Ludzkie koronawirusy - autor: Krzysztof Pyrć z Zakładu Mikrobiologii, Wydział Biochemii, Biofizyki i Biotechnologii, Uniwersytet Jagielloński, Kraków

Chcesz wydać pracę habilitacyjną, doktorską czy monografię? Zrób to w Wydawnictwie Borgis – jednym z najbardziej uznanych w Polsce wydawców książek i czasopism medycznych. W ramach współpracy otrzymasz pełne wsparcie w przygotowaniu książki – przede wszystkim korektę, skład, projekt graficzny okładki oraz profesjonalny druk. Wydawnictwo zapewnia szybkie terminy publikacji oraz doskonałą atmosferę współpracy z wysoko wykwalifikowanymi redaktorami, korektorami i specjalistami od składu. Oferuje także tłumaczenia artykułów naukowych, skanowanie materiałów potrzebnych do wydania książki oraz kompletowanie dorobku naukowego.

Poniżej zamieściliśmy fragment artykułu. Informacja nt. dostępu do pełnej treści artykułu tutaj
© Borgis - Nowa Pediatria 2/2005, s. 45-75
Romana Pawlińska-Chmara1, Dorota Kulik-Nowak2
Ocena budowy ciała dzieci w wieku 8-10 lat z powiatu Włoszczowa (województwo świętokrzyskie)
Evaluation of the constitution of children aged 8-10 from the Włoszczowa district (province: Świętokrzyskie)
1z Katedry Biologii Molekularnej i Eksperymentalnej, Uniwersytet Opolski
Kierownik Katedry: prof. dr hab. Adam Latała
2z Zespołu Szkół Elektrycznych w Opolu
Streszczenie
The purpose of this paper is the evaluation of the constitution of boys and girls aged from 8 to 10, coming from rural and urban communities of selected municipalities in the Wloszczowa district in 2002-2004.
Moreover, the following was evaluated:
1. Psyhical development level in the children examined
2. Secular changes in the growth of children, throughout thirty years.
Wstęp
Istotnym punktem zainteresowania współczesnej biologii, w tym przede wszystkim antropologii jest zjawisko rozwoju biologicznego dzieci, w danym środowisku ich życia.
Potwierdza to Nowak-Starz (w Malinowski i in., 2002) pisząc, że rozwój fizyczny człowieka, jako wskaźnik zdrowia jest nadal tematem wielu opracowań nie tylko auksologów, lekarzy i antropologów. Procesy wzrastania i dojrzewania są również przedmiotem uwagi nauczycieli i rodziców, coraz częściej samych zainteresowanych, czyli dzieci i młodzieży. Przyczyną tego jest fakt, że prawidłowo i harmonijnie przebiegający rozwój od poczęcia do pełnej dojrzałości biologicznej w znacznym stopniu decyduje o wartościach zdrowotnych i możliwościach psychofizycznych w wieku dorosłym.
Szczególną uwagę przywiązuje się do badań nad rozwojem fizycznym dzieci, gdyż poziom rozwoju biologicznego dzieci traktowany jest powszechnie jako wskaźnik zdrowia i stanu odżywienia populacji. Analiza oceny stanu rozwoju pozwala na uzasadnienie działań optymalizujących właściwości środowiskowe, a więc na kształtowanie cywilizacyjno-kulturowych czynników rozwoju (Wolański, 1968).
Według Kopczyńskiej-Sikorskiej (1986) jednym z wielkich osiągnięć medycyny jest udowodnienie, że ustrój dziecka nie jest bynajmniej miniaturą ustroju człowieka dorosłego, ale wykazuje zasadnicze różnice w zakresie przemian metabolicznych i odporności, a także reakcji na różne czynniki szeroko pojętego środowiska. Ustrój rosnący jest niezwykle plastyczny, toteż jakość życia człowieka dorosłego w dużej mierze zależy od ukształtowania zarówno torów metabolicznych, jak i osobowości dziecka już w najwcześniejszym etapie jego życia.
Cechy somatyczne dziecka, jako pozytywne mierniki jego zdrowia i rozwoju, są wynikiem morfologicznej adaptacji organizmu do otaczającego środowiska. Korzystne lub niekorzystne wpływy środowiskowe modyfikują genetycznie uwarunkowany przebieg rozwoju, co wyraża się zmianami w wielkości i tempie wzrastania poszczególnych cech. Wynika to z tego, iż każdy organizm odpowiada na bodźce środowiskowe w sposób zróżnicowany, w zależności od jego ekosensytywności, siły działania danego bodźca, a także od określonej genetycznie zdolności przystosowawczej (adaptabilności).
W przypadku dziecka wszystkie czynniki zewnętrzne wpływają tym efektywniej, im dziecko jest młodsze, kształtując jego rozwój. Efekt działania danych czynników zarówno zewnętrznych jak i wewnętrznych znajduje swe odbicie w budowie ciała dziecka.
Z wielokrotnie przeprowadzanych badań wynika, że dzieci mieszkające w dużych miastach, pochodzące z rodzin małodzietnych, których rodzice posiadają wykształcenie co najmniej średnie, wykazują wyższy poziom rozwoju somatycznego w porównaniu do rówieś- ników, których odpowiednie warunki społeczno-ekonomiczne są gorsze. Taka wyraźna zależność rozwoju fizycznego dzieci od czynników środowiskowych motywuje do badania relacji między środowiskiem życia, a rozwojem funkcjonalnym młodego pokolenia.
Cel pracy
Celem niniejszego opracowania jest ocena budowy ciała chłopców i dziewcząt w wieku od 8 do 10 lat, pochodzących ze środowiska wiejskiego i miejskiego wybranych gmin powiatu Włoszczowa w roku 2002-2004.
Ponadto oceniano:
1. Poziom rozwoju fizycznego badanych dzieci;
a. w odniesieniu do norm ustalonych przez Jopkiewicza dla „Dziecka kieleckiego”,
b. w odniesieniu do norm zaprezentowanych przez Palczewską i Niedźwiecką dla dzieci warszawskich.
2. Zmiany sekularne w rozwoju dzieci na przestrzeni trzydziestu lat.
1. CHARAKTERYSTYKA GEOGRAFICZNO-EKONOMICZNA MIEJSCA ZAMIESZKANIA BADANYCH DZIECI
W każdej populacji czy subpopulacji u dzieci i młodzieży w tym samym wieku kalendarzowym występuje duże indywidualne zróżnicowanie w wysokości i masie ciała. Różnice te są uwarunkowane dwiema grupami czynników: różnorodnością genetyczną osobników oraz wpływem warunków środowiskowych. W analizowanych cechach biologicznych ludności polskiej nie wykazano wyraźnych różnic genetycznych (Gronkiewicz, 1996).
