Czytelnia Medyczna » Nowa Stomatologia » 4/1999 » Analiza wyników badań radiologicznych narządu żucia bezzębnych pacjentów

- reklama -

Fitomed
kosmetyki ziołowe

Mamy sprzęt do ręcznej obróbki krawędzi i ślizgów - serwis narciarski Warszawa

- reklama -

Hanna Markiewicz¹, Krystyna Rusiniak-Kubik², Jolanta Nawrocka-Furmanek², Elżbieta Mierzwińska-Nastalska², Przemysław Szczyrek²

Analiza wyników badań radiologicznych narządu żucia bezzębnych pacjentów

Masticatory system of edentulous potients in radiographic surveys

¹ z Zakładu Radiologii Stomatologicznej i Szczękowo-Twarzowej Instytutu Stomatologii Akademii Medycznej w Warszawie
Kierownik Zakładu: dr n. med. Hanna Markiewicz
² z Katedry Protetyki Stomatologicznej Instytutu Stomatologii Akademii Medycznej w Warszawie
p.o. Kierownika: dr n. med. Elżbieta Mierzwińska-Nastalska

Polecane książki z księgarni medycznej BORGIS:

Otorynolaryngologia dla studentów medycyny i stomatologii

Dysfunkcja czaszkowo-żuchwowa

Postępy w endodoncji Powtórne leczenie kanałowe i zabiegi chirurgiczne

Wstęp

Badanie stomatologiczne bezzębnych osób przed leczeniem protetycznym oprócz anamnezy i badania klinicznego obejmuje również badania dodatkowe. Z badań dodatkowych, pozwalających na ocenę bezzębnego podłoża protetycznego i tkanek narządu żucia, szczególne znaczenie diagnostyczne ma analiza zdjęć radiologicznych, zwłaszcza pantomograficznych. Umożliwiają one ogólny przegląd elementów morfologicznych układu stomatognatycznego (m.in. struktur kostnych, zatok szczękowych i stawów skroniowo-żuchwowych) oraz ocenę porównawczą strony prawej i lewej (3, 5, 6, 11, 14). W razie konieczności wykonuje się dodatkowe zdjęcia wewnątrz- i zewnątrzustne oraz bardziej specjalistyczne badania radiologiczne, np. spiralną tomografię komputerową (STK) – ułatwiające prawidłową diagnostykę, co jest szczególnie ważne w przypadku nowotworów (4, 6, 7, 9, 10, 13, 15).

Whaites (15) uważa zdjęcia pantomograficzne za szczególnie przydatne dla oceny stanu zębów i przyzębia, a także diagnostyki zmian takich jak: torbiele, nowotwory, nieprawidłowości rozwojowe w obrębie trzonu i gałęzi żuchwy (w celu oceny ich umiejscowienia i rozmiaru); do wykrycia chorób zatok szczękowych (zwłaszcza dotyczących dna oraz ścian przednich i tylnych zatok); do badania powierzchni stawowych głów żuchwy – w zaburzeniach ssż; do oceny stanu narządu żucia przed wykonaniem protez całkowitych lub częściowych oraz oceny wysokości pionowej kości zębodołu przed wszczepieniem implantów zębowych.

Zdjęcia pantomograficzne traktowane są jako zdjęcia przeglądowe, ponieważ oprócz wielu zalet mają również i wady (9, 12, 13, 15). Dają one powiększony obraz struktur układu stomatognatycznego, szczególnie nieczytelny w przednim odcinku szczęki i żuchwy, zwłaszcza u osób o pyknicznej budowie ciała, z powodu rzutowania się w tym miejscu cienia odcinka szyjnego kręgosłupa. Na podstawie zdjęć pantomograficznych można zlecić dodatkowe badania radiologiczne w celu dalszej diagnostyki. Oprócz zdjęć celowanych na daną okolicę oraz zdjęć rentgenowskich innego typu bardzo przydatną w ocenie struktur kostnych szczęk i ssż jest tomografia komputerowa (2, 9, 10, 13).

