Zastanawiasz się, jak wydać pracę doktorską, habilitacyjną lub monografie? Chcesz dokonać zmian w stylistyce i interpunkcji tekstu naukowego? Nic prostszego! Zaufaj Wydawnictwu Borgis - wydawcy renomowanych książek i czasopism medycznych. Zapewniamy przede wszystkim profesjonalne wsparcie w przygotowaniu pracy, opracowanie dokumentacji oraz druk pracy doktorskiej, magisterskiej, habilitacyjnej. Dzięki nam nie będziesz musiał zajmować się projektowaniem okładki oraz typografią książki.

© Borgis - Nowa Pediatria 2/2005, s. 45-75
Romana Pawlińska-Chmara1, Dorota Kulik-Nowak2
Ocena budowy ciała dzieci w wieku 8-10 lat z powiatu Włoszczowa (województwo świętokrzyskie)
Evaluation of the constitution of children aged 8-10 from the Włoszczowa district (province: Świętokrzyskie)
1z Katedry Biologii Molekularnej i Eksperymentalnej, Uniwersytet Opolski
Kierownik Katedry: prof. dr hab. Adam Latała
2z Zespołu Szkół Elektrycznych w Opolu
Streszczenie
The purpose of this paper is the evaluation of the constitution of boys and girls aged from 8 to 10, coming from rural and urban communities of selected municipalities in the Wloszczowa district in 2002-2004.
Moreover, the following was evaluated:
1. Psyhical development level in the children examined
2. Secular changes in the growth of children, throughout thirty years.
Wstęp
Istotnym punktem zainteresowania współczesnej biologii, w tym przede wszystkim antropologii jest zjawisko rozwoju biologicznego dzieci, w danym środowisku ich życia.
Potwierdza to Nowak-Starz (w Malinowski i in., 2002) pisząc, że rozwój fizyczny człowieka, jako wskaźnik zdrowia jest nadal tematem wielu opracowań nie tylko auksologów, lekarzy i antropologów. Procesy wzrastania i dojrzewania są również przedmiotem uwagi nauczycieli i rodziców, coraz częściej samych zainteresowanych, czyli dzieci i młodzieży. Przyczyną tego jest fakt, że prawidłowo i harmonijnie przebiegający rozwój od poczęcia do pełnej dojrzałości biologicznej w znacznym stopniu decyduje o wartościach zdrowotnych i możliwościach psychofizycznych w wieku dorosłym.
Szczególną uwagę przywiązuje się do badań nad rozwojem fizycznym dzieci, gdyż poziom rozwoju biologicznego dzieci traktowany jest powszechnie jako wskaźnik zdrowia i stanu odżywienia populacji. Analiza oceny stanu rozwoju pozwala na uzasadnienie działań optymalizujących właściwości środowiskowe, a więc na kształtowanie cywilizacyjno-kulturowych czynników rozwoju (Wolański, 1968).
Według Kopczyńskiej-Sikorskiej (1986) jednym z wielkich osiągnięć medycyny jest udowodnienie, że ustrój dziecka nie jest bynajmniej miniaturą ustroju człowieka dorosłego, ale wykazuje zasadnicze różnice w zakresie przemian metabolicznych i odporności, a także reakcji na różne czynniki szeroko pojętego środowiska. Ustrój rosnący jest niezwykle plastyczny, toteż jakość życia człowieka dorosłego w dużej mierze zależy od ukształtowania zarówno torów metabolicznych, jak i osobowości dziecka już w najwcześniejszym etapie jego życia.
Cechy somatyczne dziecka, jako pozytywne mierniki jego zdrowia i rozwoju, są wynikiem morfologicznej adaptacji organizmu do otaczającego środowiska. Korzystne lub niekorzystne wpływy środowiskowe modyfikują genetycznie uwarunkowany przebieg rozwoju, co wyraża się zmianami w wielkości i tempie wzrastania poszczególnych cech. Wynika to z tego, iż każdy organizm odpowiada na bodźce środowiskowe w sposób zróżnicowany, w zależności od jego ekosensytywności, siły działania danego bodźca, a także od określonej genetycznie zdolności przystosowawczej (adaptabilności).
W przypadku dziecka wszystkie czynniki zewnętrzne wpływają tym efektywniej, im dziecko jest młodsze, kształtując jego rozwój. Efekt działania danych czynników zarówno zewnętrznych jak i wewnętrznych znajduje swe odbicie w budowie ciała dziecka.
Z wielokrotnie przeprowadzanych badań wynika, że dzieci mieszkające w dużych miastach, pochodzące z rodzin małodzietnych, których rodzice posiadają wykształcenie co najmniej średnie, wykazują wyższy poziom rozwoju somatycznego w porównaniu do rówieś- ników, których odpowiednie warunki społeczno-ekonomiczne są gorsze. Taka wyraźna zależność rozwoju fizycznego dzieci od czynników środowiskowych motywuje do badania relacji między środowiskiem życia, a rozwojem funkcjonalnym młodego pokolenia.