Stąd też notowane przez antropologów i lekarzy różnice w wysokości i masie ciała dzieci i młodzieży są przede wszystkim odbiciem dużego zróżnicowania warunków życia rodzin i całych grup ludzkich (m.in. Waliszko i wsp. 1980, Charzewski 1981, Dutkiewicz 1985, Bielicki 1989, Bielicki i wsp. 1992, Łaska-Mierzejewska i Łuczak 1993).
Zatem dobre warunki społeczno-bytowe będą gwarantować prawidłowy wzrost i rozwój dziecka, natomiast złe będą wpływać hamująco na genetycznie zdeterminowane możliwości jego wzrostu i rozwoju. Warto zatem przyjrzeć się bliżej warunkom geograficzno-ekonomicznym, w których następował wzrost badanych dzieci z powiatu Włoszczowa.
Powiat Włoszczowa jest jednym z trzynastu powiatów tworzących województwo świętokrzyskie. Jego powierzchnia wynosi około 910,4 km2. Jest on utworzony z sześciu gmin (ryc. 1):
Ryc. 1. Mapa powiatu Włoszczowa z uwzględnieniem tworzących je gmin.
– gmina wiejska Kluczewsko,
– gmina wiejska Krasocin,
– gmina wiejska Moskorzew,
– gmina wiejska Radków,
– gmina wiejska Secemin,
– gmina miejsko-wiejska Włoszczowa.
Badania dotyczące oceny budowy ciała dzieci z rozpatrywanego powiatu przeprowadzono na terenie czterech wybranych gmin: Radków, Moskorzew, Secemin i Włoszczowa – wieś, które charakteryzują środowisko wiejskie badanych dzieci, oraz na terenie gminy Włoszczowa – miasto, która reprezentuje środowisko miejskie. Dane statystyczne dotyczące tych gmin zaczerpnięto z: „Podstawowe informacje ze spisu powszechnego 2002” (tab. 1-5).
Tabela 1. Ludność w gminach Włoszczowa, Radków, Moskorzew i Secemin (źródło: Spis Powszechny, 2002).
Rozpatrywana gminaPowierzchnia w km2MiejscowościLudność ogółemGęstość zaludnienia
Moskorzew7214300942
Radków8613277532
Secemin16420533932
Włoszczowamiasto30110785359
wieś224,425977244
Tabela 2. Ludność w wieku trzynastu lat i więcej wg poziomu wykształcenia i płci (źródło: Spis Powszechny, 2002).
ŚrodowiskoMiejskie (gmina - Włoszczowa miasto)Wiejskie (gminy - Moskorzew, Radków, Secemin i Włoszczowa wieś)
PłećKobietyMężczyźniKobietyMężczyźni
Poziom wykształceniaWyższeN585427378209
%12,29,94,32,4
ŚrednieN2204152120451425
%4035,223,216,5
Zasadnicze zawodoweN562124214642995
%11,728,716,634,6
Podstawowe ukończoneN1283103441593641
%26,723,947,142,1
Podstawowe nieukończone i bez wykształcenia szkolnegoN16396786375
%3,42,28,94,3
OgółemN4797432188328645
Tabela 3. Aktywność zawodowa ludności w wieku 15 lat i więcej (informacja ze spisu powszechnego).
ŚrodowiskoOgółemAktywni zawodowoStopa bezrobocia w %
pracującybezrobotni
Miejskie - Włoszczowa miasto51994014118522,8
Wiejskie - gminy Moskorzew, Radków, Secemin, Włoszczowa wieś102568744151214,7
Tabela 4. Ludność wg głównego źródła utrzymania (źródło: Spis Powszechny, 2002).
ŚrodowiskoOgółemUtrzymująca się
z pracyz pozostałych źródeł
najemnejna rachunek własnyz emeryturz rent
razemw tym w swoim gospodarstwie rolnym (działce rolnej)
Miejskie - Włoszczowa/miastoN9845623310811711543988
%63,311,01,715,710,0
Wiejskie - gminy Moskorzew, Radków, Secemin, Włoszczowa/wieśN1968667965698513547682424
%34,529,036,124,212,3
Tabela 5. Struktura agrarna gospodarstw rolnych na terenie powiatu Włoszczowa (informacja ze spisu powszechnego).
ŚrodowiskoLiczba gospodarstwPowierzchnia użytków rolnych w ha
do 1ha1-2 ha2-5 ha5-10 hapowyżej 10 ha
WiejskieN450161744813651546525
%13,710,030,334,311,7
MiejskieN8294481541674911
%54,018,620,15,91,3
Na podstawie zestawionych danych widzimy, że największą powierzchnię stanowi gmina Włoszczowa –wieś. Jednakże gęstość zaludnienia jest tutaj porównywalna z innymi gminami wiejskimi (Moskorzewem, Radkowem czy Seceminem). Największe skupienie ludności obserwujemy w samym mieście Włoszczowa.
Jednym z czynników środowiskowych, który ma istotny wpływ na poziom rozwoju biologicznego dzieci jest poziom wykształcenia rodziców. Ze względu na fakt, że analizowany powiat Włoszczowa jest w przeważającej większości terenem wiejskim, dlatego też poziom wykształcenia tutejszych mieszkańców jest stosunkowo niski (tab. 2).
Powyższe zestawienie danych potwierdza istnienie dobrze znanego zjawiska występowania wyższego poziomu wykształcenia ludności miejskiej. Zarówno w mieście, gdzie większy odsetek stanowią osoby z wykształceniem średnim, jak i na wsi, gdzie więcej jest osób z wykształceniem podstawowym, zauważa się wyższy poziom wykształcenia kobiet niż mężczyzn (ryc. 2-3).
Ryc. 2. Wykształcenie kobiet na wsi i w mieście – powiat Włoszczowa.
Ryc. 3. Wykształcenie mężczyzn na wsi i w mieście – powiat Włoszczowa.
Zauważamy, że kobiety i mężczyźni zarówno z wykształceniem średnim jak i wyższym występują ponad- dwukrotnie częściej w mieście Włoszczowa niż w otaczających je wsiach.
Z poziomem wykształcenia wiąże się możliwość uzyskania lepszej pozycji na rynku pracy, czyli aktywność ekonomiczna ludności. Im lepsze wykształcenie tym większa możliwość uzyskania pracy.
Oceniając aktywność zawodową ludności dwóch analizowanych środowisk (tab. 3), zauważamy, że większa stopa bezrobocia charakteryzuje środowisko miejskie – 22,8% (obecnie stopa bezrobocia w Polsce wynosi średnio 20,5%).
Poniżej przedstawiono zestawienie ludności wg głównego źródła utrzymania (tab. 4). Dla ludności zamieszkującej miasto główne źródło utrzymania stanowi praca najemna, a w następnej kolejności emerytury. Natomiast dla ludności wiejskiej główne źródło utrzymania stanowi praca we własnym gospodarstwie rolnym, a następnie praca najemna.
Według danych uzyskanych z narodowego spisu powszechnego 2002, pod pojęciem praca najemna należy rozumieć pracę:
– poza rolnictwem w sektorze publicznym,
– poza rolnictwem w sektorze prywatnym,
– w rolnictwie w sektorze publicznym,
– w rolnictwie w sektorze prywatnym.
