Chcesz wydać pracę habilitacyjną, doktorską czy monografię? Zrób to w Wydawnictwie Borgis – jednym z najbardziej uznanych w Polsce wydawców książek i czasopism medycznych. W ramach współpracy otrzymasz pełne wsparcie w przygotowaniu książki – przede wszystkim korektę, skład, projekt graficzny okładki oraz profesjonalny druk. Wydawnictwo zapewnia szybkie terminy publikacji oraz doskonałą atmosferę współpracy z wysoko wykwalifikowanymi redaktorami, korektorami i specjalistami od składu. Oferuje także tłumaczenia artykułów naukowych, skanowanie materiałów potrzebnych do wydania książki oraz kompletowanie dorobku naukowego.

© Borgis - Nowa Stomatologia 4/2001, s. 3-11
Joanna Szczepańska
Prognozowanie występowania próchnicy u dzieci w oparciu o wieloaspektowa analizę czynników ryzyka – część I
Prognosing of dental caries prevalence in children on the basis of multiple analysis of risk factors – part I
z Zakładu Stomatologii Dziecięcej Instytutu Stomatologii Akademii Medycznej w Łodzi
Kierownik Zakładu: prof. dr hab. M. Wochna-Sobańska
Metodyka oceny ryzyka próchnicy jest sprawą trudną, ponieważ jak wiadomo, jest to choroba wieloprzyczynowa, uwarunkowana m.in. czynnikami środowiskowymi, socjalno-ekonomicznymi, świadomością i zwyczajami żywieniowymi rodziny, dostępnością do opieki stomatologicznej.
Przez wielu autorów przynależność dzieci do grupy wysokiego ryzyka próchnicy jest różnie określana. Według Twetmana (1) dzieci należące do tej grupy to te, które posiadają klasę liczebności S. mutans powyżej 2 i puw-p powyżej 1. Crossner (2) uważa, że dzieci o wysokiej aktywności próchnicy to takie, u których przyrost próchnicy jest większy od średniej w danej populacji. Inny autor podaje, że znaczna podatność na próchnicę występuje wtedy, gdy pojawi się więcej nowych ubytków w ciągu roku (3). Natomiast Yoi (4) definiuje, że u dzieci o zwiększonej skłonności do próchnicy występuje 5 lub więcej nowych powierzchni próchnicowych rocznie. Inni autorzy wskazują, że obecność ubytków lub plam demineralizacyjnych w wieku 1,5 roku jest najbardziej znamiennym pojedynczym czynnikiem rokowniczym (5, 6, 7). Powyższe propozycje dotyczą dzieci z różnych krajów, a więc populacji o różnych wartościach wskaźników intensywności i frekwencji próchnicy. Z polskiego piśmiennictwa wynika, że najbardziej wielostronną ocenę ryzyka próchnicy wczesnej u dzieci przeprowadza ośrodek warszawski i lubelski (8, 9, 10, 11, 12, 13, 14).
Celem niniejszej pracy była ocena wpływu wybranych czynników ryzyka na częstość występowania próchnicy i jej intensywność u małych dzieci.
Materiał i metoda
Badania przeprowadzono u 133 dzieci w wieku 1-4 lata (70 dziewczynek i 63 chłopców). Badane dzieci uczęszczały do żłobków i przedszkoli, pochodziły z domu dziecka oraz zgłaszały się do Zakładu Stomatologii Dziecięcej IS AM w Łodzi.
Analiza czynników środowiskowych opierała się na informacjach otrzymanych od rodziców lub opiekunów na podstawie ankiety. Dane środowiskowe i ogólnoustrojowe dotyczyły odpowiedzi na pytania:
– którym z kolei jest badane dziecko?
– kto opiekuje się głównie dzieckiem: matka/ojciec; babcia; opiekunka?
– wykształcenie – matki i ojca (podstawowe, średnie, wyższe),
– chorób matki w czasie ciąży i przyjmowania leków,
– chorób dziecka do pierwszego roku życia i przyjmowania leków.
Zwyczaje żywieniowe obejmowały informacje: jak długo dziecko było karmione piersią lub butelką, słodzenia pokarmów w butelce, pojadania i zasypiania z butelką. Pozostałe informacje uzyskane na podstawie wywiadu to: terminy wyrzynania zębów mlecznych i stosowanie profilaktyki fluorkowej.
