Czytelnia Medyczna » Nowa Stomatologia » 4/1999 » Cytotoksyczność materiałów złożonych i pośrednich systemów wiążących na podstawie piśmiennictwa

- reklama -

Fitomed
kosmetyki ziołowe

Mamy sprzęt do ręcznej obróbki krawędzi i ślizgów - serwis narciarski Warszawa

- reklama -

Marta Radziejewska

Cytotoksyczność materiałów złożonych i pośrednich systemów wiążących na podstawie piśmiennictwa

Cytotoxicity of composite resin and dentine adhesive systems – a literature review

z Zakładu Stomatologii Zachowawczej Instytutu Stomatologii Akademii Medycznej w Warszawie
Kierownik Zakładu: prof. dr hab. Maria Wierzbicka

Polecane książki z księgarni medycznej BORGIS:

Otorynolaryngologia dla studentów medycyny i stomatologii

Radiologia Stomatologiczna

Endodoncja kliniczna

We współczesnej stomatologii do wypełniania ubytków twardych tkanek zęba powszechnie stosowane są światłoutwardzalne materiały złożone wraz z pośrednimi systemami wiążącymi. Problem cytotoksycznego wpływu materiałów złożonych i systemów wiążących na tkanki żywe, a zwłaszcza na miazgę był i jest przedmiotem licznych badań, jednak nie został dotychczas jednoznacznie rozstrzygnięty. Autorzy przedstawionych w piśmiennictwie badań prezentują różne stanowiska w tej kwestii (3, 16, 20, 28, 34, 36,38). Wobec coraz częściej wyrażanego poglądu, iż materiały te można uznać za szkodliwe dla miazgi i wobec nasilających się tendencji zakładania ich bez podkładów nawet w przypadku próchnicy głębokiej oraz stosowania do pokrycia bezpośredniego miazgi, celowe zdaje się być prześledzenie aktualnych doniesień na ten temat.

W skład materiałów złożonych wchodzi wiele substancji o potencjalnym działaniu cytotoksycznym, takich jak oligomery, monomery, fotostabilizatory, inicjatory, spowalniacze i przyspieszacze polimeryzacji, zawarte w fazie organicznej, czy też tlenki metali ciężkich występujące w wypełniaczach – fazie nieorganicznej. Większość materiałów złożonych zbudowana jest na bazie aromatycznych dimetakrylanów, stanowiących monomer będący produktem reakcji bisfenolu – A z glicydylometakrylanem, często określany skrótem bis-GMA. Pośrednie systemy wiążące zawierają w swym składzie m.in. takie związki chemiczne jak: metakrylat hydroksyetylu (HEMA), bezwodnik kwasu 4-metakrylo-ksyetylotrimelitowego (4-META), bis-GMA, EDTA, aldehyd glutarowy (16). Na podstawie licznych badań stwierdzono, że substancje te mają właściwości cytotoksyczne, a obserwowane wyniki zależą zarówno od badanego materiału, jak i od metodyki badań (13, 20, 30, 36, 37, 38).

W piśmiennictwie wiele uwagi poświęca się problemowi rozbieżności uzyskanych wyników badań nad cytotoksycznością materiałów złożonych, prowadzonych w warunkach in vitro i obserwacji in vivo. Różnice te tłumaczone są faktem, iż tradycyjne testy in vitro oparte są na obserwacji bezpośredniego wpływu materiałów i ich składników na hodowle komórkowe i niewiele uwagi poświęcano w nich roli zębiny (13, 22, 32, 36). Obecnie w badaniach stosuje się tzw. barierę zębinową, a uzyskiwane wyniki mogą upoważniać do odnoszenia ich do substancji in vivo (9, 11, 12, 36). Ponieważ efekt cytotoksyczny wywoływany przez materiał złożony w warunkach in vitro może być zredukowany przez rozcieńczenie substancji drażniącej w czasie dyfuzji przez istniejące w warunkach in vivo bariery biologiczne, przyjęto dwie strategie oceny cytotoksyczności w testach in vitro. Pierwsza polega na badaniu stężeń cytotoksycznych poszczególnych substancji, wchodzących w skład materiału, na hodowlach komórkowych, a następnie na porównaniu tych stężeń ze stężeniami, jakie substancje te mogą osiągać w warunkach in vivo i ocenie ryzyka występowania efetu cytotoksycznego (31, 36). Druga metoda polega na zastosowaniu w testach in vitro barier zębinowych oraz pomiaru ciśnień i przepływu cieczy naśladujących warunki in vivo (4, 10, 35, 36).