Na terenie gmin wiejskich istnieją obecnie tylko trzy zakłady produkcyjne (gmina Secemin), które zatrudniają niewielką liczbę ludności. Większą możliwością zatrudnienia ludności charakteryzuje się miasto Włoszczowa, na terenie którego występuje szereg zakładów produkcyjnych. Obecnie zarejestrowanych jest ponad 1500 różnego rodzaju podmiotów gospodarczych.
Niski poziom wykształcenia, brak miejsc pracy są przyczyną wysokiej stopy bezrobocia obserwowanej na terenie powiatu Włoszczowa. Z kolei wymienione wyżej czynniki są przyczyną trudnej sytuacji społeczno-ekonomicznej wielu rodzin.
Powiat Włoszczowa jest obecnie regionem raczej rolniczym. Niemniej jednak, barierą utrudniającą rozwój rolnictwa na terenie powiatu, jest między innymi słaba jakość gleb, rozdrobnienie gospodarstw (tab. 5) oraz brak – oprócz Okręgowej Spółdzielni Mleczarskiej we Włoszczowie – większych zakładów przetwórstwa rolno-spożywczego.
Jak już wyżej zaznaczono główne źródło utrzymania dla ludności wiejskiej stanowią gospodarstwa rolne, zwykle o niewielkiej powierzchni od 5-10 ha lub od 2-5 ha. Duży odsetek gospodarstw rolnych występujących w miejscowości Włoszczowa wskazuje na to, że rozpatrywane miasto powiatowe nie stanowi obszaru typowo miejskiego.
2. MATERIAŁ I METODY BADAŃ
2.1 Opis materiału i metod badań
Materiał opracowania stanowią pomiary antropometryczne chłopców i dziewcząt w wieku 8-10 lat, pochodzących ze środowiska wiejskiego i miejskiego (tab. 6). Badania te zostały przeprowadzone w latach 2002-2004 na terenie powiatu Włoszczowa województwa świętokrzyskiego. Badaniami objęto szkoły publiczne na terenie czterech gmin:
Tabela 6. Liczebność badanych dzieci na terenie wybranych gmin powiatu Włoszczowa.
ŚrodowiskoGminaLiczebność chłopcówLiczebność dziewcząt
WiejskieSecemin112120
Radków2423
Moskorzew3343
Ogółem169+7*186+9*
MiejskieWłoszczowa Miasto132141
Liczba zbadanych dzieci ogółem308336
* dzieci z okolicznych wiosek dowożone do szkół na terenie Włoszczowy.
1. Gmina Secemin
Pomiary antropometryczne przeprowadzono w czerwcu i wrześniu 2002 roku, uczestniczyło w nich łącznie 232 dzieci.
2. Gmina Radków:
3. Gmina Moskorzew:
4. Gmina Włoszczowa:
Badania na terenie gmin Radków, Moskorzew i Włoszczowa wykonano w lutym 2004 roku; wzięło w nich udział 412 dzieci. Łącznie zbadano (w latach 2002-2004) 644 dzieci, w tym 308 chłopców i 336 dziewczynek.
Materiał podzielono na coroczne klasy wieku. Przedziały wiekowe i liczebność dla poszczególnych lat przedstawiono w tabeli 7.
Tabela 7. Wiek badanych dzieci (w latach).
Wiek kalendarzowyPrzedziały wiekoweLiczebność chłopcówLiczebność dziewcząt
87,50 - 8,4995106
98,50 - 9,49110129
109,50 - 10,49103101
Liczebność badanych dzieci z uwzględnieniem wieku, płci i pochodzenia zawiera tabela 8.
Tabela 8. Liczebność chłopców i dziewcząt z miasta i wsi w poszczególnych klasach wieku.
Wiek (lata)Środowisko miejskieŚrodowisko wiejskie
chłopcydziewczynkichłopcydziewczynki
841475459
947516378
1044435958
Ogółem132141176195
Charakterystykę somatometryczną dzieci z powiatu Włoszczowa w wieku od 8 do 10 lat przeprowadzono w oparciu o badania antropometryczne i wywiad ankietowy.
Wykonano następujące pomiary ciała:
1. wysokość ciała [B-v w cm],
– mierzona w pozycji wyprostowanej od podstawy (basis) do wierzchołka głowy (vertex), przy użyciu antropometra Martina,
1) masa ciała [kg],
– określona przy użyciu wagi lekarskiej,
2) szerokość barków [a-a w cm],
– tj. odległość między wyrostkami barkowymi (acromion-acromion), za pomocą cyrkla kabłąkowego,
3) szerokość klatki piersiowej [thl-thl w cm],
– mierzona jak wyżej, jako odległość między dwoma najbardziej bocznie położonymi punktami na żebrach w linii pachowej (punkty thoracolaterale-thl) na wysokości punktu xi,
4) głębokość klatki piersiowej [ths-xi w cm],
– mierzona jak wyżej, jako odległość między punktem xi a punktem leżącym na tej samej wysokości – na szczycie wyrostka kolczystego (punkt thoracospinale-ths),
obwody (cm) określono przy użyciu taśmy krawieckiej:
5) obwód klatki piersiowej w spoczynku mierzono poziomo przez spojenie trzonu mostka z wyrostkiem mieczykowatym (punkt xiphoidale – xi) i przez dolne kąty łopatek,
6) obwód klatki piersiowej we wdechu i wydechu na tej samej wysokości, z których wyliczono „rozmach” klatki piersiowej,
7) obwód ramienia mierzony w połowie długości swobodnie opuszczonego ramienia,
8) obwód uda mierzony tuż poniżej pośladków.
Zastosowano metodę ankietową (aneks – załącznik 1) w celu uzyskania dodatkowych informacji uwzględniających:
1) płeć,
2) datę badania,
3) datę urodzenia,
4) liczbę rodzeństwa,
5) kolejność urodzenia,
6) miejsce zamieszkania (miasto, miasteczko, wieś),
7) wykształcenie rodziców,
8) palenie papierosów przez rodziców badanych dzieci,
9) ilość spożywanych posiłków w ciągu dnia,
10) najczęściej spożywane produkty,
11) posiadanie gospodarstwa rolnego przez rodziców,
12) zatrudnienie rodziców.
Częstość uwzględnionych w ankiecie różnych wariantów odpowiedzi została przedstawiona za pomocą wartości odsetkowych.
Natomiast dane pomiarowe cech somatometrycznych badanych chłopców i dziewcząt w wieku od 8 do 10 lat scharakteryzowano przy zastosowaniu prostych metod statystyki matematycznej (Łomnicki, 2000).
Istotność różnic między wartościami średnich arytmetycznych ośmiu cech antropometrycznych chłopców i dziewcząt określona została za pomocą testu Studenta.
Test ten umożliwił zweryfikowanie postawionej hipotezy HM0, która mówi, że:
– nie ma istotnych różnic statystycznych pomiędzy średnimi rozpatrywanej cechy somatometrycznej w porównywanych grupach.
Prawdopodobieństwo spełnienia powyższej hipotezy określono na poziomie istotności (p) 0,05; 0,01 i 0,001, a

