapii Akademii Medycznej im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu, jako jednostki powstałej w miejsce Instytutu.

Ośrodkiem regionalnym w Poznaniu kieruje obecnie dr hab. med. K. Kusza, profesor Pomorskiej Akademii Medycznej im. L. Rydygiera w Bydgoszczy.

Prof. Jurczyk jest koordynatorem działań FEEA w zakresie ustawicznego kształcenia podyplomowego na terenie całej Polski.

Od chwili powstania Ośrodka Regionalnego FEEA w Poznaniu, w 1995 r., szkolenie podyplomowe w zakresie anestezjologii i intensywnej terapii (w systemie pięciu kursów) ukończyło 286 lekarzy anestezjologów.

W latach 2001-2003 sześciokursowy cykl szkolenia w ośrodku poznańskim ukończyło 106 lekarzy anestezjologów.

W kwietniu 2001 r. kursem nr 5 rozpoczął działalność swą Ośrodek Regionalny w Krakowie, prowadzony przez prof. J. Andresa. W Krakowie przeprowadzono dotąd pięć kursów pierwszej (sześciokursowej) edycji szkolenia podyplomowego FEEA. W każdym z kursów brało udział od 71 do 137 lekarzy. Oprócz lekarzy polskich w kursach tych uczestniczyło czworo lekarzy z zagranicy, a mianowicie po jednej osobie z Anglii i Austrii i dwóch lekarzy z Ukrai-ny. W grudniu 2003 r. kursem nr 5 rozpoczęto w Krakowie kolejną, drugą edycję sześciokursowych szkoleń podyplomowych FEEA.

W maju 2001 r. kursem nr 4 (matka i dziecko) rozpoczął swą działalność prowadzony przez prof. T. Szretera, w Instytucie Pomniku Zdrowia Dziecka Ośrodek Regionalny w Warszawie. Od tego czasu kurs nr 4 prowadzony jest wyłącznie w Warszawie, dla wszystkich uczestników szkoleń FEEA w Polsce. W Warszawie przeprowadzono dotychczas 7 kursów, w których każdorazowo brało udział od 25 do 28 uczestników. Ośrodek posiada własną salę wykładową z pełnym wyposażeniem dydaktycznym. Szkolenie praktyczne umożliwia sprzęt do nauki resuscytacji krążeniowo-oddechowej, do nauki resuscytacji i intubacji u dzieci i noworodków, również z wykorzystaniem fibroskopu. Ośrodek jako jeden z dwóch w kraju umożliwia szkolenie metodą symulacji, dzięki posiadaniu symulatora anestezjologicznego Sima 1.0, wraz z oprzyrządowaniem i programem komputerowym. Uczestnicy kursów FEEA w Warszawie biorą zatem udział (opcjonalnie) w szkoleniach z użyciem symulatora. Ośrodek posiada własny serwer internetowy (http://anestzja.czdwaw.pl) zawierający materiały szkoleniowe.

Szkolenie podyplomowe w anestezjologii i intensywnej terapii w formie kształcenia ustawicznego na kursach FEEA prowadzone jest obecnie w Polsce wyłącznie w cyklu sześciokursowym.

W 2004 r. przewiduje się uruchomienie czwartego w Polsce Ośrodka Regionalnego FEEA we Wrocławiu, prof. A. Küblera, we współpracy z dr. hab. E. Karpel z Katedry Anestezjologii i Intensywnej Terapii Śląskiej Akademii Medycznej w Katowicach.

Każdy z ośrodków regionalnych dysponuje możliwością wydawania materiałów szkoleniowych w postaci zestawu wykładów dotyczących poszczególnych kursów. Materiały te (na prawach publikacji) przekazywane są uczestnikom kursów, są też w formie odpłatnej możliwe do nabycia przez innych zainteresowanych. Jak z dotychczasowego doświadczenia wynika cieszą się one dużym zainteresowaniem wśród lekarzy, nie tylko anestezjologów.