Badania kliniczne w oparciu o przygotowaną kartę obejmowały ocenę intensywności próchnicy (puw) i stanu higieny jamy ustnej. Obecność zmian próchnicowych kwalifikowano według wskaźnika Yagot´a w modyfikacji własnej (15): 0 – brak próchnicy; 1 – wypełnienie (w); 2 – białe plamy na powierzchni wargowej; 3 – brunatne przebarwienia bez ubytku na powierzchni wargowej; 4 – ubytki na powierzchni wargowej lub stycznej lub zniszczenie korony w 1/3 (p); 5 – ubytki na powierzchni wargowej i stycznej lub zniszczenie korony w 2/3 (p); 6 – rozległe zniszczenie korony lub pozostały korzeń (p); 7 – utrata zęba na skutek próchnicy (u).
Sumując zęby z ubytkami próchnicowymi (pkt 4, 5 lub 6), zęby usunięte (pkt 7) i wypełnione (pkt 1) uzyskałam wskaźnik puw. Natomiast dodając wszystkie punkty otrzymywałam wprowadzony przez siebie stopień zaawansowania zmian próchnicowych (SZZP) dla danego dziecka. Przyjęłam, że suma punktów poniżej 20 daje I° zaawansowania próchnicy; 21-40 punktów II°; powyżej 41 punktów III°.
Higienę jamy ustnej oceniano wizualnie. Pokrycie złogami miękkimi powierzchni przedsionkowych notowano w skali 3-stopniowej wg dostosowanego do uzębienia małych dzieci wskaźnika Green´a i Vermillion´a.
Następnie uzyskane informacje przeanalizowano w kontekście ich wpływu na intensywność próchnicy (puw) i stopień zaawansowania zmian próchnicowych (SZZP) wykorzystując następujące testy: c2-statystykę w teście niezależności chi-kwadrat, c2-statystykę w teście niezależności chi-kwadrat z poprawką Yates´a, Z – statystykę w teście Manna-Whitney´a, p – statystykę w teście dokładnym Fishera, H – statystykę w teście Kruskala-Wallisa.
Wyniki badań
Informacji odnośnie, którym z kolei w rodzinie jest badane dziecko udzieliło odpowiedzi 112 rodziców. Spośród zbadanych dzieci 71,42% było pierwszym; 24,12% drugim; 4,46% trzecim lub następnym dzieckiem (tab. 1).
Tabela 1. Częstość występowania próchnicy u dzieci w zależności, którym z kolei jest badane dziecko.
Które dzieckoDzieci badane Dzieci z próchnicą 
n%n%
18071,426682,50Ż
22724,121866,67
354,46480,00
razem112100,008878,57
Spośród ocenianych 112 dzieci u prawie 79% występowała próchnica zębów. Podobnie wysoki (80%) odsetek dzieci z próchnicą zauważono, kiedy dziecko było pierwszym lub trzecim dzieckiem w rodzinie. Różnice nie były istotne statystycznie.
Analizując intensywność próchnicy w powiązaniu z kolejnością pojawienia się danego dziecka w rodzinie okazało się, że jeśli było ono dzieckiem trzecim puw było największe. Mimo, że różnice nie były istotne pod względem statystycznym, wartość mediany wskazywała, że połowa dzieci z tej grupy miała wartości puw powyżej 9. Ocena stopnia zaawansowania zmian próchnicowych (SZZP) wykazywała, że trzecie dziecko posiadało III° zaawansowania próchnicy według przyjętej skali, jednak różnice też nie były znamienne (tab. 2).
Tabela 2. Intensywność próchnicy i SZZP u dzieci w zależności, którym z kolei jest badane dziecko.
Które dzieckon%puw śred. aryt.MedianaSZZP śred. aryt.Mediana
18071,424,6504,00024,863 (II°)24,500
22724,124,0744,00021,000 (II°)23,000
354,467,4009,00041,800 (III°)52,000
Na pytanie kto jest głównym opiekunem dziecka odpowiedziało 123 rodziców. Największy odsetek dzieci z próchnicą występował w grupie dzieci, którymi zajmowały się babcie (92, 31%), a najmniej dzieci miało próchnicę, jeśli opiekowała się nimi obca osoba (33,33%) (tab. 3). Różnica statystycznie istotna wystąpiła między matką/ojcem a opiekunką (c2Y = 9, 190; p = 0,0024) i między babcią a opiekunką (p – statystyka w teście dokładnym Fishera; p = 0,002).