Testowanie hipotezy odbywa się w oparciu o zależność jeżeli a>p to na danym poziomie istotności potwierdzam hipotezę zerową, natomiast gdy a

Za pomocą współczynnika zmienności V określona została zmienna osobnicza wartość pomiarów w próbach (Łomnicki, 2000):
Dla scharakteryzowania proporcji ciała chłopców i dziewcząt zastosowano wskaźnik – masy ciała i wskaźnik klatki piersiowej (Strzałko, Malinowski, 1989):
– wskaźnik masy ciała - BMI (Body Mass Index)
masa ciała [kg]
(wysokość ciała)2 [m]
– wskaźnik klatki piersiowej
ths-xi
x 100
thl-thl
2.2. Charakterystyka środowiska rodzinnego badanych dzieci
Na podstawie informacji udzielanych przez dzieci w wywiadzie ankietowym, uzyskano dane, które pozwalają na charakterystykę środowiska rodzinnego, w jakim przebiegał wzrost i rozwój badanych dzieci (tab. 9-22).
Dane w tabeli 9 i 10 wskazują (zgodnie ze znaną prawidłowością), że rodzice badanych dziewcząt i chłopców z miasta reprezentują wyższy poziom wykształcenia w stosunku do rodziców dzieci wiejskich. Największy odsetek wśród rodziców dziewczynek z miasta stanowi wykształcenie średnie, podobnie dla matek ze wsi, natomiast dla ojców ze wsi – wykształcenie zawodowe. Warto zwrócić uwagę na fakt, że matki badanych dziewcząt i chłopców z obydwu środowisk charakteryzują się wyższym poziomem wykształcenia w porównaniu do ojców (większy odsetek z wykształceniem średnim i wyższym).
Tabela 9. Wykształcenie rodziców badanych dziewcząt ze wsi i miasta powiatu Włoszczowa.
PłećRodziceWykształcenie
PodstawoweZawodoweŚrednieWyższe
N%N%N%N%
Dziewczynki - wieśOjciec2914,910654,64925,3105,2
Matka2814,46935,48543,6136,7
Ogółem5714,717545,013434,4235,9
Dziewczynki - miastoOjciec117,95035,76042,91913,6
Matka107,14129,16646,82417,0
Ogółem217,59132,412644,84315,3
Tabela 10. Wykształcenie rodziców badanych i chłopców ze wsi i miasta powiatu Włoszczowa.
PłećRodziceWykształcenie
PodstawoweZawodoweŚrednieWyższe
N%N%N%N%
Chłopcy - wieśOjciec2514,49454,04626,495,2
Matka2614,86235,27844,3105,7
Ogółem5114,615644,612435,4195,4
Chłopcy - miastoOjciec97,04535,25643,81814,1
Matka107,63728,06448,52115,9
Ogółem197,38231,512046,23915,0
Rozpatrując liczbę rodzeństwa badanych dzieci powiatu Włoszczowa (tab. 11-12) zauważamy, że struktura rodzin dla miasta i wsi jest typowa. Największy odsetek w obydwu środowiskach stanowią dzieci posiadające jedno rodzeństwo, za wyjątkiem chłopców wiejskich, dla których charakterystyczna jest obecność dwojga, a następnie trojga i więcej rodzeństwa. Większą częstość jedynaków obserwuje się dla miasta (około 14%), niż dla wsi (około 6%), natomiast większą liczbę rodzin wielodzietnych zauważamy wśród dzieci wiejskich.
Tabela 11. Liczba rodzeństwa badanych dzieci z miasta Włoszczowa.

Płeć

Liczba rodzeństwa
Brak rodzeństwa123 i więcej
N%N%N%N%
Dziewczynki2215,66143,34028,31812,8
Chłopcy1712,96549,22216,72821,2
Ogółem3914,312646,26222,74616,8
Tabela 12. Liczba rodzeństwa badanych dzieci z środowiska wiejskiego.

Płeć

Liczba rodzeństwa
Brak rodzeństwa123 i więcej
N%N%N%N%
Dziewczynki94,68644,16131,33920,0
Chłopcy137,44927,86235,25229,6
Ogółem225,913536,412333,29124,5
Dane zawarte w tabeli 13 i 14, dotyczące kolejności urodzenia, wskazują, że największy odsetek zarówno wśród badanych dzieci miejskich jak i wiejskich stanowią dzieci pierworodne, a w następnej kolejności dzieci urodzone jako drugie. Należy zwrócić uwagę, że odsetek dzieci urodzonych jako pierwsze i drugie jest znacznie większy dla dzieci miejskich. Najmniejszy odsetek stanowią dzieci urodzone jako czwarte, przy czym odsetek ten jest ponaddwukrotnie wyższy dla dzieci wiejskich. Różnice te wynikają z różnej częstości rodzin wielodzietnych na wsi i w mieście.
Tabela 13. Kolejność urodzenia badanych dzieci z miasta Włoszczowa.