Cel pracy
Celem niniejszego opracowania jest ocena budowy ciała chłopców i dziewcząt w wieku od 8 do 10 lat, pochodzących ze środowiska wiejskiego i miejskiego wybranych gmin powiatu Włoszczowa w roku 2002-2004.
Ponadto oceniano:
1. Poziom rozwoju fizycznego badanych dzieci;
a. w odniesieniu do norm ustalonych przez Jopkiewicza dla „Dziecka kieleckiego”,
b. w odniesieniu do norm zaprezentowanych przez Palczewską i Niedźwiecką dla dzieci warszawskich.
2. Zmiany sekularne w rozwoju dzieci na przestrzeni trzydziestu lat.
1. CHARAKTERYSTYKA GEOGRAFICZNO-EKONOMICZNA MIEJSCA ZAMIESZKANIA BADANYCH DZIECI
W każdej populacji czy subpopulacji u dzieci i młodzieży w tym samym wieku kalendarzowym występuje duże indywidualne zróżnicowanie w wysokości i masie ciała. Różnice te są uwarunkowane dwiema grupami czynników: różnorodnością genetyczną osobników oraz wpływem warunków środowiskowych. W analizowanych cechach biologicznych ludności polskiej nie wykazano wyraźnych różnic genetycznych (Gronkiewicz, 1996).
Stąd też notowane przez antropologów i lekarzy różnice w wysokości i masie ciała dzieci i młodzieży są przede wszystkim odbiciem dużego zróżnicowania warunków życia rodzin i całych grup ludzkich (m.in. Waliszko i wsp. 1980, Charzewski 1981, Dutkiewicz 1985, Bielicki 1989, Bielicki i wsp. 1992, Łaska-Mierzejewska i Łuczak 1993).
Zatem dobre warunki społeczno-bytowe będą gwarantować prawidłowy wzrost i rozwój dziecka, natomiast złe będą wpływać hamująco na genetycznie zdeterminowane możliwości jego wzrostu i rozwoju. Warto zatem przyjrzeć się bliżej warunkom geograficzno-ekonomicznym, w których następował wzrost badanych dzieci z powiatu Włoszczowa.
Powiat Włoszczowa jest jednym z trzynastu powiatów tworzących województwo świętokrzyskie. Jego powierzchnia wynosi około 910,4 km2. Jest on utworzony z sześciu gmin (ryc. 1):
Ryc. 1. Mapa powiatu Włoszczowa z uwzględnieniem tworzących je gmin.
– gmina wiejska Kluczewsko,
– gmina wiejska Krasocin,
– gmina wiejska Moskorzew,
– gmina wiejska Radków,
– gmina wiejska Secemin,
– gmina miejsko-wiejska Włoszczowa.
Badania dotyczące oceny budowy ciała dzieci z rozpatrywanego powiatu przeprowadzono na terenie czterech wybranych gmin: Radków, Moskorzew, Secemin i Włoszczowa – wieś, które charakteryzują środowisko wiejskie badanych dzieci, oraz na terenie gminy Włoszczowa – miasto, która reprezentuje środowisko miejskie. Dane statystyczne dotyczące tych gmin zaczerpnięto z: „Podstawowe informacje ze spisu powszechnego 2002” (tab. 1-5).
Tabela 1. Ludność w gminach Włoszczowa, Radków, Moskorzew i Secemin (źródło: Spis Powszechny, 2002).
Rozpatrywana gminaPowierzchnia w km2MiejscowościLudność ogółemGęstość zaludnienia
Moskorzew7214300942
Radków8613277532
Secemin16420533932
Włoszczowamiasto30110785359
wieś224,425977244
Tabela 2. Ludność w wieku trzynastu lat i więcej wg poziomu wykształcenia i płci (źródło: Spis Powszechny, 2002).
ŚrodowiskoMiejskie (gmina - Włoszczowa miasto)Wiejskie (gminy - Moskorzew, Radków, Secemin i Włoszczowa wieś)
PłećKobietyMężczyźniKobietyMężczyźni
Poziom wykształceniaWyższeN585427378209
%12,29,94,32,4
ŚrednieN2204152120451425
%4035,223,216,5
Zasadnicze zawodoweN562124214642995
%11,728,716,634,6
Podstawowe ukończoneN1283103441593641
%26,723,947,142,1
Podstawowe nieukończone i bez wykształcenia szkolnegoN16396786375
%3,42,28,94,3
OgółemN4797432188328645
Tabela 3. Aktywność zawodowa ludności w wieku 15 lat i więcej (informacja ze spisu powszechnego).
ŚrodowiskoOgółemAktywni zawodowoStopa bezrobocia w %
pracującybezrobotni
Miejskie - Włoszczowa miasto51994014118522,8
Wiejskie - gminy Moskorzew, Radków, Secemin, Włoszczowa wieś102568744151214,7
Tabela 4. Ludność wg głównego źródła utrzymania (źródło: Spis Powszechny, 2002).