Tabela 3. Częstość występowania próchnicy u dzieci w zależności, kto opiekuje się dzieckiem.
Kto opiekuje się dzieckiemDzieci badane Dzieci z próchnicą 
n%n%
matka/ojciec9577,247275,79 Ý
babcia1310,5712m92,31 I Ý
opiekunka1512,195m33,33 Ý Ý
razem123100,008972,37
Intensywność próchnicy wyrażona liczbą puw była największa u dzieci, którymi opiekowały się babcie (puw = 5,9) (tab. 4). Różnice istotne (H – statystyka w teście Kruskala-Wallisa = 10,604; p = 0,005) wystąpiły między matką/ojcem a babcią (Z = -2,690; p = 0,0071) i między babcią i opiekunką (Z = -2,034; p = 0,0419) (Z – statystyka w teście Manna-Whitney´a). Stopień zaawansowania zmian próchnicowych był także największy w przypadku, kiedy dzieckiem głównie opiekowała się babcia (32 punkty – II° wg skali) (tab. 4). Znamienna statystycznie różnica (H – statystyka = 9,756; p = 0,0076) wystąpiła między matką/ojcem a opiekunką (Z = -2,704; p = 0,0069) i między babcią i opiekunką (Z = -2,828; p = 0,0046).
Tabela 4. Intensywność próchnicy i SZZP u dzieci w zależności, kto opiekuje się dzieckiem.
Kto opiekuje się dzieckiemn%puw śred. arty.MedianaSZZP śred. aryt.Mediana
matka, ojciec9577,244,453 Ý Ý4,00023,411 (II°) Ý Ý24,000
babcia1310,575,923 ßÝ 6,00032,154 (II°) I Ý31,000
opiekunka1512,191,733Ż ß0,00010,267 (I°) ß ß0,000
Biorąc pod uwagę wykształcenie matki, na które to pytanie odpowiedziało 119 ankietowanych, okazało się, że najczęściej próchnicę mają dzieci matek z wykształceniem podstawowym (82,56%), a następnie średnim (76,92%) (tab. 5). Różnice istotne pojawiły się między matkami z wykształceniem podstawowym a wyższym (c2 = 9,857; p = 0,0016) i średnim a wyższym (c2Y = 5,469; p = 0,0193).
Tabela 5. Częstość występowania próchnicy u dzieci w zależności od wykształcenia matki.
WykształcenieDzieci badane Dzieci z próchnicą 
n%n%
podstawowe5747,904782,56 Ý ß
średnie3932,773076,92 I Ý 
wyższe2319,331147,83 ßß
razem119100,008873,95
Analiza intensywności próchnicy u dzieci w zależności od wykształcenia matki wykazała, że najwyższe wartości puw posiadały dzieci matek z wykształceniem podstawowym (puw = 5,46), a najniższe z wyższym (puw = 2,83) (tab. 6). Różnice istotne statystycznie (H – statystyka = 9,572; p = 0,0226) wystąpiły między dziećmi matek z wykształceniem średnim a wyższym (Z = -2,839; p = 0,0045) i dziećmi matek z wykształceniem średnim a podstawowym (Z = -2,953; p = 0,0031). Rozpatrując stopień zaawansowania zmian próchnicowych w zależności od wykształcenia matki okazało się, że najbardziej zaawansowaną próchnicę miały dzieci matek z wykształceniem podstawowym (SZZP = 28,58) (tab. 6). Różnica istotna statystycznie (H – statystyka = 9,558; p = 0,0227) pojawiła się między dziećmi matek z wykształceniem podstawowym a wyższym (Z = -2,875; p = 0,0040).
Tabela 6. Intensywność próchnicy i SZZP u dzieci w zależności od wykształcenia matki.