Płeć

Kolejność urodzenia
1234 i więcej
N%N%N%N%
Dziewczynki6042,64934,82417,085,6
Chłopcy5944,75138,61410,686,1
Ogółem11943,610036,63813,9165,9
Tabela 14. Kolejność urodzenia badanych dzieci ze wsi.
PłećKolejność urodzenia
1234 i więcej
N%N%N%N%
Dziewczynki8242,04724,13719,02914,9
Chłopcy6838,65330,13318,82212,5
Ogółem14438,810628,67018,95113,7
Głównym i zarazem jedynym źródłem utrzymania dla wielu rodzin wiejskich jest gospodarstwo rolne. Z danych ujętych w tabeli 15 wynika, że gospodarstwo rolne jest głównym źródłem utrzymania dla około 73% rodzin badanych dzieci wiejskich, jednocześnie zauważamy, że rodzice dzieci miejskich (a więc zamieszkujących we Włoszczowie) nie posiadają gospodarstwa rolnego.
Tabela 15. Zestawienie statystyczne rodziców posiadających gospodarstwo rolne w zależności od środowiska i płci badanych dzieci.
PłećRodzice
Posiadający gospodarstwo rolneNieposiadający gospodarstwa rolnego
N%N%
Dziewczynki - wieś14373,35226,7
Dziewczynki - miasto--141100
Chłopcy - wieś12973,34726,7
Chłopcy - miasto--132100
Częstość spożywanych posiłków oraz rodzaje produktów ujęto również w wywiadzie ankietowym jako ważny czynnik rozwoju dziecka, a uzyskane informacje zestawiono w tabeli 16 i 17.
Zawarte informacje w tabeli 16 i 17 wskazują, że większa częstość i regularność spożywania posiłków we wszystkich rozpatrywanych grupach wieku charakteryzuje dzieci z miasta. Posiłkiem, którego dzieci najczęściej nie jedzą w obu porównywanych środowiskach jest śniadanie, w drugiej kolejności kolacja. Natomiast obiad jest spożywany przez wszystkie ankietowane dzieci.
Tabela 16. Częstość spożywania posiłków w ciągu dnia przez dzieci miejskie w zależności od wieku (Włoszczowa- miasto).
Wiek dzieciIlość posiłków spożywanych w ciągu dnia
ŚniadanieObiadKolacja
codziennieNie codziennieNie jemcodziennieNie codziennieNie jemcodziennieNie codziennieNie jem
%%%%%%%%%
880,115,74,296,53,5-83,813,23,0
974,918,36,893,76,3-81,115,23,7
1068,320,211,591,78,3-72,918,38,8
Ogółem74,418,17,594,06,0-79,215,65,2
Tabela 17. Częstość spożywania posiłków przez dzieci wiejskie powiatu Włoszczowa.
Wiek dzieciIlość posiłków spożywanych w ciągu dnia
ŚniadanieObiadKolacja
codziennieNie codziennieNie jemcodziennieNie codziennieNie jemcodziennieNie codziennieNie jem
%%%%%%%%%
858,731,310,087,812,2-77,114,48,5
960,826,013,293,96,1-75,815,19,1
1048,334,117,684,715,3-69,020,210,8
Ogółem55,930,513,688,811,2-74,016,69,4
Częstość spożywania posiłków wśród dzieci miejskich maleje regularnie wraz z wiekiem. Natomiast wśród dzieci wiejskich największą częstość spożywania posiłków (z trudnych do wyjaśnienia powodów), obserwuje się dla 9-latków, zaś najmniejszą dla 10-latków.
Dane ujęte w analizowanych tablicach wskazują jednoznacznie, że największą nieregularnością spożywania posiłków w ciągu dnia w porównywanych środowiskach charakteryzują się dzieci 10-letnie.
Oprócz częstości spożywania posiłków pytano o najczęściej spożywane produkty przez badane dzieci.
Z produktów mlecznych dzieci w wywiadzie ankietowym wymieniały – sery, masło, margarynę, śmietanę, jogurty, mleko i zupy mleczne. Wśród produktów zasobnych w tłuszcze dzieci zgłaszały – wędliny i potrawy z mięsem. Ze słodyczy dzieci podawały; różnego rodzaju batony, ciastka, cukierki, ciasta, bułki słodkie.
Z udzielonych odpowiedzi wynika (tab. 18), że największy odsetek najczęściej spożywanych produktów wśród dziewczynek i chłopców z miasta stanowi mięso i produkty zasobne w tłuszcze, a w następnej kolejności produkty mleczne. Natomiast w środowisku wiejskim największą częstość przyjmowanych produktów odnotowuje się dla przetworów mlecznych. Słodycze w obu środowiskach u obu płci wymieniane są ze znikomą częstością.
Tabela 18. Najczęściej spożywane produkty przez dzieci z miast i wsi powiatu Włoszczowa.
ŚrodowiskoNProdukty
Mlecznemięso, tłuszczesłodycze
N%N%N%
Dziewczynki
Miejskie1415740,47956,053,6
Wiejskie19511257,47739,563,1
Chłopcy
Miejskie1325037,97859,143,0
Wiejskie1769554,07240,995,1
Warto również zaznaczyć, że nieco częstsze spożywanie produktów mlecznych obserwujemy wśród dziewcząt niż chłopców obydwu środowisk. Z kolei chłopcy, zwłaszcza z miasta, częściej niż dziewczynki spożywają produkty mięsne i zasobne w tłuszcze.
Podsumowując należy stwierdzić, że w diecie codziennej dzieci z miasta przeważają produkty zasobne w mięso i tłuszcze, natomiast u dzieci ze wsi produkty i przetwory mleczne.
Wśród szkodliwych czynników środowiskowych coraz częściej, poza paleniem tytoniu, wymienia się bierne wdychanie dymu tytoniowego (tab. 19).
Tabela 19. Odsetkowe zestawienie rodziców palących i niepalących badanych dzieci miasta i wsi powiatu Włoszczowa.
ŚrodowiskoMatkiOjcowie
PaląceNiepalącePalącyNiepalący
N%N%N%N%
Miejskie8832,118567,912044,714855,3
Wiejskie7717,830582,214339,022561,0
W obydwu analizowanych środowiskach większy odsetek stanowią rodzice niepalący.
Jednak narażenie na dym tytoniowy występuje zdecydowanie częściej wśród dzieci z miasta niż ze wsi. W obu środowiskach ojcowie palą częściej niż matki.
3. Cechy somatometryczne badanych dzieci z miasta i wsi powiatu Włoszczowa
a) Dziewczęta
Uzyskane dane pomiarowe pozwoliły na wyliczenie wartości średnich charakteryzujących analizowane cechy dziewcząt z miasta i wsi powiatu Włoszczowa (tab. 20, ryc. 4-13).
Tabela 20. Zestawienie porównawcze cech somatometrycznych badanych dziewcząt z miasta i wsi powiatu Włoszczowa.
CechaDziewczęta - miastoWiekDziewczęta - wieś
NcsVNcsV
Wysokość ciała (B- v) [cm]47129,51**4,973,84859126,37**5,064,01
51134,96**5,984,43978131,73**6,094,62
43138,316,674,821058136,476,344,65
Masa ciała [kg]4727,886,2922,5785926,015,9222,74
5130,56*6,7421,9897827,98*5,1618,45
4332,386,9921,59105831,317,0222,41
Obwód ramienia [cm]4719,632,1711,0485918,842,2311,85
5120,12**2,8714,2597818,90**1,8910,01
4320,723,3816,30105820,332,5012,31
Obwód uda [cm]4740,30***4,5311,2385936,16***4,7313,09
5141,15***4,8611,8197838,07***4,0210,57
4341,195,5613,51105839,684,5111,36
Obwód klatki piersiowej w spoczynku [cm]4761,836,5610,6185960,687,0811,66
5163,146,5010,2997861,544,737,69
4364,207,5111,69105863,696,9910,97
Obwód klatki piersiowej we wdechu [cm]4765,376,7610,3585963,627,1711,25
5166,806,649,9497865,624,817,33
4368,256,9810,23105867,974,4610,98
Obwód klatki piersiowej w wydechu [cm]4760,836,6010,8685959,796,9411,61
5162,026,5610,5897860,334,817,97
4363,037,4511,82105862,277,0811,37
Szerokość barkowa (a-a) [cm]4727,551,765,4385926,951,987,35
5128,551,766,1897828,311,886,64
4328,982,097,30105828,682,097,30
Szerokość klatki piersiowej (thl-thl) [cm]4719,921,949,7685919,581,9810,11
5120,171,356,7097820,051,638,15
4321,071,798,52105820,442,3111,30
Głębokość klatki piersiowej (ths-xi) [cm]4714,251,8012,6185914,201,6111,37
5114,561,7512,0397814,261,178,23
4314,841,5910,72105814,771,5510,48
Wskaźnik klatki piersiowej [ths-xi/thl-thl] x1004771,566,258,7385972,574,416,08
5172,106,018,3497871,335,337,47
4370,47*5,177,34105873,09*5,127,01
Wskaźnik masy ciała [BMI]4716,622,1212,7685916,292,2113,57
5116,832,2113,1397816,122,0412,66
4316,932,3213,70105816,812,4514,57