W okresie od 1995 do 2003 r. w kursach kształcenia ustawicznego organizowanych w Polsce przez regionalne ośrodki FEEA wzięło udział 932 lekarzy.

W latach 1995-2000 w poznańskim Ośrodku Regionalnym w Kiekrzu koło Poznania przeprowadzono dwie edycje pięciokursowych szkoleń FEEA, zgodnie z obowiązującą tematyką przedstawioną poniżej:

Kurs nr 1: Oddychanie, znieczulenie w torakochirurgii, chirurgii głowy i szyi;

Kurs nr 2: Układ krążenia, krew, transfuzje;

Kurs nr 3: Intensywna terapia, nerki, medycyna stanów nagłych;

Kurs nr 4: Matka, dziecko, wątroba, znieczulenie w chirurgii jamy brzusznej, znieczulenia drobne;

Kurs nr 5: Neurologia, znieczulenie przewodowe i terapia bólu.

W opracowaniu niniejszym przedstawiono kompleksową ocenę wyników tego szkolenia w obrębie wymienionych dwóch edycji kursów FEEA. Dokonano tego w oparciu o dane dysertacji doktorskiej E. Buczkowskiej, pod tytułem: „Ocena kształcenia podyplomowego europejskiej fundacji ds. szkolenia w anestezjologii (Foundation for European Education in Anaesthesiology – F.E.E.A.) w warunkach polskich”, przygotowanej pod kierunkiem prof. Jurczyka i obronionej przez autorkę na Wydziale Lekarskim Akademii Medycznej im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu w 2003 r. [3].

Informację o szkoleniach FEEA umieszczono w czasopismach lekarskich „Anestezjologia Intensywna Terapia” i „Eter” o zasięgu ogólnopolskim. Informację taką skierowano także do Okręgowych Izb Lekarskich, z prośbą o jej upowszechnienie. W wyniku tych informacji spośród 300 kandydatów na pierwszy kurs zakwalifikowano 95 osób, zaś spośród 250 kandydatów do drugiej edycji szkolenia wybrano 96 osób.

W cyklach dwóch szkoleń uczestniczyło zatem 191 lekarzy specjalistów anestezjologów, zaś szkolenie ukończyło 180 lekarzy. W szkoleniach tych uczestniczyli lekarze specjaliści o różnym, przeważnie jednak długim stażu pracy w anestezjologii i intensywnej terapii. Spośród 95 lekarzy biorących udział w pierwszej edycji pięciokursowego cyklu szkolenia ustawicznego 10 uzyskało specjalizację w okresie do 5 lat, 29 w okresie od 5 do 10 lat, 28 w okresie od 10 do 20 lat i 28 w okresie powyżej 20 lat.

Szkolenie prowadzone było przez 58 wykładowców, a w dyspozycji uczestników kursów były przygotowane uprzednio materiały szkoleniowe w postaci skryptów wykładów. Do każdego modułu tematycznego przypisano dwóch wykładowców, w celu niezakłóconej realizacji programu szkolenia.

Zgodnie z założeniami programu szkolenia zajęcia obligatoryjne uzupełnione były opcjonalnymi, w postaci popołudniowych i wieczorowych dyskusji, nieformalnych spotkań z wykładowcami i prezentacji filmów szkoleniowych i demonstracji sprzętu.

Wielostronnej oceny szkolenia ustawicznego na wymienionych kursach dokonano za pomocą następujących instrumentów:

1) odpowiedniej konstrukcji ankiet skierowanych do osób, które ukończyły pięciokursowy cykl szkolenia,

2) testów samooceny uczestników szkoleń,

3) wypełnianych przez uczestników kursów anonimowych kart oceny wykładowców,

4) ankiet skierowanych do wykładowców.

Ad 1.

Ze skierowanych do 180 absolwentów szkoleń ankiet odpowiedzi uzyskano od 95 osób, tj. 52,8% uczestników kursów.

W ich opinii satysfakcję z uczestniczenia i ukończenia szkolenia zadeklarowało 96% respondentów, umieszczając swe odpowiedzi w przedziałach „zdecydowanie tak” (49,5%) i „raczej tak” (47,4%).