ŚrodowiskoOgółemUtrzymująca się
z pracyz pozostałych źródeł
najemnejna rachunek własnyz emeryturz rent
razemw tym w swoim gospodarstwie rolnym (działce rolnej)
Miejskie - Włoszczowa/miastoN9845623310811711543988
%63,311,01,715,710,0
Wiejskie - gminy Moskorzew, Radków, Secemin, Włoszczowa/wieśN1968667965698513547682424
%34,529,036,124,212,3
Tabela 5. Struktura agrarna gospodarstw rolnych na terenie powiatu Włoszczowa (informacja ze spisu powszechnego).
ŚrodowiskoLiczba gospodarstwPowierzchnia użytków rolnych w ha
do 1ha1-2 ha2-5 ha5-10 hapowyżej 10 ha
WiejskieN450161744813651546525
%13,710,030,334,311,7
MiejskieN8294481541674911
%54,018,620,15,91,3
Na podstawie zestawionych danych widzimy, że największą powierzchnię stanowi gmina Włoszczowa –wieś. Jednakże gęstość zaludnienia jest tutaj porównywalna z innymi gminami wiejskimi (Moskorzewem, Radkowem czy Seceminem). Największe skupienie ludności obserwujemy w samym mieście Włoszczowa.
Jednym z czynników środowiskowych, który ma istotny wpływ na poziom rozwoju biologicznego dzieci jest poziom wykształcenia rodziców. Ze względu na fakt, że analizowany powiat Włoszczowa jest w przeważającej większości terenem wiejskim, dlatego też poziom wykształcenia tutejszych mieszkańców jest stosunkowo niski (tab. 2).
Powyższe zestawienie danych potwierdza istnienie dobrze znanego zjawiska występowania wyższego poziomu wykształcenia ludności miejskiej. Zarówno w mieście, gdzie większy odsetek stanowią osoby z wykształceniem średnim, jak i na wsi, gdzie więcej jest osób z wykształceniem podstawowym, zauważa się wyższy poziom wykształcenia kobiet niż mężczyzn (ryc. 2-3).
Ryc. 2. Wykształcenie kobiet na wsi i w mieście – powiat Włoszczowa.
Ryc. 3. Wykształcenie mężczyzn na wsi i w mieście – powiat Włoszczowa.
Zauważamy, że kobiety i mężczyźni zarówno z wykształceniem średnim jak i wyższym występują ponad- dwukrotnie częściej w mieście Włoszczowa niż w otaczających je wsiach.
Z poziomem wykształcenia wiąże się możliwość uzyskania lepszej pozycji na rynku pracy, czyli aktywność ekonomiczna ludności. Im lepsze wykształcenie tym większa możliwość uzyskania pracy.
Oceniając aktywność zawodową ludności dwóch analizowanych środowisk (tab. 3), zauważamy, że większa stopa bezrobocia charakteryzuje środowisko miejskie – 22,8% (obecnie stopa bezrobocia w Polsce wynosi średnio 20,5%).
Poniżej przedstawiono zestawienie ludności wg głównego źródła utrzymania (tab. 4). Dla ludności zamieszkującej miasto główne źródło utrzymania stanowi praca najemna, a w następnej kolejności emerytury. Natomiast dla ludności wiejskiej główne źródło utrzymania stanowi praca we własnym gospodarstwie rolnym, a następnie praca najemna.
Według danych uzyskanych z narodowego spisu powszechnego 2002, pod pojęciem praca najemna należy rozumieć pracę:
– poza rolnictwem w sektorze publicznym,
– poza rolnictwem w sektorze prywatnym,
– w rolnictwie w sektorze publicznym,
– w rolnictwie w sektorze prywatnym.
Na terenie gmin wiejskich istnieją obecnie tylko trzy zakłady produkcyjne (gmina Secemin), które zatrudniają niewielką liczbę ludności. Większą możliwością zatrudnienia ludności charakteryzuje się miasto Włoszczowa, na terenie którego występuje szereg zakładów produkcyjnych. Obecnie zarejestrowanych jest ponad 1500 różnego rodzaju podmiotów gospodarczych.
Niski poziom wykształcenia, brak miejsc pracy są przyczyną wysokiej stopy bezrobocia obserwowanej na terenie powiatu Włoszczowa. Z kolei wymienione wyżej czynniki są przyczyną trudnej sytuacji społeczno-ekonomicznej wielu rodzin.
Powiat Włoszczowa jest obecnie regionem raczej rolniczym. Niemniej jednak, barierą utrudniającą rozwój rolnictwa na terenie powiatu, jest między innymi słaba jakość gleb, rozdrobnienie gospodarstw (tab. 5) oraz brak – oprócz Okręgowej Spółdzielni Mleczarskiej we Włoszczowie – większych zakładów przetwórstwa rolno-spożywczego.
Jak już wyżej zaznaczono główne źródło utrzymania dla ludności wiejskiej stanowią gospodarstwa rolne, zwykle o niewielkiej powierzchni od 5-10 ha lub od 2-5 ha. Duży odsetek gospodarstw rolnych występujących w miejscowości Włoszczowa wskazuje na to, że rozpatrywane miasto powiatowe nie stanowi obszaru typowo miejskiego.