Wykształcenien%puw śred. aryt.MedianaSZZP śred. aryt.Mediana
podstawowe5747,905,456 Ý Ý 6,00028,579 (II°) Ý 29,000
średnie3932,773,795 Ý ß4,00021,385 (II°) I19,000
wyższe2319,332,827 ßß0,00014,000 (I°) ß0,000
Dane odnośnie wykształcenia ojca uzyskano od 115 osób. Częstość występowania próchnicy u dzieci w zależności od wykształcenia ojca okazała się nieistotna statystycznie (tab. 7). Analizując wpływ wykształcenia ojca na intensywność próchnicy u dzieci okazało się, że puw przyjmowało podobne wartości niezależnie od tego parametru i wszystkie dzieci miały II° zaawansowania próchnicy (tab. 8).
Tabela 7. Częstość występowania próchnicy u dzieci w zależności od wykształcenia ojca.
WykształcenieDzieci badane Dzieci z próchnicą 
N%n%
podstawowe3227,832475,00
średnie5245,223975,00
wyższe3136,952477,42
razem115100,008775,65
Tabela 8. Intensywność próchnicy i SZZP u dzieci w zależności od wykształcenia ojca.
Wykształcenien%puw śred. aryt.MedianaSZZP śred. aryt.Mediana
podstawowe3227,834,3754,00021,719 (II°)20,500
średnie5245,224,5195,50024,231 (II°)26,000
wyższe3136,954,6134,00025,903 (II°)24,000
Na pytanie czy matka chorowała w czasie ciąży lub przyjmowała leki odpowiedziało 105 kobiet. Nie występowały różnice istotne w częstości pojawiania się próchnicy, jej intensywności czy stopnia zaawansowania zmian próchnicowych w zależności od chorób matki (tab. 9 i 10). Pomimo, że ponad połowa dzieci (57,27%) chorowała do pierwszego roku życia (tab. 11) występowanie próchnicy było porównywalne z dziećmi, które w tym czasie nie chorowały (tab. 12).
Tabela 9. Częstość występowania próchnicy u dzieci w zależności od chorób matki w czasie ciąży.
Choroby matkiDzieci badane Dzieci z próchnicą 
n%n%
nie6965,715681,16
tak3634,292877,78
razem105100,008480,00
Tabela 10. Intensywność próchnicy i SZZP u dzieci w zależności od chorób matki w czasie ciąży.
Choroby matkin%puwśred. aryt.MedianaSZZP śred. aryt.Mediana
nie6965,714,5804,00024,493 (II°)20,000
tak3634,294,9726,00026,694 (II°)26,000
Tabela 11. Częstość występowania próchnicy u dzieci w zależności od przebytych chorób do pierwszego roku życia.
Choroby dzieckaDzieci badane Dzieci z próchnicą 
n%n%
nie4742,733778,72
tak6357,275180,95
razem110100,008880,00
Tabela 12. Intensywność próchnicy i SZZP u dzieci w zależności od przebytych chorób do pierwszego roku życia.
Choroby dzieckan%puw. śred. aryt.MedianaSZZP śred. aryt.Mediana
nie4742,734,6606,00023,894 (II°)26,000
tak6357,274,7624,00026,063 (II°)26,000
Oceniając długość karmienia piersią okazało się, że nie wpłynęło ani na frekwencję, ani na intensywność próchnicy u badanych dzieci (tab. 13 i 14). Natomiast analiza czasu karmienia sztucznego wykazała, że dzieci karmione butelką do 12 mż. miały próchnicę w około 54%, a karmione powyżej 24 miesięcy w 90% (tab. 15). Różnice istotne wystąpiły między 0-12 a 13-24 miesięcy (c2 = 5,234; p = 0,0222) i między 0-12 a powyżej 24 miesięcy (c2 Y = 6,313; p = 0,0120). Podobne różnice, ale bardziej istotne pojawiły się, gdy oceniano puw (odpowiednio: Z = -2,824 przy p = 0,0048; Z = -3,500 przy p = 0,0005) i SZZP (odpowiednio: Z = -2,828 przy p = 0,0047; Z = -3,418 przy p = 0,0006) w powiązaniu z długością okresu karmienia butelką (tab. 16).
Tabela 13. Częstość występowania próchnicy u dzieci w zależności od długości karmienia piersią.
Długość karmienia piersiąDzieci badane Dzieci z próchnicą 
n%n%
0-12 mies.8171,696276,54
13-24 mies.2723,892281,48
> 24 mies.54,42480,00
razem113100,008877,88
Tabela 14. Intensywność próchnicy i SZZP u dzieci w zależności od długości karmienia piersią.