W najnowszych badaniach wykorzystywana jest kombinacja tych dwóch metod. Testowane są poszczególne komponenty materiałów poprzez barierę zębinową w celu oceny, który z nich może wywołać reakcję miazgi. Badane są również substancje, które mogą minimalizować tę reakcję poprzez m.in. redukcję przepuszczalności bariery zębinowej (9, 12, 36). W piśmiennictwie zalecane jest stosowanie kilku metod oceny wpływu materiałów złożonych i systemów wiążących na komórki i tkanki żywe (5, 9, 12, 32).

Wyniki badań zależą jednak przede wszystkim od ocenianego materiału. Ogólnie przyjmuje się, że materiały złożone starszej generacji, których żywica oparta jest na polimetylmetakrylanie (PMMA) są znacznie bardziej toksyczne od materiałów nowszej generacji, zawierających 2-fenylo-metakrylat glicydylu (bis-GMA) (9, 27, 28). Odnośnie światłoutwardzalnych materiałów złożonych badania wykazują, że najbardziej toksyczny jest resztkowy nie spolimeryzowany monomer bis-GMA. Nie bez wpływu pozostają też związki chemiczne, takie jak: fotostabilizatory (kamforochinon), akceleratory (nadtlenek benzoilu) i inne (11, 20, 36). W badaniach Yoshii´ego nad cytotoksycznością monomerów wchodzących w skład najczęściej używanych materiałów złożonych uzyskano następujące wyniki: najbardziej toksyczny okazał się 2-fenylo-metakrylat glicydylu (bis-GMA), następnie 2-metakrylat uretanu (UDMA), 2-metakrylat trójetylenu glikolu (TEG-DMA), metakrylat hydroksyetylu (HEMA), metylometakrylat (MMP) (38). Podobne obserwacje poczynił w swoich badaniach Hanks (11).

W badaniach Postek-Stefańskiej, dotyczących wczesnych obserwacji nad wpływem materiałów Tetric i Charisma na miazgę zębową psów zaobserwowano, że wywołują one zmiany patologiczne o umiarkowanym nasileniu, wyrażające się zwyrodnieniem wodniczkowym odontoblastów i zmianami naczyniowymi w postaci przekrwienia i zakrzepów, obserwowanymi po trzech dniach oraz dołączającym się odczynem zapalnym, w postaci nacieków limfocytów, obserwowanym po dwóch tygodniach (28). Autorka zaznacza, że charakter zmian oraz ich stopień ciężkości był porównywalny do obserwowanych we wcześniejszych badaniach kompozytów chemoutwardzalnych na bazie BIS-GMA, znacznie łagodniejszy, zaś w porównaniu do materiału na bazie PMMA – Evicrolu, a uzyskane wyniki są zbliżone z obserwacjami innych autorów (16, 27, 28, 33). W badaniach na zwierzętach Hanks także wykazał przewlekłą reakcję zapalną, jako odpowiedź na zastosowane materiały złożone (12). Autor ten wykazał również w licznych badaniach hodowli komórkowych fibroblastów, że poszczególne komponenty materiałów złożonych wywierają efekt cytotoksyczny. Stosując trytowaną tymidynę (3H-Tdr) i trytowaną leucynę (3H-leu)obserwowano stopień hamowania syntezy DNA oraz syntez protein fibroblastów w kontakcie z roztworami zawierającymi m.in. takie związki, jak bis-GMA, UDMA, TEGDMA czy kamforochinon. Stwierdzono, że istnieje wyraźna korelacja pomiędzy stężeniem danego związku, a upośledzeniem syntez komórkowych. Dla bis-GMA statystycznie znamienne w stosunku do grupy kontrolnej zahamowanie syntez białkowych uzyskano przy stężeniu 0,5 µmol/L, a przy stężeniu 10-25 µmol/L efekt ten był już nieodwracalny i prowadził do śmierci komórek (11, 12, 36). Autor podkreśla, że nawet jeśli w warunkach in vivo cząsteczki materiałów złożonych nie osiągają w miazdze takich stężeń, to jednak ich dyfuzja przez zębinę może upośledzać metabolizm komórek miazgi i z czasem czynić ją mniej oporną na wszelkiego rodzaju urazy (11). Badania wykazały również, iż niektóre związki, wchodzące w skład materiałów złożonych np. TEGDMA, mogą upośledzać syntezy lipidowe komórek oraz wywoływać peroksydację wielonienasyconych kwasów tłuszczowych i fosfolipidów błon komórkowych odontoblastów, uszkadzając je i zwiększając ich przepuszczalność (11). Na podstawie obserwacji stwierdzono także różny stopień zahamowania syntez komórkowych w zależności od użytych do badań komórek, m.in. Schweikl wykazał, że użyte w badaniach materiały złożone wywarły mniejszy efekt cytotoksyczny na hodowlę fibroblastów ludzkich niż na hodowlę fibroblastów mysich (20, 31, 36).