Cel pracy

Celem pracy była ocena na podstawie zdjęć pantomograficznych stanu narządu żucia bezzębnego pacjentów oraz częstotliwość występowania, nie dających objawów klinicznych, zmian patologicznych w obrębie kości szczęki i żuchwy. Założeniem badań było stwierdzenie istnienia potrzeby dla wprowadzenia zdjęć pantomograficznych jako rutynowego badania radiologicznego bezzębnych pacjentów w ramach ich przygotowania do leczenia protetycznego oraz podczas badań kontrolnych.

Materiał i metody

Materiał stanowiła grupa 128 bezzębnych osób, w tym 82 kobiety i 46 mężczyzn, w wieku od 42 do 87 lat. Tabela 1 przedstawia podział badanych pacjentów na grupy wiekowe. Większość osób (73%) mieściło się w przedziale wieku 60-79 lat. Byli to pacjenci zgłaszający się w lutym 1997 roku do Katedry Protetyki IS AM w Warszawie w celu leczenia protetycznego. Przed rozpoczęciem zabiegów klinicznych w ramach przygotowania wszyscy bezzębni pacjenci mieli wykonane badania radiologiczne – zdjęcia pantomograficzne, zdjęcia celowane na okolice, w których podejrzewano istnienie zmian patologicznych czy nieprawidłowości oraz dla dokładnej diagnostyki zmian wykrytych na pantomogramach, natomiast w nielicznych szczególnych przypadkach zdecydowano się na wykonanie badań spiralnej tomografii komputerowej (STK). Decyzję o rodzaju badania radiologicznego podejmowano po wykonaniu badania klinicznego narządu żucia i jamy ustnej oraz zebraniu szczegółowego wywiadu ogólnomedycznego i stomatologicznego.

Tabela 1. Materiał. Podział na grupy wiekowe.

Badane osoby	Liczba osób w poszczególnych grupach wiekowych					Łącznie
Badane osoby	40-49	50-59	60-69	70-79	80-89	Łącznie
Kobiety	5	12	31	29	5	82 (64%)
Mężczyźni	-	10	17	16	3	46 (36%)
Łącznie	5	22	48	45	8	128 (100%)

Badania radiologiczne polegały na wykonywaniu zdjęć pantomograficznych z zastosowaniem aparatu Trophy – Odontorama przy średnich warunkach ekspozycji wynoszących 0,7 mA i 75-85 kV. Badania za pomocą spiralnej tomografii komputerowej wykonywano aparatem Elscint Twin w następujących warunkach ekspozycji: dla uzyskania skanu aksjalnego – 120 kV, 300 mAs, SC – 250, SW – 1,0, ST – 2,0S; dla uzyskania skanu spiralnego: PITCH – 2, 120 kV, SC – 250, SW – 1,3, ST – 10,1S; z zastosowaniem programu Dental-Scan. Spiralna tomografia komputerowa umożliwia wykonywanie przekrojów tkanek w warstwach co 1 mm, co ma istotne znaczenie w pomiarach wysokości i grubości wyrostków zębodołowych szczęk i struktur kostnych żuchwy. Tomografia komputerowa pozwala na uzyskanie obrazów o wysokiej rozdzielczości przestrzennej, jak również gęstościowej. Przy odpowiednim doborze szerokości okna możemy uzyskać dobre uwidocznienie zarówno tkanki kostnej, jak i tkanek miękkich. Jest to szczególnie istotne w ocenie zatoki szczękowej i jam nosa. Pomiary wysokości i grubości kości w spiralnej tomografii komputerowej są elektronicznymi pomiarami rzeczywistymi (ryc. 1, 2).

Ryc. 1. Spiralna tomografia komputerowa – scan czołowy – znaczne ścieńczenie wyrostka zębodołowego szczęki po stronie lewej.