Długość karmienia piersiąn%puw śred. aryt.MedianaSZZP śred. aryt.Mediana
0-12 mies.8171,694,8155,00025,556 (II°)26,000
13-24 mies.2723,894,0374,00021,593 (II°)19,000
> 24 mies.54,424,0003,00022,4000 (II°)15,000
Tabela 15. Częstość występowania próchnicy u dzieci w zależności od długości karmienia butelką.
Długość karmienia butelkąDzieci badane Dzieci z próchnicą 
n%n%
0-12 mies.4641,822554,35 Ý Ý
13-24 mies.4440,003477,27 ß I
> 24 mies.2018,181890,00 ß ß
razem110100,007770,00
Tabela 16. Intensywność próchnicy i SZZP u dzieci w zależności od długości karmienia butelką.
Długość karmienia butelkąn%puw śred. aryt.MediaSZZP śred. aryt.Mediana
0-12 mies.4641,822,761 Ý Ý1,00014,804 (I°) Ý Ý8,500
13-24 mies.4440,004,932 ß I6,00026,227 (II°) ß I26,000
> 24 mies.2018,186,450 ß ß6,50034,450 (II°) ß ß32,000
Następnymi rozważanymi czynnikami ryzyka próchnicy było słodzenie pokarmów lub płynów w butelce podawanych dziecku (tab. 17 i 18) oraz pojadanie przez dzieci między posiłkami (tab. 19 i 20). Zależność między tymi parametrami a próchnicą była istotna w przypadku: słodzenia pokarmów w butelce a puw i SZZP (odpowiednio: Z = -1,942 i Z = -1,920; p = 0,052) oraz między pojadaniem a częstością próchnicy (c2 = 7,542; p = 0,0060). Ponadto dzieci zasypiające z butelką miały w 90% próchnicę (tab. 21), a różnica między dziećmi, u których nie występował taki nawyk była wysoce istotna statystycznie (c2 = 39,62; p = 0,000...). Także wskaźnik intensywności próchnicy i stopień zaawansowania zmian próchnicowych były ponad dwa razy większe u dzieci zasypiających z butelką w porównaniu z dziećmi, które nie były karmione butelką podczas snu (tab. 22) (odpowiednio: Z = -4,541 i p = 0,000... i Z = -5,090 i p = 0,000...).
Tabela 17. Częstość występowania próchnicy u dzieci w zależności od słodzenia pokarmów w butelce.
Słodzenie pokarmów w butelceDzieci badane Dzieci z próchnicą 
n%n%
nie4345,262967,44
tak5254,744382,69
razem95100,007275,79
Tabela 18. Intensywność próchnicy i SZZP u dzieci w zależności od słodzenia pokarmów w butelce.
Słodzenie pokarmów w butelcen%puw śred. aryt.MedianaSZZP śred. aryt.Mediana
nie4345,253,860 Ý4,00020,279 (II°) Ý 25,000
tak5254,745,481 ß6,00029,385 (II°) ß26,000
Tabela 19. Częstość występowania próchnicy u dzieci w zależności od pojadania.
PojadanieDzieci badane Dzieci z próchnicą 
n%n%
nie4536,592657,78 Ý 
tak7863,416380,77 ß
razem123100,008972,36
Tabela 20. Intensywność próchnicy i SZZP u dzieci w zależności od pojadania.
Pojadanien%puw śred. aryt.MedianaSZZP śred. aryt.Mediana
nie4536,593,5112,00018,933 (I°)12,000
tak7863,414,7184,00024,924 (II°)24,500
Tabela 21. Częstość występowania próchnicy u dzieci w zależności od zasypiania z butelką.
Zasypianie z butelkąDzieci badane Dzieci z próchnicą 
n%n%
nie6154,953354,10 Ý 
tak5045,054590,00 ß
razem111100,007870,27
Tabela 22. Intensywność próchnicy i SZZP u dzieci w zależności od zasypiania z butelką.