Materiałami, które na podstawie badań na hodowlach tkankowych uznać można za biokompatybilne są niektóre cementy glass-jonomerowe. W badaniach Olivy i wsp. nie zaobserwowano negatywnego wpływu na proliferację i syntezy komórkowe osteoblastów ludzkich cementów: Ketac-Fil Aplicap, Ionocem Ionocap 1,0, GC Fuji II oraz GC Fuji II LC, podczas gdy Vitremer 3M wykazał działanie cytotoksyczne (24). Działanie cytotoksyczne zaznacza się wyraźnie również w przypadku cementów glass-jonomerowych modyfikowanych żywicą (18).

Rozpatrując wpływ materiałów złożonych na miazgę należy podkreślić, że część autorów przypisuje obserwowane zmiany patologiczne w miazdze nie tyle substancjom chemicznym wchodzącym w skład materiałów, ale drażniącemu działaniu bakterii i ich toksyn przenikających do miazgi w wyniku istnienia nieszczelności brzeżnej i mikroprzecieku (12, 14, 16, 33). Pośrednie systemy wiążące mają za zadanie zwiększenie adhezji materiału do zębiny, a tym samym ograniczenie mikroprzecieku, zawierają jednak liczne substancje chemiczne, takie jak np. aldehyd glutarowy, mogące wywierać toksyczne działanie na miazgę zębową (14, 28, 29).

W badaniach Postek-Stefańskiej wykazano, że system wiążący Syntac i materiał kompozytowy Tetric wywierają działanie cytotoksyczne na hodowlę fibroblastów miazgi ludzkiej in vitro, przy czym toksyczność systemu wiążącego okazała się większa niż materiału. Ponadto wykazano silniejsze działanie toksyczne Syntac Adhesive w stosunku do Syntac Primer, za co zdaniem autorów odpowiedzialny jest aldehyd glutarowy zawarty w Syntac Adhesive (28). Stwierdzono również, że połączenie poszczególnych składników systemów wiążących spowodowało wzrost toksyczności w porównaniu ze składnikami zastosowanymi oddzielnie. Podobne reakcje miazgi (zwyrodnienie odontoblastów, przekrwienie, ograniczone nacieki) obserwowali Hanks i wsp. (12) i Horsted (16). W publikacjach prezentowane jest także inne stanowisko w tej kwestii. Autorzy podkreślają bowiem, że zastosowanie systemów wiążących nowej generacji prowadzi do zamknięcia żywicą światła kanalików zębinowych i powstania warstwy hybrydowej, która zabezpiecza miazgę przed inwazją toksycznych czynników zarówno chemicznych, jak i bakteryjnych (6, 23).

Istnieje wiele czynników modyfikujących cytotoksyczny wpływ materiałów złożonych i pośrednich systemów wiążących na miazgę. Polimeryzacja materiału zmniejsza jego szkodliwy wpływ, badania wykazują jednak, że nawet po polimeryzacji składniki materiałów złożonych mogą dyfundować do najbliższego środowiska i wywierać negatywny wpływ na metabolizm komórkowy (8, 20, 29).