Legenda: x – średnia arytmetyczna, s – odchylenie standardowe, N – liczebność zbadanych dzieci, V – współczynnik zmienności.
*p<0,05; **p<0,01; ***p<0,001;
Dziewczęta reprezentujące środowisko miejskie charakteryzują się większą wysokością ciała we wszystkich trzech przedziałach wiekowych, choć różnice są istotne tylko dla dziewcząt 8-letnich (p<0,01), i 9-letnich (p<0,001). Większe tempo wzrostu zauważamy dla dzieci wiejskich (różnice między 8- a 10-latkami wynoszą około 10 cm, natomiast dla dziewcząt z miasta różnica ta wynosi około 9 cm). W efekcie najmniejszą różnicę w wysokości ciała dziewcząt porównywanych środowisk zauważamy w wieku 10 lat (tab. 20, ryc. 4).
Ryc. 4. Porównanie wysokości ciała dziewcząt ze wsi i miasta powiatu Włoszczowa.
Na podstawie ryciny 5 (tab. 20) wyższe średnie wartości masy ciała odczytujemy dla dziewcząt z miasta. Różnica jest istotna statystycznie na poziomie 0,01 tylko dla dziewcząt 9-letnich. Nieco większe tempo wzrostu zauważamy dla dzieci wiejskich (różnice między 8, a 10-latkami wynoszą powyżej 5 kg, natomiast dla dziewcząt z miasta różnica ta wynosi około 4,5 kg). Podobnie jak przy wysokości ciała najmniejsze różnice statystyczne obserwujemy dla dziewcząt 10-letnich, co wskazuje na tendencje do wyrównywania średnich wartości pomiarowych i zanikania różnić środowiskowych.
Ryc. 5. Porównanie masy ciała dziewcząt ze wsi i miasta powiatu Włoszczowa.
Przedstawione w tabeli 20 zestawienie wskaźnika masy ciała obrazuje wyższe wartości statystyczne (choć nieistotne) porównywanych średnich dla dziewcząt z miasta.
Większe wartości średnie rozpatrywanej cechy odczytujemy dla dziewcząt z miasta. Różnice są największe i istotne statystycznie (na poziomie 0,01) dla dziewcząt 9-letnich. Także i tym razem różnice między przedstawionymi średnimi są najmniejsze dla dziewcząt 10- letnich (ryc. 6, tab. 20).
Ryc. 6. Porównanie obwodu ramienia dziewcząt ze wsi i miasta powiatu Włoszczowa.
Przedstawiony obwód uda (ryc. 7, tab. 20) jest zdecydowanie i istotnie większy na poziomie 0,001 dla dziewcząt z miasta, za wyjątkiem dziewcząt 10-letnich, gdzie różnica jest niewielka. Większe tempo wzrostu analizowanej cechy zauważamy dla dzieci wiejskich (różnice między 8- a 10-latkami wynoszą około 3,5 cm, natomiast dla dziewcząt z miasta różnica ta wynosi około 1 cm).
Ryc. 7. Porównanie obwodu uda dziewcząt z miasta i wsi powiatu Włoszczowa.
Dane na rycinie 8 (tab. 20) wskazują na większy obwód klatki piersiowej dla dziewcząt z miasta. Największa różnica między średnimi charakteryzuje dziewczęta 9-letnie, zaś najmniejsza dziewczęta 10-letnie. Różnice te są nieistotne statystycznie, podobnie jak dla niemal wszystkich analizowanych dalej cech. Większe tempo wzrostu zauważamy dla dzieci wiejskich (różnice między 8- a 10-latkami wynoszą około 3 cm, natomiast dla dziewcząt z miasta różnica ta wynosi około 2 cm).
Ryc. 8. Porównanie obwodu klatki piersiowej w spoczynku dziewcząt z miasta i wsi powiatu Włoszczowa.
Także obwód klatki piersiowej we wdechu jest większy u dziewczynek z miasta. Wraz z wiekiem badanych dziewcząt miasta i wsi następuje zmniejszenie różnic aż do znikomej dla dziewcząt 10-letnich (ryc. 9, tab. 20).
Ryc. 9. Porównanie obwodu klatki piersiowej we wdechu dziewcząt z miasta i wsi powiatu Włoszczowa.
Również przy wydechu dziewczynki z miasta charakteryzują się większymi wartościami średnimi w porównaniu do dziewcząt wiejskich. Największe różnice między średnimi odczytujemy dla dziewcząt 9- letnich, zaś najmniejsze dla 10-letnich (ryc. 10, tab. 20).
Ryc. 10. Porównanie obwodu klatki piersiowej w wydechu dziewcząt z miasta i wsi powiatu Włoszczowa.
Na podstawie średnich charakteryzujących obwód klatki piersiowej we wdechu i wydechu (tab. 20) obliczono różnice czyli „rozmach klatki piersiowej” badanych dzieci. Uzyskane wyniki ujęto w tabeli 21.
Tabela 21. Rozmach klatki piersiowej badanych dziewcząt z miasta i wsi.
WiekDziewczęta miejskieDziewczęta wiejskie
NcsNcs
8474,54*1,41593,83*1,69
9514,78*1,04785,29*1,34
10435,22*1,08585,7*1,16
*p<0,05;
Dane w tabeli 21 wskazują, że większe różnice między wdechem i wydechem obserwujemy dla dziewcząt 9- i 10-letnich ze środowiska wiejskiego. Natomiast w przypadku dziewcząt 8-letnich wyniki te są odwrotne i wyższe na korzyść środowiska miejskiego. Wszystkie te różnice są istotne na poziomie 0,05.
Na podstawie ryciny 11 (tab. 20) zauważamy pewne, choć nieistotne zróżnicowanie szerokościowe barków u dziewcząt 8-letnich na korzyść środowiska miejskiego. Starsze dziewczęta z miasta i wsi prawie nie różnią się pod względem rozpatrywanej cechy. Tempo wzrostu szerokości barkowej w obu porównywanych środowiskach jest bardzo zbliżone i tylko nieznacznie wyższe dla dziewcząt ze wsi.
Ryc. 11. Porównanie szerokości barkowej (a-a) dziewcząt z miasta i wsi powiatu Włoszczowa.
Zestawione wartości średnie na rycinie 12 i 13 (tab. 20) opisujące głębokość i szerokość klatki piersiowej są wyższe na korzyść dziewcząt z miasta. Tylko dla dziewcząt 9-letnich średnie analizowanej głębokości klatki piersiowej są praktycznie jednakowe dla obu zestawionych środowisk.
Ryc. 12. Porównanie głębokości klatki piersiowej (ths–xi) dziewcząt z miasta i wsi powiatu Włoszczowa.
Ryc. 13. Porównanie szerokości klatki piersiowej (thl–thl) dziewcząt z miasta i wsi powiatu Włoszczowa.
Większe tempo wzrostu porównywanej głębokości klatki piersiowej odczytujemy dla dziewcząt z miasta. Największą różnicę między średnimi charakteryzującymi głębokość klatki piersiowej odczytujemy wyjątkowo dla dziewcząt 10-letnich.
Przedstawione w tabeli 20 wartości wskaźnika klatki piersiowej dla analizowanych środowisk są wyższe na korzyść wsi (za wyjątkiem dziewcząt 9-letnich) i istotne statystycznie dla 10-latek na poziomie 0,05. Uzyskany wynik wskazuje, że klatka piersiowa dziewczynek ze wsi jest bardziej wypukła (przyjmuje kształt „cylindryczny”).
Przedstawione powyżej zestawienie tabelaryczne (tab. 20) oraz ryciny 4-13 wskazują, że:
– wartości wszystkich porównywanych cech są wyż- sze na korzyść dziewcząt z miasta,
– różnice istotne statystycznie odnotowano tylko dla wysokości ciała (dla 8- i 9-latków), masy ciała i obwodu ramienia (u 9-latków), oraz obwodu uda (dla 8- i 9-latków). Wynikłe różnice wskazują, że dziewczynki z miasta są bardziej zaawansowane w rozwoju niż ich rówieśniczki ze wsi,
– różnice między dziećmi 8- i 10-letnimi wskazują, że większe tempo rozwoju w większości cech obserwuje się dla dziewcząt ze środowiska wiejskiego, co w efekcie powoduje tendencję do wyrównywania średnich wartości pomiarowych badanych cech w porównywanych środowiskach; (najmniejsze różnice między średnimi porównywanych środowisk obserwuje się dla dziewcząt 10-letnich, różnice te są stale nieistotne statystycznie).
b) Chłopcy
Na podstawie zebranego materiału wyliczono średnie wartości statystyczne charakteryzujące analizowane cechy pomiarowe chłopców z miasta i wsi powiatu Włoszczowa (tab. 22, ryc. 14-23).
Tabela 22. Zestawienie porównawcze cech somatometrycznych badanych chłopców z miasta i wsi powiatu Włoszczowa.