Zasypianie z butelkąn%puw śred. aryt.MedianaSZZP śred. aryt.Mediana
nie6154,952,803 Ý 1,00014,180 (I°) Ý 7,000
tak5045,056,060 ߯6,00033,640 (II°) ß30,000
W kolejnych tabelach (tab. 23 i 24) zestawiono frekwencję i intensywność próchnicy u badanych dzieci w odniesieniu do terminu ząbkowania, Dzieci, którym zęby wyrzynały się przed 5 mż. miały w 93,33% próchnicę. Nie wystąpiły jednak różnice istotne statystycznie między badanymi grupami. Oceniając intensywność próchnicy i stopień jej zaawansowania okazało się, że dzieci ząbkujące wcześniej mają znamiennie wyższy wskaźnik puw (H – statystyka = 8,024; p = 0,0329) i SZZP (H – statystyka = 7,113; p = 0,0431) niż dzieci, którym zęby wyrznęły się po 8 miesiącu życia; odpowiednio: Z = -2,358 przy p = 0,0183 i Z = -2,230 przy p = 0,0183.
Częstość występowania próchnicy w zależności od stanu higieny jamy ustnej przedstawiała się następująco – 61% dzieci miało próchnicę, gdy OHI = 0, a prawie 86%, gdy OHI było powyżej zera i różnica była istotna (c2 = 9,170; p = 0,0025) (tab. 25). Jeszcze bardziej znamienne różnice wystąpiły między wartością wskaźnika OHI a puw i SZZP. U dzieci, które miały dobrą higienę jamy ustnej puw = 3,1 i SZZP = 16,1; podczas gdy przy złej higienie puw = 5,7 i SZZP = 30,6 (odpowiednio: Z = -3,560 przy p = 0,0004 i Z = -3,702 przy p = 0,0002) (tab. 26).
Tabela 23. Częstość występowania próchnicy u dzieci w zależności od początku ząbkowania.
Początek ząbkowaniaDzieci badane Dzieci z próchnicą 
n%n%
<5 mż.1513,641493,33
5-8 mż.6256,364674,19
> 9 mż.3330.002472,73
razem110100,008476,36
Tabela 24. Intensywność próchnicy i SZZP u dzieci w zależności od początku ząbkowania.
Początek ząbkowanian%puw śred. aryt.MedianaSZZP śred. aryt.Mediana
<5 mż.1513,645,933 Ý 7,00034,000 (II°) Ý 20,500
5-8 mż.6256,364,887 I6,00025,839 (II°) I26,000
> 9 mż.3330,003,394 ß4,00018,242 (I°) ß24,000
Tabela 25. Częstość występowania próchnicy u dzieci w zależności od stanu higieny jamy ustnej.
stan higieny jamy ustnejDzieci badane Dzieci z próchnicą 
n%n%
OHI = 06754,474161,19 Ý 
OHI> 05645,534885,71 ß
razem123100,008972,36
Tabela 26. Intensywność próchnicy i SZZP u dzieci w zależności od stanu higieny jamy ustnej.
Stan higieny jamy ustnejn%puw śred. aryt.MedianaSZZP śred. aryt.Mediana
OHI = 06754,473,119 Ý 2,00016,149 (I°) Ý 10,000
OHI> 05645,535,661 ß6,00030,607 (II°) ß29,500
Przy ocenie wpływu stosowanej profilaktyki fluorkowej na poziom próchnicy zauważono, że chociaż u niewielkiego odsetka dzieci przeprowadzano zabiegi fluorkowania (13,8%), różnice w intensywności i stopniu zaawansowania zmian próchnicowych były istotne w porównaniu z dziećmi, u których do chwili przeprowadzania badań nie wykonywano tego rodzaju zabiegów (odpowiednio: Z = -2,656 przy p = 0,0079; Z = -2,702 przy p = 0,0069) (tab. 27 i 28).
Tabela 27. Częstość występowania próchnicy u dzieci w zależności od stosowanej profilaktyki fluorkowej.
Profilaktyka fluorkowaDzieci badane Dzieci z próchnicą 
n%n%
nie10686,188479,25 Ý
tak1713,82529,41 ß
razem123100,008972,36
Tabela 28. Intensywność próchnicy i SZZP u dzieci w zależności od stosowanej profilaktyki fluorkowej.