2. MATERIAŁ I METODY BADAŃ
2.1 Opis materiału i metod badań
Materiał opracowania stanowią pomiary antropometryczne chłopców i dziewcząt w wieku 8-10 lat, pochodzących ze środowiska wiejskiego i miejskiego (tab. 6). Badania te zostały przeprowadzone w latach 2002-2004 na terenie powiatu Włoszczowa województwa świętokrzyskiego. Badaniami objęto szkoły publiczne na terenie czterech gmin:
Tabela 6. Liczebność badanych dzieci na terenie wybranych gmin powiatu Włoszczowa.
ŚrodowiskoGminaLiczebność chłopcówLiczebność dziewcząt
WiejskieSecemin112120
Radków2423
Moskorzew3343
Ogółem169+7*186+9*
MiejskieWłoszczowa Miasto132141
Liczba zbadanych dzieci ogółem308336
* dzieci z okolicznych wiosek dowożone do szkół na terenie Włoszczowy.
1. Gmina Secemin
Pomiary antropometryczne przeprowadzono w czerwcu i wrześniu 2002 roku, uczestniczyło w nich łącznie 232 dzieci.
2. Gmina Radków:
3. Gmina Moskorzew:
4. Gmina Włoszczowa:
Badania na terenie gmin Radków, Moskorzew i Włoszczowa wykonano w lutym 2004 roku; wzięło w nich udział 412 dzieci. Łącznie zbadano (w latach 2002-2004) 644 dzieci, w tym 308 chłopców i 336 dziewczynek.
Materiał podzielono na coroczne klasy wieku. Przedziały wiekowe i liczebność dla poszczególnych lat przedstawiono w tabeli 7.
Tabela 7. Wiek badanych dzieci (w latach).
Wiek kalendarzowyPrzedziały wiekoweLiczebność chłopcówLiczebność dziewcząt
87,50 - 8,4995106
98,50 - 9,49110129
109,50 - 10,49103101
Liczebność badanych dzieci z uwzględnieniem wieku, płci i pochodzenia zawiera tabela 8.
Tabela 8. Liczebność chłopców i dziewcząt z miasta i wsi w poszczególnych klasach wieku.
Wiek (lata)Środowisko miejskieŚrodowisko wiejskie
chłopcydziewczynkichłopcydziewczynki
841475459
947516378
1044435958
Ogółem132141176195
Charakterystykę somatometryczną dzieci z powiatu Włoszczowa w wieku od 8 do 10 lat przeprowadzono w oparciu o badania antropometryczne i wywiad ankietowy.
Wykonano następujące pomiary ciała:
1. wysokość ciała [B-v w cm],
– mierzona w pozycji wyprostowanej od podstawy (basis) do wierzchołka głowy (vertex), przy użyciu antropometra Martina,
1) masa ciała [kg],
– określona przy użyciu wagi lekarskiej,
2) szerokość barków [a-a w cm],
– tj. odległość między wyrostkami barkowymi (acromion-acromion), za pomocą cyrkla kabłąkowego,
3) szerokość klatki piersiowej [thl-thl w cm],
– mierzona jak wyżej, jako odległość między dwoma najbardziej bocznie położonymi punktami na żebrach w linii pachowej (punkty thoracolaterale-thl) na wysokości punktu xi,
4) głębokość klatki piersiowej [ths-xi w cm],
– mierzona jak wyżej, jako odległość między punktem xi a punktem leżącym na tej samej wysokości – na szczycie wyrostka kolczystego (punkt thoracospinale-ths),
obwody (cm) określono przy użyciu taśmy krawieckiej:
5) obwód klatki piersiowej w spoczynku mierzono poziomo przez spojenie trzonu mostka z wyrostkiem mieczykowatym (punkt xiphoidale – xi) i przez dolne kąty łopatek,
6) obwód klatki piersiowej we wdechu i wydechu na tej samej wysokości, z których wyliczono „rozmach” klatki piersiowej,
7) obwód ramienia mierzony w połowie długości swobodnie opuszczonego ramienia,
8) obwód uda mierzony tuż poniżej pośladków.
Zastosowano metodę ankietową (aneks – załącznik 1) w celu uzyskania dodatkowych informacji uwzględniających:
1) płeć,
2) datę badania,
3) datę urodzenia,
4) liczbę rodzeństwa,
5) kolejność urodzenia,
6) miejsce zamieszkania (miasto, miasteczko, wieś),
7) wykształcenie rodziców,
8) palenie papierosów przez rodziców badanych dzieci,
9) ilość spożywanych posiłków w ciągu dnia,
10) najczęściej spożywane produkty,
11) posiadanie gospodarstwa rolnego przez rodziców,
12) zatrudnienie rodziców.
Częstość uwzględnionych w ankiecie różnych wariantów odpowiedzi została przedstawiona za pomocą wartości odsetkowych.