W piśmiennictwie autorzy zgodnie podkreślają, że zębina zmniejsza szkodliwy wpływ materiałów kompozytowych i systemów wiążących na komórki miazgi. Stężenie molekuł substancji wchodzących w skład materiałów złożonych osiągane w tkance miazgowej i redukcja komórek miazgi jest modyfikowane złożonością struktur zęba oraz reakcjami wiązania pomiędzy molekułami żywic a cząsteczkami biologicznymi (1, 3, 7, 12, 13, 30).

Jak pokazują badania Hanks´a warstwa zębiny o grubości 0,45 mm jest w stanie zmniejszyć stężenie bis-GMA 1500 razy (12). W badaniach z zastosowaniem krążków zębinowych o różnej grubości wykazał on także, że bariera o grubości 1,5 mm chroniła komórki hodowli przed cytotoksycznym wpływem materiałów światłoutwardzalnych (Fulfil i P30), podczas gdy po zastosowaniu krążka o grubości 0,5 mm obserwowano znamienne upośledzenie procesów metabolicznych badanych komórek (9).

W doniesieniach naukowych podkreślane jest nie tylko znaczenie grubości warstwy zębiny, ale również rola jej przepuszczalności, jako czynnika determinującego w znaczącym stopniu efekt cytotoksyczny materiałów złożonych. Badania przeprowadzone przez Bouillagueta i wsp. z zastosowaniem krążków zębinowych o różnej przepuszczalności wykazały, że stopień zahamowania metabolizmu fibroblastów miazgi ludzkiej zależy nie tylko od rodzaju użytego do badań systemu wiążącego, ale również od przepuszczalności zębiny (3). Meryon (22) w swojej pracy, w której badał wpływ zębiny na stopień cytotoksyczności tlenku cynku z eugenolem i chemoutwardzalnego cementu g-i, stosując jako barierę sproszkowaną, a następnie sprasowaną zębinę, sugeruje, że nie tyle grubość warstwy zębiny jako bariery fizycznej lecz jej zdolność do wiązania substancji toksycznych odgrywa główną rolę w redukowaniu efektu cytotoksycznego. Podobny pogląd wyrażają również inni autorzy (9, 12).

Stopień cytotoksyczności materiału zależy też od zdolności jego składników do dyfuzji przez zębinę. Współczynnik przepuszczalności zębiny jest proporcjonalny do ciężaru cząsteczkowego. Molekuły materiałów i systemów wiążących są, podobnie jak produkty metabolizmu bakteryjnego, przenoszone jako roztwory wodne, a albuminy obecne w płynie kanalikowym mają zdolność ich wiązania. Zachodzi też absorpcja molekuł do zębiny (12, 38). Pomiędzy molekułami poszczególnych składników materiałów złożonych zachodzi też szereg interakcji, które mogą wpływać na ich cytotoksyczność, ale ich efekty nie zostały dotychczas poznane (12, 15, 21).

Ponadto zmodyfikowana warstwa mazista stanowi ochronę miazgi przed jej chemicznym uszkodzeniem. Jest to szczególnie istotne, gdy warstwa oddzielającej miazgę zębiny jest bardzo cienka. Jak podaje część autorów usuwanie warstwy mazistej w celu zwiększenia adhezji wypełnienia może spowodować wzrost toksyczności założonego materiału (3, 12, 26). W badaniach Hanks´a współczynnik przepuszczalności zębiny oznaczany dla albumin w obecności warstwy mazistej wynosił 2,4 x 10-6 cm/min, dla zębiny wytrawionej kwasem 2,4 x 10-5 cm/min, a dla zębiny potraktowanej EDTA 9 x 10-5 cm/min (12). Podobnie jak obecność warstwy mazistej, linery, podkłady i wszelkie substancje zamykające światło kanalików zębinowych mają wpływ na redukcję efektu cytotoksycznego materiału (12).