Profilaktyka fluorkowan%puw śred. aryt.MedianaSZZP śred. aryt.Mediana
nie10686,186,118 Ý6,00033,118 (II°) Ý29,000
tak1713,823,981 ß3,00021,066 (II°) ß16,000
Omówienie wyników badań
Z przeprowadzonych badań nad oceną wpływu wybranych czynników ryzyka na częstość i intensywność próchnicy wynika, że wysoce istotne czynniki to: zasypianie z butelką i zła higiena jamy ustnej; istotne czynniki – kto jest głównym opiekunem dziecka, wykształcenie matki, przedłużone karmienie butelką, słodzenie pokarmów w butelce, pojadanie między posiłkami, czas początku ząbkowania i stosowanie fluoru. Wyniki te są w większości zgodne z innymi badaniami (8, 10, 11, 12, 14, 16, 17, 18).
Analizując w obecnym badaniu występowanie i intensywność próchnicy w zależności od tego, kto głównie zajmuje się dzieckiem, okazało się, że jeśli dziećmi opiekowała się babcia wskaźnik puw był większy 3-krotnie, a jeśli rodzice 2-krotnie, niż kiedy dzieckiem zajmowała się opiekunka. Z innych badań wynika, że połową dzieci, które nie były infekowane przez bakterie S. mutans przed 2 rż. opiekowały się głownie inne osoby niż ich matki, a jeśli w jamie ustnej dzieci znajdowano te bakterie, wychowywały je wyłącznie matki (19).
Z badań japońskich dzieci do trzeciego roku życia wynika, że każde następne dziecko w rodzinie ma większą intensywność próchnicy, a jednocześnie odsetek dzieci bez próchnicy zmniejsza się (20). Podobne wyniki uzyskałam w moim badaniu, chociaż nie były istotne statystycznie.
Choroby dzieci występujące do pierwszego roku życia nie wpłynęły istotnie na występowanie próchnicy u dzieci, co jest zgodne z doniesieniami Szpringer (11), że próchnica wczesna występuje u ogólnie zdrowych dzieci, a same choroby nie są bezpośrednią przyczyną próchnicy.
Na podstawie obecnych badań okazało się, że 28% dzieci było karmionych piersią ponad rok i jest to wynik prawie dwa razy niższy niż uzyskany w badaniach przez Wal-Motekę i wsp. (43%) (18). Fakt ten mógł wpłynąć na brak korelacji między przedłużonym karmieniem piersią a intensywnością próchnicy. Według Li (21) karmienie piersią nie wpływa na wzrost występowania S. mutans u dzieci, ale może powodować, że niemowlęta nabywają podobnych genetycznie szczepów S. mutans od matek. Częstszy i bardziej intymny kontakt matek z dziećmi karmionymi piersią może sprzyjać transmisji bakterii z jamy ustnej matki na dziecko. Ponadto, im dłużej matki karmią piersią, tym większe prawdopodobieństwo rozwinięcia się u dziecka systemu immunologicznego bardziej podobnego do biologicznej matki, z podobnymi układami obronnymi i reakcjami przeciwko infekcji. Z drugiej strony, z badań Piątkowskiej (22) wynika, że karmienie piersią ustające przed okresem wyrzynania się zębów może mieć mniejsze znaczenie dla ochrony przed próchnicą zębów mlecznych.
Przeprowadzone badania po raz kolejny potwierdziły wpływ początku ząbkowania na intensywność próchnicy. Badania nad zależnością pomiędzy terminem wyrznięcia pierwszego zęba mlecznego a przebiegiem dalszego ząbkowania wykazały, że dzieci wcześniej rozpoczynające ząbkowanie, kończą je również odpowiednio wcześniej. Z obserwacji tej wynikać może, że wszystkie zęby mleczne są wówczas bardziej niedojrzałe, a więc w większym stopniu narażone na proces próchnicowy.
Wnioski
1. Pierwsze badanie stomatologiczne dziecka winno mieć miejsce w 6-12 miesiącu życia, w celu wyłonienia i eliminacji czynników zagrożenia zachorowania na próchnicę oraz edukacji matki w zakresie przyczyn próchnicy i jej zapobiegania.
2. Wyniki epidemiologicznych analiz czynników ryzyka próchnicy wczesnej mogą stać się podstawą do wprowadzania odpowiednich programów profilaktycznych uwzględniających korzystne relacje między ich skutecznością, a ponoszonymi kosztami.