Natomiast dane pomiarowe cech somatometrycznych badanych chłopców i dziewcząt w wieku od 8 do 10 lat scharakteryzowano przy zastosowaniu prostych metod statystyki matematycznej (Łomnicki, 2000).
Istotność różnic między wartościami średnich arytmetycznych ośmiu cech antropometrycznych chłopców i dziewcząt określona została za pomocą testu Studenta.
Test ten umożliwił zweryfikowanie postawionej hipotezy HM0, która mówi, że:
– nie ma istotnych różnic statystycznych pomiędzy średnimi rozpatrywanej cechy somatometrycznej w porównywanych grupach.
Prawdopodobieństwo spełnienia powyższej hipotezy określono na poziomie istotności (p) 0,05; 0,01 i 0,001, a

Testowanie hipotezy odbywa się w oparciu o zależność jeżeli a>p to na danym poziomie istotności potwierdzam hipotezę zerową, natomiast gdy a

Za pomocą współczynnika zmienności V określona została zmienna osobnicza wartość pomiarów w próbach (Łomnicki, 2000):
Dla scharakteryzowania proporcji ciała chłopców i dziewcząt zastosowano wskaźnik – masy ciała i wskaźnik klatki piersiowej (Strzałko, Malinowski, 1989):
– wskaźnik masy ciała - BMI (Body Mass Index)
masa ciała [kg]
(wysokość ciała)2 [m]
– wskaźnik klatki piersiowej
ths-xi
x 100
thl-thl
2.2. Charakterystyka środowiska rodzinnego badanych dzieci
Na podstawie informacji udzielanych przez dzieci w wywiadzie ankietowym, uzyskano dane, które pozwalają na charakterystykę środowiska rodzinnego, w jakim przebiegał wzrost i rozwój badanych dzieci (tab. 9-22).
Dane w tabeli 9 i 10 wskazują (zgodnie ze znaną prawidłowością), że rodzice badanych dziewcząt i chłopców z miasta reprezentują wyższy poziom wykształcenia w stosunku do rodziców dzieci wiejskich. Największy odsetek wśród rodziców dziewczynek z miasta stanowi wykształcenie średnie, podobnie dla matek ze wsi, natomiast dla ojców ze wsi – wykształcenie zawodowe. Warto zwrócić uwagę na fakt, że matki badanych dziewcząt i chłopców z obydwu środowisk charakteryzują się wyższym poziomem wykształcenia w porównaniu do ojców (większy odsetek z wykształceniem średnim i wyższym).
Tabela 9. Wykształcenie rodziców badanych dziewcząt ze wsi i miasta powiatu Włoszczowa.
PłećRodziceWykształcenie
PodstawoweZawodoweŚrednieWyższe
N%N%N%N%
Dziewczynki - wieśOjciec2914,910654,64925,3105,2
Matka2814,46935,48543,6136,7
Ogółem5714,717545,013434,4235,9
Dziewczynki - miastoOjciec117,95035,76042,91913,6
Matka107,14129,16646,82417,0
Ogółem217,59132,412644,84315,3
Tabela 10. Wykształcenie rodziców badanych i chłopców ze wsi i miasta powiatu Włoszczowa.
PłećRodziceWykształcenie
PodstawoweZawodoweŚrednieWyższe
N%N%N%N%
Chłopcy - wieśOjciec2514,49454,04626,495,2
Matka2614,86235,27844,3105,7
Ogółem5114,615644,612435,4195,4
Chłopcy - miastoOjciec97,04535,25643,81814,1
Matka107,63728,06448,52115,9
Ogółem197,38231,512046,23915,0
Rozpatrując liczbę rodzeństwa badanych dzieci powiatu Włoszczowa (tab. 11-12) zauważamy, że struktura rodzin dla miasta i wsi jest typowa. Największy odsetek w obydwu środowiskach stanowią dzieci posiadające jedno rodzeństwo, za wyjątkiem chłopców wiejskich, dla których charakterystyczna jest obecność dwojga, a następnie trojga i więcej rodzeństwa. Większą częstość jedynaków obserwuje się dla miasta (około 14%), niż dla wsi (około 6%), natomiast większą liczbę rodzin wielodzietnych zauważamy wśród dzieci wiejskich.
Tabela 11. Liczba rodzeństwa badanych dzieci z miasta Włoszczowa.

Płeć

Liczba rodzeństwa
Brak rodzeństwa123 i więcej
N%N%N%N%
Dziewczynki2215,66143,34028,31812,8
Chłopcy1712,96549,22216,72821,2
Ogółem3914,312646,26222,74616,8
Tabela 12. Liczba rodzeństwa badanych dzieci z środowiska wiejskiego.