Cecha

Chłopcy - miastoWiekChłopcy - wieś
NcsVNcsV
Wysokość ciała (B- v) [cm]41129,745,954,59854128,396,294,90
47135,195,804,29963133,414,803,60
44138,275,974,321059137,556,604,80
Masa ciała [kg]4127,994,9917,8385426,605,0118,81
4730,846,9622,5796329,145,5419,00
4433,317,5122,55105932,136,3619,80
Obwód ramienia [cm]4119,71*2,4712,5585418,71*2,0811,13
4720,482,9814,5496319,522,3211,90
4420,833,1114,91105920,592,2110,75
Obwód uda [cm]4138,28**4,6112,0485435,37**4,1811,83
4740,68*4,9512,1896338,62*4,4511,52
4441,915,3912,85105940,474,8511,98
Obwód klatki piersiowej w spoczynku [cm]4162,785,448,6685461,204,387,16
4764,156,129,2596363,025,578,83
4466,186,8010,34105965,726,389,94
Obwód klatki piersiowej we wdechu [cm]4166,78**5,307,9385463,94**4,687,32
4768,276,329,2596367,965,407,94
4470,076,869,78105971,656,018,38
Obwód klatki piersiowej w wydechu [cm]4161,735,448,8285460,234,607,63
4763,156,4210,1696362,035,699,17
4464,726,249,63105964,696,8410,57
Szerokość barkowa (a-a) [cm]4128,291,916,7785427,981,756,25
4728,941,826,3096329,182,117,23
4429,411,555,27105929,251,585,40
Szerokość klatki piersiowej (thl-thl) [cm]4120,211,909,3885419,941,597,95
4720,802,3411,2396320,622,3111,21
4422,032,3210,53105921,162,4011,34
Głębokość klatki piersiowej (ths-xi) [cm]4114,45*1,238,5285414,01*1,117,90
4714,691,8512,6196314,611,7612,04
4415,381,6210,56105915,151,7211,38
Wskaźnik klatki piersiowej [ths-xi/thl-thl] x1004171,664,235,9085470,465,437,71
4770,765,888,3196371,005,738,07
4469,893,595,14105971,915,537,69
Wskaźnik masy ciała [BMI]4116,632,1212,7585416,142,2313,82
4716,882,3714,0496316,371,9912,16
4417,422,0411,71105916,982,3113,60
*p<0,005; **p<0,01;
Chłopcy z miasta charakteryzują się większą wysokością ciała we wszystkich trzech przedziałach wiekowych. Większą różnicę między średnimi obserwujemy dla chłopców 9-letnich (różnica nieistotna statystycznie), zaś najmniej różnią się chłopcy 10-letni (ryc. 14, tab. 22).
Ryc. 14. Porównanie wysokości ciała (B-v) chłopców z miasta i wsi powiatu Włoszczowa.
Na podstawie ryciny 15 (tab. 22) wyższą masę ciała odczytujemy dla chłopców z miasta. Wzrost masy ciała następuje średnio o około 3 kg w obu porównywanych środowiskach.
Ryc. 15. Porównanie masy ciała chłopców z miasta i wsi powiatu Włoszczowa.
Podobnie jak przy wysokości ciała, najmniejsze różnice statystyczne między zestawionymi średnimi obserwujemy dla dziewcząt 10-letnich.
Przedstawione w tabeli 22 dane charakteryzujące wskaźnik masy ciała są nieznacznie wyższe dla chłopców z miasta. Zarówno chłopcy z miasta jak i ze wsi mają szczupłą budowę ciała, podobnie jak dziewczęta.
Różnice między obwodem ramienia są istotne statystycznie na korzyść chłopców 8-letnich z miasta. U chłopców 10-letnich wartości tej cechy w obu środowiskach są zbliżone. Jednocześnie zauważamy, że różnice między skrajnymi przedziałami wiekowymi (8-10 lat) są nieco większe u chłopców wiejskich (ryc. 16, tab. 22).
Ryc. 16. Porównanie obwodu ramienia chłopców z miasta i wsi powiatu Włoszczowa.
Porównane średnie wartości pomiarowe obwodu uda wskazują jednoznacznie, że są one wyższe dla dzieci z miasta (ryc. 17, tab. 22). Różnice są istotne statystycznie na korzyść chłopców 8- i 9-letnich z miasta. Tak jak w innych cechach, najmniej obwodem uda różnią się 10-latkowie. Wyższe tempo wzrostu rozpatrywanej cechy obserwujemy dla chłopców ze wsi.
Ryc. 17. Porównanie obwodu uda chłopców z miasta i wsi powiatu Włoszczowa.
Wartości obwodu klatki piersiowej w spoczynku (ryc. 18), wzrastają w kolejnych przedziałach wiekowych średnio o około 1,5 cm w obu rozpatrywanych środowiskach. Średnie są wyższe na korzyść chłopców z miasta. Najmniejszą różnicę między wartościami średnimi porównywanej cechy obserwujemy jak wyżej dla chłopców 10-letnich (tab. 22).
Ryc. 18. Porównanie obwodu klatki piersiowej w spoczynku chłopców z miasta i wsi powiatu Włoszczowa.
Na podstawie danych przedstawionych na rycinie 19, zauważamy, że średnie wartości pomiarowe porównywanej cechy są istotnie wyższe u chłopców z miasta w klasie 8-latków. Wyższe tempo wzrostu obserwujemy dla chłopców ze wsi. W obrębie następnej klasy wieku obserwujemy wyrównywanie średnich wartości pomiarowych, a u 10-latków wartości te są nieistotnie wyższe dla chłopców ze wsi (tab. 22).
Ryc. 19. Porównanie obwodu klatki piersiowej we wdechu chłopców z miasta i wsi powiatu Włoszczowa.

Powyżej zamieściliśmy fragment artykułu, do którego możesz uzyskać pełny dostęp.