Ryc. 2. Spiralna tomografia komputerowa – pomiary grubości kości.

Spiralna tomografia komputerowa u bezzębnych pacjentów powinna być wykonywana w przypadkach znacznego ścieńczenia wyrostków zębodołowych szczęk i głębokiej ich pneumatyzacji przez zatokę szczękową, zwłaszcza u pacjentów, u których planowane jest leczenie implantologiczne czy wprowadzenie wszczepów autogennych bądź z materiałów kościopodobnych (1, 2, 13).

Wyniki

Analizę wyników przeprowadzonych badań radiologicznych przedstawiono w tabeli 2. Dotyczyła ona 128 pantomogramów, 11 zdjęć zębowych oraz zdjęć STK 5 pacjentów.

Tabela 2. Rodzaje wykonanych badań radiologicznych.

Badane osoby	Rodzaj wykonywanych badań radiologicznych
Badane osoby	Ortopantomogram	Spiralna tomografia komputerowa	Zdjęcia wewnątrzustne
Kobiety N = 82	82	2	7
Mężczyźni N = 46	46	3	4
Łącznie N = 128	128	5	11

Analizę wyników i oceny radiologicznej – wykrytych zmian i nieprawidłowości – przedstawiają tabele 3 i 4. Na podstawie przeprowadzonych badań aż u 110 osób, co stanowi 86% badanej grupy stwierdzono istnienie zmian patologicznych i nieprawidłowości w obrębie narządu żucia (tab. 3). Stwierdzano je jednakowo często w grupie kobiet (85,4%) jak i mężczyzn (87%).

Tabela 3. Wyniki badań radiologicznych.

Badane osoby	Liczba osób z wykrytymi nieprawidłowościami
Kobiety N = 82 (100%)	70 (85,4%)
Mężczyźni N = 46 (100%)	40 (87%)
Łącznie N = 128 (100%)	110 (86%)

Tabela 4. Analiza stwierdzonych nieprawidłowości i zmian patologicznych w obrazie radiologicznym.

Badana grupa	Stwierdzona nieprawidłowość dotycząca struktur
	kości szczęki i żuchwy					zatok szczękowych		SSŻ
	Pozostawione korzenie zębów	Zęby zatrzymane	Zmiany osteosklerotyczne	Ciała obce	Torbiele	Zmiany zapalne	Nisko schodzące dno zatok szczękowych	Zmiany zwyrodnieniowe SSŻ
Kobiety 82 (100%)	7 8,5%	5 6,1%	6 7,3%	5 6,1%	1 1,2%	4 4,9%	53 64,6%	44 53,7%
Mężczyźni 46 (100%)	4 8,7%	3 6,5%	2 4,3%	2 4,3%	2 4,3%	9 19,6%	26 6,5%	21 45,7%
Łącznie 128 (100%)	11 8,6%	8 6,3%	8 6,3%	7 5,5%	3 2,3%	13 10,2%	79 61,7%	65 50,8%

W grupie bezzębnych pacjentów stwierdzono następujące nieprawidłowości dotyczące struktur układu stomatologicznego, takie jak: pozostawione korzenie zębów, zęby zatrzymane, zmiany osteosklerotyczne, ciała obce w kości, torbiele, zmiany patologiczne w zatoce szczękowej (zmiany zapalne oraz bardzo nisko schodzące dno zatoki szczękowej z dużym zmniejszeniem grubości kości wyrostka zębodołowego szczęk), zmiany zniekształcające, morfologiczne i zwyrodnieniowe w zatokach szczękowych oraz zmiany zwyrodnieniowe w ssż (tab. 4).

Jak wynika z tabeli 4 pozostawione korzenie zębów w badanej grupie osób stwierdzono w 11 przypadkach (8,6% osób) – u 7 kobiet i 4 mężczyzn. Zęby zatrzymane w badaniach radiologicznych wykryto u 8 osób (6,3% badanych).