Płeć

Liczba rodzeństwa
Brak rodzeństwa123 i więcej
N%N%N%N%
Dziewczynki94,68644,16131,33920,0
Chłopcy137,44927,86235,25229,6
Ogółem225,913536,412333,29124,5
Dane zawarte w tabeli 13 i 14, dotyczące kolejności urodzenia, wskazują, że największy odsetek zarówno wśród badanych dzieci miejskich jak i wiejskich stanowią dzieci pierworodne, a w następnej kolejności dzieci urodzone jako drugie. Należy zwrócić uwagę, że odsetek dzieci urodzonych jako pierwsze i drugie jest znacznie większy dla dzieci miejskich. Najmniejszy odsetek stanowią dzieci urodzone jako czwarte, przy czym odsetek ten jest ponaddwukrotnie wyższy dla dzieci wiejskich. Różnice te wynikają z różnej częstości rodzin wielodzietnych na wsi i w mieście.
Tabela 13. Kolejność urodzenia badanych dzieci z miasta Włoszczowa.

Płeć

Kolejność urodzenia
1234 i więcej
N%N%N%N%
Dziewczynki6042,64934,82417,085,6
Chłopcy5944,75138,61410,686,1
Ogółem11943,610036,63813,9165,9
Tabela 14. Kolejność urodzenia badanych dzieci ze wsi.
PłećKolejność urodzenia
1234 i więcej
N%N%N%N%
Dziewczynki8242,04724,13719,02914,9
Chłopcy6838,65330,13318,82212,5
Ogółem14438,810628,67018,95113,7
Głównym i zarazem jedynym źródłem utrzymania dla wielu rodzin wiejskich jest gospodarstwo rolne. Z danych ujętych w tabeli 15 wynika, że gospodarstwo rolne jest głównym źródłem utrzymania dla około 73% rodzin badanych dzieci wiejskich, jednocześnie zauważamy, że rodzice dzieci miejskich (a więc zamieszkujących we Włoszczowie) nie posiadają gospodarstwa rolnego.
Tabela 15. Zestawienie statystyczne rodziców posiadających gospodarstwo rolne w zależności od środowiska i płci badanych dzieci.
PłećRodzice
Posiadający gospodarstwo rolneNieposiadający gospodarstwa rolnego
N%N%
Dziewczynki - wieś14373,35226,7
Dziewczynki - miasto--141100
Chłopcy - wieś12973,34726,7
Chłopcy - miasto--132100
Częstość spożywanych posiłków oraz rodzaje produktów ujęto również w wywiadzie ankietowym jako ważny czynnik rozwoju dziecka, a uzyskane informacje zestawiono w tabeli 16 i 17.
Zawarte informacje w tabeli 16 i 17 wskazują, że większa częstość i regularność spożywania posiłków we wszystkich rozpatrywanych grupach wieku charakteryzuje dzieci z miasta. Posiłkiem, którego dzieci najczęściej nie jedzą w obu porównywanych środowiskach jest śniadanie, w drugiej kolejności kolacja. Natomiast obiad jest spożywany przez wszystkie ankietowane dzieci.
Tabela 16. Częstość spożywania posiłków w ciągu dnia przez dzieci miejskie w zależności od wieku (Włoszczowa- miasto).
Wiek dzieciIlość posiłków spożywanych w ciągu dnia
ŚniadanieObiadKolacja
codziennieNie codziennieNie jemcodziennieNie codziennieNie jemcodziennieNie codziennieNie jem
%%%%%%%%%
880,115,74,296,53,5-83,813,23,0
974,918,36,893,76,3-81,115,23,7
1068,320,211,591,78,3-72,918,38,8
Ogółem74,418,17,594,06,0-79,215,65,2
Tabela 17. Częstość spożywania posiłków przez dzieci wiejskie powiatu Włoszczowa.
Wiek dzieciIlość posiłków spożywanych w ciągu dnia
ŚniadanieObiadKolacja
codziennieNie codziennieNie jemcodziennieNie codziennieNie jemcodziennieNie codziennieNie jem
%%%%%%%%%
858,731,310,087,812,2-77,114,48,5
960,826,013,293,96,1-75,815,19,1
1048,334,117,684,715,3-69,020,210,8
Ogółem55,930,513,688,811,2-74,016,69,4
Częstość spożywania posiłków wśród dzieci miejskich maleje regularnie wraz z wiekiem. Natomiast wśród dzieci wiejskich największą częstość spożywania posiłków (z trudnych do wyjaśnienia powodów), obserwuje się dla 9-latków, zaś najmniejszą dla 10-latków.
Dane ujęte w analizowanych tablicach wskazują jednoznacznie, że największą nieregularnością spożywania posiłków w ciągu dnia w porównywanych środowiskach charakteryzują się dzieci 10-letnie.
Oprócz częstości spożywania posiłków pytano o najczęściej spożywane produkty przez badane dzieci.
Z produktów mlecznych dzieci w wywiadzie ankietowym wymieniały – sery, masło, margarynę, śmietanę, jogurty, mleko i zupy mleczne. Wśród produktów zasobnych w tłuszcze dzieci zgłaszały – wędliny i potrawy z mięsem. Ze słodyczy dzieci podawały; różnego rodzaju batony, ciastka, cukierki, ciasta, bułki słodkie.