Problem wpływu materiałów na miazgę jest szczególnie istotny w przypadku zębów młodych, gdyż szerokie kanaliki zębinowe i cieńsza warstwa tkanek twardych ułatwiają penetrację toksycznych molekuł w kierunku miazgi (9, 27). Wraz z wiekiem zachodzą w zębinie zmiany morfologiczne, wyrażające się poszerzeniem strefy zębiny okołokanalikowej, nagromadzeniem w świetle kanalików zębinowych konglomeratów minerałów lub wręcz ich obliteracji skupiskami minerałów lub substancją podobną do wypełniającej przestrzeń międzykanalikową, ograniczające w znacznym stopniu przepuszczalność zębiny, a tym samym jej narażenie na cytotoksyczne działanie materiału (25).

Niemniej jednak w piśmiennictwie pojawiają się również doniesienia na temat stosowania materiałów złożonych bez podkładów, nawet w przypadku próchnicy głębokiej oraz o próbach stosowania ich do pokrycia bezpośredniego miazgi (2, 14, 19, 34).

Zwolennicy powyższych metod podkreślają, że liczne badania dowiodły, iż głównym czynnikiem uszkadzającym miazgę oraz zaburzającym przebieg jej gojenia są bakterie i ich toksyny przedostające się do miazgi w wyniku istnienia mikroprzecieku pomiędzy wypełnieniem a tkankami zęba oraz, że obserwowane w badaniach objawy zapalne miazgi, występujące po pewnym czasie od założenia wypełnienia z materiału złożonego są efektem oddziaływania bakteryjnego, jako że lipopolisacharydy bakteryjne wywołują reakcję ze strony limfocytów i makrofagów (12, 31, 34). W związku z tym zapewnienie idealnej szczelności brzeżnej wypełnienia wydaje się być warunkiem niezbędnym do prawidłowego gojenia miazgi, a możliwym do osiągnięcia dzięki zastosowaniu systemów łączących nowej generacji, których zadaniem jest zwiększenie adhezji materiału do tkanek zęba.

Najpowszechniej stosowanym preparatem do pokrycia bezpośredniego miazgi jest wodorotlenek. Zwolennicy poglądu, że może on zostać z powodzeniem zastąpiony systemem wiążącym podkreślają fakt, iż materiały te cechuje niska wytrzymałość mechaniczna, nie posiadają zdolności adhezji do tkanek zęba i ulegają resorpcji (14, 34). Zwracają również uwagę, że wodorotlenek wapnia nie jest jedynym materiałem stymulującym tworzenie się mostu zębinowego oraz, że niektóre cementy powszechnie uważane za bardzo toksyczne dla tkanki miazgowej, jak np. cementy krzemowe czy fosforanowe, nie zawsze powodują jej zapalenie, a pokrycie bezpośrednie miazgi cementem polikarboksylowym, fosforanowym czy materiałem złożonym również może zakończyć się powodzeniem pod warunkiem zachowania szczelności połączenia tkanek zęba z materiałem wypełnieniowym (2, 7, 14, 19).

Zgodnie z tymi obserwacjami podjęto próby zastosowania materiałów złożonych i systemów wiążących do pokrycia bezpośredniego miazgi.

W badaniach Suliborskiego i wsp., w których zastosowano system wiążący Syntac i materiał kompozytowy Tetric do pokrycia bezpośredniego miazgi u 20 pacjentów uzyskano dobre wyniki kliniczne. U żadnego z pacjentów nie stwierdzono objawów świadczących o wystąpieniu zapalenia miazgi czy jej martwicy; miazga we wszystkich przypadkach reagowała prawidłowo na bodźce termiczne i elektryczne (34). Również Heitmann w swoich badaniach in vivo z użyciem systemu wiążącego Syntac i materiału Tetric u wszystkich 9 badanych osób uzyskał dobre wyniki kliniczne po kilkumiesięcznym okresie obserwacji (14). Autorzy nie polecają jednak powszechnie takiego sposobu postępowania ze względu na zbyt krótki okres badań klinicznych, jak i brak długoterminowych badań histologicznych.

W licznych publikacjach autorzy odnoszą się jednak krytycznie do zagadnienia stosowania systemów wiążących i żywic kompozytowych do bezpośredniego pokrycia miazgi twierdząc, że wprawdzie miazga wykazuje „wrodzoną” tendencję do gojenia lecz kumulujące się z czasem urazy mogą załamać jej zdolności obronne oraz, że obserwowane w badaniach odczyny zapalne miazgi są nie tylko wynikiem mikroprzecieku, ale także bezpośredniej reakcji na zastosowane materiały (12, 16, 27, 28, 36).