Dotyczyło to kłów – 6 przypadków, (ryc. 3), zęba siecznego (1 przypadek) i zęba lewego górnego trzonowca – 1 przypadek (ryc. 4). Zmiany osteosklerotyczne, czyli zagęszczenia utkania kostnego występowały u 8 osób (6,3%). We wszystkich przypadkach miały one charakter miejscowy, ograniczony (ryc. 5). Ciała obce w badaniu pantomograficznym stwierdzono u 7 osób. Były to prawdopodobnie pozostałości przepchniętego materiału do wypełnienia kanałów korzeniowych.

Ryc. 3. Zdjęcie pantomograficzne – ząb zatrzymany w przednim odcinku szczęki.

Ryc. 4. Zdjęcie pantomograficzne – ząb zatrzymany na poziomie guza szczęki po stronie lewej.

Ryc. 5. Zdjęcie pantomograficzne – ognisko osteosclerosis w części zębodołowej żuchwy w rzucie trzonowców po stronie prawej.

U 3 osób wykryto bezobjawowe torbiele kości. W 2 przypadkach były to torbiele resztkowe, natomiast w 1 przypadku (kobieta lat 44) – duża torbiel przedniego odcinka żuchwy grożąca patologicznym złamaniem (ryc. 6). W badanym materiale zmiany patologiczne dotyczące zatok szczękowych stwierdzono u 92 osób (71,9% badanej grupy). Były to zmiany o charakterze zapalnym – w 13 przypadkach (10,2% osób) oraz nisko schodzące dno zatoki szczękowej z dużym ścieńczeniem wyrostka zębodołowego kości szczęk – 79 osób (61,7% badanej grupy) (patrz tab. 3, ryc. 7, 8). Analiza w obrazie radiologicznym struktur kostnych w obrębie stawu skroniowo-żuchwowego wykazała istnienie zmian morfologicznych, zwyrodnieniowych i zniekształceń u 65 osób (50,8% badanej grupy). Dotyczyło to części kostnych głowy żuchwy i guzka stawowego, a także panewki. Stwierdzono też asymetrię stawu lewego i prawego oraz zmiany szerokości szpary stawowej u znacznej liczby osób (ryc. 8, 9).

Ryc. 6. Zdjęcie pantomograficzne – duża torbiel w przednim odcinku szczęki.

Ryc. 7. Zdjęcie pantomograficzne – polipowate zgrubienia części miękkich w dnie lewej zatoki szczękowej.

Ryc. 8. Zdjęcie pantomograficzne – zatoki szczękowe głęboko pneumatyzują wyrostki zębodołowe szczęk, zmiany zwyrodnieniowe w ssż.

Ryc. 9. Zdjęcie pantomograficzne – zmiany zwyrodnieniowe w lewym ssż w postaci zwężenia szpary stawowej, zeszlifowania powierzchni stawowej głowy żuchwy oraz osteofitu na jej przednio-przyśrodkowej powierzchni.

Dyskusja

Znaczniejsza niż w innych publikacjach (i populacjach pacjentów) liczba wykrytych nieprawidłowości jest wynikiem włączenia do analiz zmian w obrębie zatok szczękowych, które dotyczyły aż 64,8% badanej grupy osób. Zdecydowano się włączyć ocenę zmian w zatokach szczękowych do ogólnej analizy wyników dla bardziej kompleksowej oceny okolic szczęk i twarzy pacjentów. Zmiany zapalne oraz duże ścieńczenie kości wyrostków zębodołowych szczęk mogą w znaczący sposób wpływać na komfort używania uzupełnień protetycznych.