Wpływ szkolenia na osobisty zasób wiedzy i umiejętności był w opinii ankietowanych wysoki u ponad 10% ankietowanych, zaś umiarkowany u 66% respondentów. U 17% ankietowanych szkolenie to nie miało wpływu na zasób wiedzy i umiejętności jego uczestników. Dotyczyło to tych absolwentów szkoleń, którzy specjalizację z anestezjologii i intensywnej terapii ukończyli stosunkowo niedawno, bo w czasie do 5 lat od chwili podjęcia szkolenia na kursie FEEA.

Ponad 65% respondentów deklarowało, iż wiedza zdobyta podczas szkolenia i wymiana doświadczeń w czasie trwania kursu miały pozytywny wpływ na jakość udzielanych świadczeń zdrowotnych przez uczestników kursów. Opinię taką w przedziale ocen „zdecydowanie tak” wyraziło 13,7% respondentów, zaś w „raczej tak” 51,6 %. 18% respondentów uznało, że uczestniczenie w kursach nie miało wpływu na jakość świadczonych przez nich świadczeń zdrowotnych.

Kursanci proszeni byli również o wypowiedzi na temat ich preferencji dotyczących elementów postępowania wpływających na relacje interpersonalne i jakość świadczonych usług. Respondenci ankiety uszeregowali zagadnienia te wg następującej hierarchii:

1) współpraca z pacjentem i jego rodziną,

2) leki wykorzystywane w znieczuleniu i leczeniu,

3) bezpieczeństwo pacjenta,

4) czas poświęcony pacjentowi,

5) przestrzeganie praw pacjenta.

W opinii 64% respondentów wiedza nabyta w czasie szkolenia umożliwiła im wdrożenie nowych metod i technik znieczulenia. Należały do nich m.in.: zastosowanie maski krtaniowej, wprowadzenie nowszych leków znieczulenia przewodowego, stosowanie lidokainy i umiarkowanej hiperkapnii w wybranych zespołach chorobowych w intensywnej terapii.

Wymiana poglądów i doświadczeń z ekspertami i konsultantami była zdaniem 65% respondentów istotnym i pożądanym elementem tych szkoleń.

Ad 2.

Efektywność kształcenia na kursach FEEA oceniano za pomocą zadań testowych złożonych z przetłumaczonych z francuskiego zestawów pytań wielokrotnego wyboru. Każdy z uczestników kursu miał 60 minut na odpowiedzi dotyczące 40 pytań. Testy nie pełniły funkcji oceny dla organizatorów kursu, stanowiły jedynie rodzaj samooceny i samokontroli dla uczestników szkoleń.

Przeanalizowano łącznie 450 testów I i II edycji kursów, tj. 50% całkowitej ich liczby znajdujących się w archiwum.

Maksymalna ilość punktów możliwa do uzyskania po wypełnieniu testu wynosiła 200. Przyjęto założenie, iż pozytywnie rozwiązany test winien zawierać minimum 65% odpowiedzi poprawnych. 52,1% uczestników kursów uzyskało wynik w granicach do 100 punktów. Żaden z nich nie osiągnął 160 i więcej punktów, zaś test był pozytywnie rozwiązany jedynie przez 13,6% uczestników kursów. Wśród możliwych przyczyn tego stanu rzeczy brano pod uwagę następujące:

1) testy tłumaczone z francuskiego nie były przystosowane do systemu kształcenia w warunkach polskich,

2) prawdopodobny brak umiejętności rozwiązywania testów,

3) rozbieżności między treściami przekazywanymi na kursach, a zawartymi w pytaniach testowych,

4) brak kształcenia ustawicznego znaczącej liczby uczestników kursów.

Ad 3.