Płatny dostęp do wszystkich zasobów Czytelni Medycznej

Aby uzyskać płatny dostęp do pełnej treści powyższego artykułu oraz WSZYSTKICH około 7000 artykułów Czytelni, należy wprowadzić kod:

Kod (cena 30 zł za 30 dni dostępu) mogą Państwo uzyskać, przechodząc na tę stronę.
Wprowadzając kod, akceptują Państwo treść Regulaminu oraz potwierdzają zapoznanie się z nim.

Piśmiennictwo
1. Badeńska B., i wsp. 2002, Analiza skutków na bierne palenie w okresie pre- i postnatalnym u dzieci obserwacje własne [w] Przegl. Ped., 3, s. 199-202. 2.Bielicki T., 1989, Nierówności społeczne w Polsce w oczach antropologa, Nauka Polska, 1, s. 13-29. 3.Burdukiewicz A., 1995, Zmienność budowy ciała dzieci wrocławskich w wieku 7-15 lat w badaniach longitudinalnych, Studia i Monografie nr 46, Wyd. AWF, Wrocław. 4.Dutkiewicz W., 1975, Poziom rozwoju biologicznego i sprawności ruchowej dzieci w wieku 8-15 lat w nawiązaniu do warunków socjalno-bytowych rodzin i warunków pracy szkół, Rocznik Naukowy AWF Kraków, 13, s. 35-68. 5.Dutkiewicz W., 1985 Zmiany w procesach rozwoju biologicznego i sprawności fizycznej młodzieży w świetle poprawy warunków bytowych, WSP, Kielce. 6.Dutkiewicz W., 1991, Zjawiska trendów sekularnych i akceleracji rozwoju dzieci i młodzieży na Kielecczyźnie, Kielce. 7.Gronkiewicz L., 1996, Różnice społeczne w cechach biologicznych ludności Polski, Monogr. Zakł. Ant. PAN, Wrocław nr 14. 8.Hulanicka B., Brajczewski C., Jedlińska W., Sławińska T., Waliszko A., 1990, City- Town-Village, growth of children in Poland in 1988, Monografia Zakł. Antr. PAN, Wrocław. 9.Hurlock E. B., 1985, Rozwój dziecka, PWN, Warszawa nr 7. 10.Jopkiewicz A., 1996, Dziecko kieleckie, WSP Kielce. 11.Jopkiewicz A., 1997, Przejawy trendu sekularnego a normy rozwoju fizycznego dzieci i młodzieży [w:] Auksologia a promocja zdrowia, red. A. Jopkiewicz, Kielce, s. 47-60. 12.Jopkiewicz A., 1998, Różnice środowiskowe w rozwoju dzieci i młodzieży na Kielecczyźnie [w:] Zdrowie dzieci i młodzieży w aspekcie fizycznym, psychicznym, społecznym i duchowym pod red. A. Jopkiewicz, J. Schejbal, Kielce, s. 93-100. 13.Kopczyńska-Sikorska J., 1986, Diagnostyka rozwoju dzieci i młodzieży, PZWL, Warszawa. 14.Lipowicz A., i wsp., 1999, Trend sekularny wysokości ciała i masy ciała 14-letniej młodzieży z Wrocławia w ostatnim trzydziestoleciu, [w:] Pediatria Polska, LXXIV 2, s. 145-148. 15.Łaska-Mierzejewska T., Łuczak E., 1993, Biologiczne mierniki sytuacji społeczno-ekonomicznej ludności wiejskiej w Polsce w latach 1967, 1977, 1987, Monogr. Zakł. Ant. PAN, Wrocław. 16.Łomnicki K., 1998, Statystyka dla przyrodników, Warszawa. 17.Malinowski A., 1977, Trend sekularny i akceleracja - przegląd zagadnienia, Przegląd Antropologiczny, 43 (2), s. 405-418. 18.Malinowski A., 1987, Norma biologiczna a rozwój somatyczny człowieka, Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych, Warszawa. 19.Malinowski A., 1989, Antropologia, PWN, Warszawa-Poznań. 20.Markowska M., Suliga E., 2002, Zmiany sekularne w rozwoju fizycznym dzieci i młodzieży kończącej szkołę podstawową w Kielcach [w:] Ontogeneza i promocja zdrowia w aspekcie medycyny, antropologii i wychowania fizycznego, A. Malinowski, J. Tatarczuk, R. Asienkiewicz, Uniwersytet Zielonogórski, Zielona Góra, s. 96-98. 21.Nelson E., 2001, The miseries of passive of smoking, Hum. Exp. Toxicol, 20,2, s. 62-83. 22.Nowak-Starz G., 2002, Charakterystyka rozwoju fizycznego dzieci i młodzieży z regionu świętokrzyskiego z roczników bilansowych zdrowia [w:] Ontogeneza i promocja zdrowia w aspekcie medycyny, antropologii i wychowania fizycznego, A. Malinowski, J. Tatarczuk, R. Asienkiewicz, Uniwersytet Zielonogórski, Zielona Góra, s. 138-141. 23.Palczewska I., Niedźwiecka Z., 2001, Wskaźniki rozwoju somatycznego dzieci i młodzieży warszawskiej [w:] Medycyna wieku rozwojowego, Suplement I do nr 2, IV-VI, tom V, s. 29-32, 47, 52-53. 24.Podstawowe informacje ze spisów powszechnych 2002 dla gmin wiejskich - Radków, Secemin, Moskorzew; oraz gminy wiejsko-miejskiej Włoszczowa, Urząd Statystyczny w Kielcach, Kielce 2003. 25.Przewęda R., 1981, Rozwój somatyczny i motoryczny, WSiP, Warszawa. 26.Przewoźniak K., Zatoński W., 1996, Trendy, geografia i społeczno-behawioralna charakterystyka palenia tytoniu w Polsce [w:] Stan zdrowia Polaków pod red. W. Zatońskiego, B. Hulanickiej, J. Tyczyńskiego, Monografia Zakł. Antr. PAN, Wrocław nr 15. 27.Siniarska A., 1983, Tendencja przemian populacji polskich na tle warunków środowiskowych [w:] Zdrowie publiczne 94 (4), s. 183-191. 28.Sławińska T., 2000, Uwarunkowania środowiskowe w rozwoju motoryczności dzieci wiejskich, Praca habilitacyjna, AWF, Wrocław. 29.Stanisz A., 2002, Przystępny kurs statystyki, PWN, Warszawa. 30.Szymborski J., 1996, Rola i zadania pediatry w zapobieganiu i zwalczaniu palenia tytoniu, Nowa Med. 3, 14, s. 25-28. 31.Waliszko A., i wsp.: 1980, Stan rozwoju dzieci i młodzieży szkolnej, Zakł. Antr. PAN, Wrocław. 32.Wolański N., 1968, Biologiczne układy odniesienia zwane normami i ich praktyczne znaczenie w pediatrii, PAN, Warszawa. 33.Wolański N., Kozioł R.,1987, Ocena rozwoju dziecka w zdrowiu i chorobie, PAN, Warszawa. 34.Wolański N., 1988, Czynniki i mechanizmy przemian międzypokoleniowych człowieka, cz. II, Przegląd Antropologiczny, 54, (1-2) s. 93-91.
Nowa Pediatria 2/2005
Strona internetowa czasopisma Nowa Pediatria