W podobnej pracy, opartej na przeprowadzonych przed leczeniem protetycznym badaniach radiologicznych bezzębnych pacjentów w klinice w Liverpoolu (8), u 37% z 500 przebadanych osób stwierdzono na pantomogramach obecność różnorodnych zmian i nieprawidłowości – najczęściej pozostawionych korzeni zębów, zębów zatrzymanych i torbieli. Na tej podstawie postulowana była konieczność wykonywania kontrolnych badań radiologicznych u bezzębnych pacjentów dla wdrożenia właściwego przygotowania pola protetycznego i uniknięcia powikłań czy komplikacji leczenia protetycznego.

Wnioski

1. W ocenie bezzębnego podłoża protetycznego i tkanek narządu żucia przed planowanym leczeniem protetycznym należy uwzględnić wyniki badań radiologicznych.

2. W badanej grupie 128 bezzębnych osób zmiany patologiczne i nieprawidłowości w obrębie narządu żucia wykryto aż u 110 osób (86%).

3. Najczęściej spotykane były nieprawidłowości w obrębie zatok szczękowych (64,8%), zmiany patologiczne stawów skroniowo-żuchwowych (50,8%), pozostawione korzenie zębów (8,6%) oraz zęby zatrzymane (6,3%).

4. Duża liczba wykrytych nieprawidłowości nie dających objawów klinicznych podkreśla znaczenie okresowych badań radiologicznych.

5. Zdjęcia pantomograficzne pozwalają na wiarygodną ocenę struktur bezzębnej szczęki, żuchwy oraz innych tkanek narządu żucia.

Polecane książki z księgarni medycznej BORGIS:

Otorynolaryngologia dla studentów medycyny i stomatologii

Stomatologia wieku rozwojowego

Fizjologia i patologia błony śluzowej jamy ustnej

Piśmiennictwo

1. Andersson J., Kurol M.: CT scan prior to installation of osseointegrated implants in the maxilla. Int. J. Oral Maxillofac. Surg., 1987, 17:33-35. 2. Cavalcant M.G.P. et al.: Accurate linear measurements in the anterior maxilla using orthoradially reformatted spiral computer tomography. Dentomaxillofac. Radiol., 1999, 28:137-140. 3. Fish W.: Principles of Full Denture Prosthesis. London 1964, Staples Press. 4. Kleinrok M.: Rozpoznawanie i leczenie zaburzeń czynnościowych układu ruchowego narządu żucia. Lublin 1989. 5. Kryst L.: Chirurgia głowy i szyi. Warszawa 1996, PZWL. 6. Kryst L.: Chirurgia szczękowo-twarzowa. Warszawa 1993 PZWL. 7. Majewski S.: Propedeutyka klinicznej i laboratoryjnej protetyki stomatologicznej. Sanmedica, Warszawa 1997. 8. McCrorie J.W.: An orthopantomogram survey of edentulous mouths. The Dental Practitioner, 1971, 22, 3, 11:83-84. 9. Mlosek K.: Radiologia stomatologiczna i szczękowo-twarzowa. Meddentpress, Warszawa 1995. 10. Myers E.M.: Head and Neck Oncology. Diagnosis, Treatment and Rehabilitation. Little, Brown and Company. Boston/Toronto/London 1991. 11. Nagle R.J., Sears V.H.: Denture Prosthetic, Complete Dentures. Saint Louis 1962, Mosby Company. 12. Raczew Z., Mlosek K.: Zarys rentgenodiagnostyki stomatologicznej. PZWL Warszawa 1980. 13. Som P.M., Curtin H.D.: Head and Neck Imaging, Mosby 1996. 14. Spiechowicz E.: Protetyka stomatologiczna, PZWL Warszawa 1998. 15. Whaites E.: Podstawy radiodiagnostyki stomatologicznej. Sanmedica Warszawa 1994, 137-151.

Nowa Stomatologia 4/1999
Strona internetowa czasopisma Nowa Stomatologia

Powrót na górę strony

Pozostałe artykuły z numeru 4/1999:

- reklama -

Strona główna | Reklama | Kontakt