Piśmiennictwo
1. Twetman S. et al.: Use of the Ship mutans test in the assessment of caries risk in a grup of pre-school children. Int. J. Paediatric. Dent., 1994, 4:245-250. 2. Crossner C.G., Unell L.: Salivary lactobacillus counts as a diagnostic and didactic tool in caries prevention. Community Dent. Oral Epidemiol., 1986, 14:156-160. 3. Mattos-Graner R.O. et al.: Water-soluble glucan synthesis by Mutans Streptococcal strains correlates with caries incidence in 12- to 30-month-old children. J. Dent. Res., 2000, 79, 6:1371-1377. 4. Yui C.K.Y., Wei S.H.Y.: Management of rampant caries in children. Quintessence Ins., 1992, 23:3; 159-168. 5. Gibson S., Williams S.: Dental caries in pre-school children: associations with social class, toothbrushing habit and consumption of sugar and sugar-containing foods. Caries Res., 1999, 33:101-113. 6. Honda O. et al.: A simple screening method for dental caries high-risk children. Dentistry in Japan, 1997, 33:90-91. 7. Rodrigues C.S., Sheiham A.: Relationship between dietary guidelines, sugar intake and caries in primary teeth in low income Brazilian 3-yesr-olds: a longitudinal study. Int. J. Paediatric. Dent., 2000, 10:47-55. 8. Mielnik-Błaszczak M., Struska A.: Stan uzębienia mlecznego u dzieci lubelskich w wieku żłobkowym, a poziom świadomości prozdrowotnej u matek. IX Kongres Stomatologów Polskich, Warszawa 1999. Materiały Zjazdowe, 177. 9. Mielnik-Błaszczak M. et al.: Status of decidous dentition in children from Lublin aged 1-4. Int. J. Paediatric Dent., 1999, 9, Supp. 1, 97. 10. Szpringer-Nodzak M. i wsp.: Badania niektórych czynników etiologicznych w próchnicy wczesnej u dzieci. Czas. Stomat., 1994, XLVII, 12:831-835. 11. Szpringer-Nodzak M. i wsp.: Problem zapobiegania próchnicy wczesnej u dzieci. Przegląd Stomatologii Wieku Rozwojowego, 1995, 2, 10:4-7. 12. Szpringer-Nodzak M.: Ocena ryzyka próchnicy wczesnej u dzieci. Nowa Stomat., 1996, 3-4:2-4. 13. Szpringer-Nodzak M.: Niepokojący stan uzębienia najmłodszej grupy dzieci. Nowa Stomat., 1997, 1-2:8-10. 14. Szpringer-Nodzak M.: Badanie czynników etiologicznych próchnicy wczesnej u dzieci z uzębieniem próchnicowym. Nowa Stomat., 1997, 3:3-8. 15. Yagot K. et al.: Prolonged nursing-habit caries index. J. Dent. Child., 1990, 20:1:8-10. 16. Remiszewski A.: Ocena higieny jamy ustnej u dzieci z próchnicą wczesną uzębienia. Czas. Stomat., 1991, XLIV, 10:668-671. 17. Szczepańska J.: Występowanie próchnicy w siekaczach górnych, a terminy wyrzynania zębów mlecznych. Czas. Stomat., 1993, XLVI, 1:1-5. 18. Wal-Moteka A. i wsp.: Probem prognozowania próchnicy wczesnej u dzieci – doniesienie wstępne. Nowa Stomat., 1999, 9:1-2:7-10. 19. Horowitz H.S.: Research issues in early childhood caries. Community Dent. Oral Epidemiol., 1998, 26, Supp. 1, 67-81. 20. Sasahara H. et al.: Relationship between mother´s gingival condition and caries experience of their 3-year-old children. Int. J. Paediatric. Dent., 1998, 4:261-267. 21. Li Y. et al.: The fidelity of Mutans Streptococi transmission and caries status correlate with breast-feeding experiences among Chinese families. Caries. Res., 2000, 34:123-132. 22. Piątkowska A.: Wpływ sposobu karmienia niemowlęcia na kształtowanie odpowiedzi humoralnej i rozwój próchnicy zębów mlecznych. Magazyn Stomat., 1991, 4:8-10. 23. Mierzewińska K.: Termin wyrznięcia pierwszego zęba mlecznego a przebieg dalszego ząbkowania. Czas. Stomat., 1996, XLIX, 11:755-758.
Nowa Stomatologia 4/2001
Strona internetowa czasopisma Nowa Stomatologia