Z udzielonych odpowiedzi wynika (tab. 18), że największy odsetek najczęściej spożywanych produktów wśród dziewczynek i chłopców z miasta stanowi mięso i produkty zasobne w tłuszcze, a w następnej kolejności produkty mleczne. Natomiast w środowisku wiejskim największą częstość przyjmowanych produktów odnotowuje się dla przetworów mlecznych. Słodycze w obu środowiskach u obu płci wymieniane są ze znikomą częstością.
Tabela 18. Najczęściej spożywane produkty przez dzieci z miast i wsi powiatu Włoszczowa.
ŚrodowiskoNProdukty
Mlecznemięso, tłuszczesłodycze
N%N%N%
Dziewczynki
Miejskie1415740,47956,053,6
Wiejskie19511257,47739,563,1
Chłopcy
Miejskie1325037,97859,143,0
Wiejskie1769554,07240,995,1
Warto również zaznaczyć, że nieco częstsze spożywanie produktów mlecznych obserwujemy wśród dziewcząt niż chłopców obydwu środowisk. Z kolei chłopcy, zwłaszcza z miasta, częściej niż dziewczynki spożywają produkty mięsne i zasobne w tłuszcze.
Podsumowując należy stwierdzić, że w diecie codziennej dzieci z miasta przeważają produkty zasobne w mięso i tłuszcze, natomiast u dzieci ze wsi produkty i przetwory mleczne.
Wśród szkodliwych czynników środowiskowych coraz częściej, poza paleniem tytoniu, wymienia się bierne wdychanie dymu tytoniowego (tab. 19).
Tabela 19. Odsetkowe zestawienie rodziców palących i niepalących badanych dzieci miasta i wsi powiatu Włoszczowa.
ŚrodowiskoMatkiOjcowie
PaląceNiepalącePalącyNiepalący
N%N%N%N%
Miejskie8832,118567,912044,714855,3
Wiejskie7717,830582,214339,022561,0
W obydwu analizowanych środowiskach większy odsetek stanowią rodzice niepalący.
Jednak narażenie na dym tytoniowy występuje zdecydowanie częściej wśród dzieci z miasta niż ze wsi. W obu środowiskach ojcowie palą częściej niż matki.
3. Cechy somatometryczne badanych dzieci z miasta i wsi powiatu Włoszczowa
a) Dziewczęta
Uzyskane dane pomiarowe pozwoliły na wyliczenie wartości średnich charakteryzujących analizowane cechy dziewcząt z miasta i wsi powiatu Włoszczowa (tab. 20, ryc. 4-13).
Tabela 20. Zestawienie porównawcze cech somatometrycznych badanych dziewcząt z miasta i wsi powiatu Włoszczowa.
CechaDziewczęta - miastoWiekDziewczęta - wieś
NcsVNcsV
Wysokość ciała (B- v) [cm]47129,51**4,973,84859126,37**5,064,01
51134,96**5,984,43978131,73**6,094,62
43138,316,674,821058136,476,344,65
Masa ciała [kg]4727,886,2922,5785926,015,9222,74
5130,56*6,7421,9897827,98*5,1618,45
4332,386,9921,59105831,317,0222,41
Obwód ramienia [cm]4719,632,1711,0485918,842,2311,85
5120,12**2,8714,2597818,90**1,8910,01
4320,723,3816,30105820,332,5012,31
Obwód uda [cm]4740,30***4,5311,2385936,16***4,7313,09
5141,15***4,8611,8197838,07***4,0210,57
4341,195,5613,51105839,684,5111,36
Obwód klatki piersiowej w spoczynku [cm]4761,836,5610,6185960,687,0811,66
5163,146,5010,2997861,544,737,69
4364,207,5111,69105863,696,9910,97
Obwód klatki piersiowej we wdechu [cm]4765,376,7610,3585963,627,1711,25
5166,806,649,9497865,624,817,33
4368,256,9810,23105867,974,4610,98
Obwód klatki piersiowej w wydechu [cm]4760,836,6010,8685959,796,9411,61
5162,026,5610,5897860,334,817,97
4363,037,4511,82105862,277,0811,37
Szerokość barkowa (a-a) [cm]4727,551,765,4385926,951,987,35
5128,551,766,1897828,311,886,64
4328,982,097,30105828,682,097,30
Szerokość klatki piersiowej (thl-thl) [cm]4719,921,949,7685919,581,9810,11
5120,171,356,7097820,051,638,15
4321,071,798,52105820,442,3111,30
Głębokość klatki piersiowej (ths-xi) [cm]4714,251,8012,6185914,201,6111,37
5114,561,7512,0397814,261,178,23
4314,841,5910,72105814,771,5510,48
Wskaźnik klatki piersiowej [ths-xi/thl-thl] x1004771,566,258,7385972,574,416,08
5172,106,018,3497871,335,337,47
4370,47*5,177,34105873,09*5,127,01
Wskaźnik masy ciała [BMI]4716,622,1212,7685916,292,2113,57
5116,832,2113,1397816,122,0412,66
4316,932,3213,70105816,812,4514,57
Legenda: x – średnia arytmetyczna, s – odchylenie standardowe, N – liczebność zbadanych dzieci, V – współczynnik zmienności.