Uczestnicy szkoleń wyrażali anonimowo swą opinię za pomocą kwestionariusza (Karta Oceny Wykładowców Kursów FEEA – Ośrodek Regionalny w Poznaniu). Oceniano następujące elementy szkolenia:

1) ważność tematu,

2) nowe informacje,

3) jakość opracowanych materiałów,

4) jakość prezentacji,

5) jakość przezroczy.

Ankietowanych proszono także o wypowiedzi dotyczące ewentualnej zmiany wykładowcy. Sumaryczną ocenę złożoną z wymienionych elementów oceny wykładowcy wyrażano w pięciostopniowej (od 2 do 5 pkt.) skali. Żaden z wykładowców nie uzyskał oceny maksymalnej (5pkt.), ani też niedostatecznej (2 pkt.). Oceny powyżej 4 punktów uzyskało:

a) 77,8% wykładowców na kursie nr 1,

b) 85,7% wykładowców na kursie nr 2,

c) 58,3% wykładowców na kursie nr 3,

d) 68,2% wykładowców na kursie nr 4,

e) 66,7% wykładowców na kursie nr 5.

Zmianę wykładowcy postulowano na kursie nr 1 w odniesieniu do jednej osoby (jej sumaryczna ocena 3,85 pkt.), na kursie nr 2 w odniesieniu do trzech osób (najniższa ocena jednego z nich – 2,82 pkt. Na kursie nr 3 postulat ten wysunięto w odniesieniu do sześciu osób (spośród 24 wykładowców) zaś na kursie nr 4 i nr 5 w odniesieniu do trzech osób. Przyjęto zasadę, że propozycja zmiany wykładowcy zostaje uwzględniona przy jej wskazaniach przez więcej niż 10 uczestników kursu.

Ad 4.

Ankietę dotyczącą oceny kursów FEEA skierowano do 58 wykładowców. Uzyskano odpowiedzi od 32 (55,2%) ankietowanych.

W opinii 71% respondentów realizacja programu kursów w postaci zestawu tematycznego była w kształceniu podyplomowym wystarczająca. Jednakże program szkolenia w formie katalogu umiejętności dawałby w opinii tych wykładowców większe efekty praktyczne, oraz stanowiłby także kryterium kontroli i oceny uczestników szkoleń.

Ważność tematu i umiejętności wykładowcy w odniesieniu do właściwego przekazywania treści to w opinii wykładowców wartości preferowane w procesie szkolenia podyplomowego. Spośród 32 respondentów czworo (12,5%) oceniło poziom szkolenia na kursach jako bardzo wysoki, 15 (46,9%) jako dobry, zaś 13 osób (40,6%) jako wystarczający.

A oto niektóre postulaty wysuwane przez wykładowców w problemie kształcenia ustawicznego anestezjologów:

1) wprowadzenie sprawdzianu oceniającego rzeczywisty poziom wiedzy i umiejętności uczestników szkolenia, zamiast testu samooceny, który jest bez wpływu na otrzymanie (lub nie) certyfikatu;

2) promowanie metody interaktywnej nakładającej na słuchacza obowiązek czynnego udziału w szkoleniu;

3) możliwość uczestniczenia wykładowców w tworzeniu programu kursów, w celu zwiększenia jego komplementarności w odniesieniu do polskich programów szkolenia podyplomowego.

Wiedza i umiejętności zawodowe zdobyte na kursach szkolenia ustawicznego FEEA oraz certyfikat ich ukończenia nie miały dotychczas wpływu na awans zawodowy uczestników szkoleń. Zarówno wykładowcy, jak i kursanci widzieli potrzebę kształcenia ustawicznego w formie proponowanej przez FEEA i w znacznej większości deklarowali zasadność poddania się ocenie z zewnątrz.

W podsumowaniu przedstawionych wyżej wyników badań dotyczących oceny ustawicznego kształcenia podyplomowego w anestezjologii i intensywnej terapii w proponowanym przez FEEA kształcie należy stwierdzić, że wymusza ono zapewnienie jakości usług edukacyjnych w Polsce, zwłaszcza wobec braku innych form tego szkolenia w naszej specjalności, w naszym kraju.