Brak jednoznacznego stanowiska autorów w kwestii cytotoksycznego działania materiałów złożonych i systemów wiążących na miazgę tłumaczyć można faktem, że mimo iż wartość badań cytotoksyczności tych materiałów w warunkach in vitro jest powszechnie uznana, nie przesądzają one jednak o ocenie klinicznej. Uwzględnić należy bowiem rolę „bariery zębinowej”, istniejącej w warunkach klinicznych i stanowiącej warstwę dyfuzyjną, która modyfikuje i ogranicza efekt cytotoksyczny zarówno materiałów złożonych, jak też pośrednich systemów wiążących. Należy również wziąć pod uwagę istnienie innych czynników, m.in. warstwy hybrydowej, która zabezpiecza miazgę przed wpływem szkodliwych czynników chemicznych i bakteryjnych oraz ogromne zdolności obronne i regeneracyjne miazgi.

Dotychczasowy, dynamiczny rozwój materiałów złożonych i towarzyszące mu liczne badania nad ich cytotoksycznością pozwala sądzić, że w przyszłości zostaną one zastąpione przez materiały bardziej doskonałe, które można będzie uznać za biokompatybilne.

Polecane książki z księgarni medycznej BORGIS:

Zarys chorób wewnętrznych dla stomatologów

Gnatofizjologia stomatologiczna

Stomatologia zachowawcza tom 1

Piśmiennictwo

1. Abou Hashieh I. et al.: Relationship between dentine hydraulic conductance and the cytotoxicity of four dentine bonding resins in vitro. J. Dent. 1998, 26, 5-6:473-477. 2. Bazzucchi M. et al.: Pulpal response to direct capping of adhesive resins and glass ionomer cements. J. Dent. Res., 1995, 74 (Abstracts), 555. 3. Boillaguet S. et al.: The influence of dentine permeability on cytotoxicity of four dentine bonding systems in vitro. J. Oral Rehabil., 1998, 25, 1:45-51. 4. Camps J. et al.: In vitro cytotoxicity of dental adhesive systems under simulated pulpal pressure. Dent. Mater., 1997, 13, 1:34-42. 5. Ciapetti G. et al: False positive results in cytotoxicity testing due to unexpectedly volatile compounds. J. Biomed. Mater. Res., 1998, 39, 2:286-291. 6. Cox Ch.F. et al.: Re-evaluationg puls protection: calcium hydroxide liners vs cohesive hybridization. J. Am. Dent. Assoc., 1994, 125:823-831. 7. Cox Ch.F. et al.: Reparative dentin: factors affecting its deposition. Quintessence Int., 1992, 23, 4:257-270. 8. Ferracane J.L., Condon J.R.: Rate of elution of leachable components from composite. Dent. Mater., 1990, 6:282-287. 9. Hanks C.T. et al.: Cytotoxicity of dental composites and other materials in a new in vitro device. J. Oral. Pathol., 1988, 17:396-403. 10. Hanks C.T. et al.: Characterization of the in vitro pulp chamber using the cytotoxicity of phenol. J. Oral. Pathol., 1989, 18:97-101. 11. Hanks C.T. et al.: Cytotoxic effects of resin components on cultured mammalian fibroblasts. J. Dent. Res., 1991, 70:1450-1455. 12. Hanks C.T. et al.: Permeability of biological and synthetic molecules through dentine. J. Oral Rehab., 1994, 21:475-487. 13. Hanks C.T. et al.: In vitro models of biocompatibility: a review. Dent. Mater., 1996, 12,3:186-193. 14. Heitmann T., Untebrink G.: Direct puip capping with a dentinal adhesive resin system. A pilot study. Quintessence Int., 1995, 26, 11:765-770. 15. Hilton T.J.: Cavity sealers, liners and bases: philosophies and indication for use. Oper. Dent. 1996, 21:134-146. 16. Horsted P.B.: Monkey pulp reactions to restorative materials. Scand. Dent. Res., 1986, 94:154-163. 17. Jodkowska E.: Materiały złożone i cementy glass-ionomerowe w stomatologii zachowawczej. Med. Tour Press International, Warszawa 1992. 18. Kan K.C. et al.: Variability in cytotoxicity and fluoride release of resin – modified glass-ionomer cements. J. Dent. Res., 1997, 76, 8:1502-1507. 19. Kanca J.: Replacement of a fractured incisor over pulpal exposure: A long-term case report. Quintessence Int., 1996, 12:829-832. 20. Lefebvre C.A. et al.: Responses of oral epithelial cells to dental resin components. J. Biomater. Sci. Polym. Ed., 1996, 7, 11:965-976. 21. McLean J.W.: Dentinal bonding agents versus glass ionomer cements. Quintessence Int., 1996, 27:659-667. 22. Meryon S.D.: The influence of dentine on the in vitro cytotoxicity testing of dental restorative materials. 1984, 18:771-779. 23. Nakabayashi N.: Hybrid Layer as a dentin bonding mechanisms. J. Esthed. Dent., 1991, 3:133-138. 24. Oliva A. et al.: Biocompatibility studies on glass ionomer cements by primary cultures of human osteoblasts. Biomaterials 1996, 17, 13:1351-1356. 25. Pawlicki R. i wsp.: Twarde tkanki zębów u ludzi w młodym, średnim i podeszłym wieku. Czas Stomat., 1994, XLVII, 10:672-677. 26. Pezzoli M., Baldi P.: In vitro evaluation of the cytotoxicity of composite resin in the presence or absence of smear layer. Minerva Stomatol., 1997, 46, 9:481-486. 27. Postek-Stefańska L.: Badania porównawcze reakcji miazgi na niektóre materiały kompozycyjne. Czas. Stomat., 1994, XLVII, 317-322. 28. Postek-Stefańska L.: Wczesne obserwacje nad wpływem materiałów kompozytowych i ich systemów wiążących na miazgę zębową. Czas. Stomat., 1996, XLIX, 8:531-539. 29. Postek-Stefańska L, Ławniczek T.: Wpływ bezpośredniego oddziaływania materiałów złożonych Tetric i Charisma oraz ich systemów łączących na hodowle fibroblastów miazgi ludzkiej. Czas. Stomat., 1997, L, 5:303-309. 30. Schmalz G. et al.: A commercially available cell culture device modified for dentin barrier tests. J. Endod. 1996, 22, 5:249-252. 31. Schweikl H., Schmalz G.: Toxicity parameters for cytotoxicity testing of dental materials in two different mammilian cell lines. Eur. J. Oral. Sci., 1996, 104, 3:292-299. 32. Stanley H.R.: Biological evaluation of dental materials. Int. Dent. J., 1992, 42, 1:37-46. 33. Stanley H.R. et al.: Compatibility of various materials with oral tissues. II: Pulp responses to composite ingrediens. J. Dent. Res., 1989, 58, 5:1507-1517. 34. Suliborski S. i wsp.: Próba zastosowania materiału kompozytowego Tetric i systemu wiążącego Syntac do pokrycia bezpośredniego miazgi – doniesienie kliniczne. Stomat. Współczesna, 1997, 4, 4:277-282. 35. Sunzel B. et al.: The protective effect of zinc on rosin and resin acid toxicity in human polymorphonuclear leukocytes and human gingival fibroblasts in vitro. J. Biomed. Mater. Res., 1997, 37, 1:20-28. 36. Wataha J.C. et al.: Cytotoxicity of components of resin and other dental restorative materials. J. Oral. Reh., 1994, 21:453-462. 37. Wendt S.L. et al.: Indirect cytotoxic evaluation of dental materials. Oral Surg. Oral Med. Oral Pathol., 1993, 75:353-356. 38. Yoshii E.: Cytotoxic effects of acrylates and mathacrylates: relationship of monomer structures and cytotoxicity. J. Biomed. Mater. Res, 1997, 37, 4:517-524.

Nowa Stomatologia 4/1999
Strona internetowa czasopisma Nowa Stomatologia

Powrót na górę strony

Pozostałe artykuły z numeru 4/1999:

- reklama -

Strona główna | Reklama | Kontakt