*p<0,05; **p<0,01; ***p<0,001;
Dziewczęta reprezentujące środowisko miejskie charakteryzują się większą wysokością ciała we wszystkich trzech przedziałach wiekowych, choć różnice są istotne tylko dla dziewcząt 8-letnich (p<0,01), i 9-letnich (p<0,001). Większe tempo wzrostu zauważamy dla dzieci wiejskich (różnice między 8- a 10-latkami wynoszą około 10 cm, natomiast dla dziewcząt z miasta różnica ta wynosi około 9 cm). W efekcie najmniejszą różnicę w wysokości ciała dziewcząt porównywanych środowisk zauważamy w wieku 10 lat (tab. 20, ryc. 4).
Ryc. 4. Porównanie wysokości ciała dziewcząt ze wsi i miasta powiatu Włoszczowa.
Na podstawie ryciny 5 (tab. 20) wyższe średnie wartości masy ciała odczytujemy dla dziewcząt z miasta. Różnica jest istotna statystycznie na poziomie 0,01 tylko dla dziewcząt 9-letnich. Nieco większe tempo wzrostu zauważamy dla dzieci wiejskich (różnice między 8, a 10-latkami wynoszą powyżej 5 kg, natomiast dla dziewcząt z miasta różnica ta wynosi około 4,5 kg). Podobnie jak przy wysokości ciała najmniejsze różnice statystyczne obserwujemy dla dziewcząt 10-letnich, co wskazuje na tendencje do wyrównywania średnich wartości pomiarowych i zanikania różnić środowiskowych.
Ryc. 5. Porównanie masy ciała dziewcząt ze wsi i miasta powiatu Włoszczowa.
Przedstawione w tabeli 20 zestawienie wskaźnika masy ciała obrazuje wyższe wartości statystyczne (choć nieistotne) porównywanych średnich dla dziewcząt z miasta.
Większe wartości średnie rozpatrywanej cechy odczytujemy dla dziewcząt z miasta. Różnice są największe i istotne statystycznie (na poziomie 0,01) dla dziewcząt 9-letnich. Także i tym razem różnice między przedstawionymi średnimi są najmniejsze dla dziewcząt 10- letnich (ryc. 6, tab. 20).
Ryc. 6. Porównanie obwodu ramienia dziewcząt ze wsi i miasta powiatu Włoszczowa.
Przedstawiony obwód uda (ryc. 7, tab. 20) jest zdecydowanie i istotnie większy na poziomie 0,001 dla dziewcząt z miasta, za wyjątkiem dziewcząt 10-letnich, gdzie różnica jest niewielka. Większe tempo wzrostu analizowanej cechy zauważamy dla dzieci wiejskich (różnice między 8- a 10-latkami wynoszą około 3,5 cm, natomiast dla dziewcząt z miasta różnica ta wynosi około 1 cm).
Ryc. 7. Porównanie obwodu uda dziewcząt z miasta i wsi powiatu Włoszczowa.
Dane na rycinie 8 (tab. 20) wskazują na większy obwód klatki piersiowej dla dziewcząt z miasta. Największa różnica między średnimi charakteryzuje dziewczęta 9-letnie, zaś najmniejsza dziewczęta 10-letnie. Różnice te są nieistotne statystycznie, podobnie jak dla niemal wszystkich analizowanych dalej cech. Większe tempo wzrostu zauważamy dla dzieci wiejskich (różnice między 8- a 10-latkami wynoszą około 3 cm, natomiast dla dziewcząt z miasta różnica ta wynosi około 2 cm).
Ryc. 8. Porównanie obwodu klatki piersiowej w spoczynku dziewcząt z miasta i wsi powiatu Włoszczowa.
Także obwód klatki piersiowej we wdechu jest większy u dziewczynek z miasta. Wraz z wiekiem badanych dziewcząt miasta i wsi następuje zmniejszenie różnic aż do znikomej dla dziewcząt 10-letnich (ryc. 9, tab. 20).
Ryc. 9. Porównanie obwodu klatki piersiowej we wdechu dziewcząt z miasta i wsi powiatu Włoszczowa.
Również przy wydechu dziewczynki z miasta charakteryzują się większymi wartościami średnimi w porównaniu do dziewcząt wiejskich. Największe różnice między średnimi odczytujemy dla dziewcząt 9- letnich, zaś najmniejsze dla 10-letnich (ryc. 10, tab. 20).
Ryc. 10. Porównanie obwodu klatki piersiowej w wydechu dziewcząt z miasta i wsi powiatu Włoszczowa.
Na podstawie średnich charakteryzujących obwód klatki piersiowej we wdechu i wydechu (tab. 20) obliczono różnice czyli „rozmach klatki piersiowej” badanych dzieci. Uzyskane wyniki ujęto w tabeli 21.
Tabela 21. Rozmach klatki piersiowej badanych dziewcząt z miasta i wsi.
WiekDziewczęta miejskieDziewczęta wiejskie
NcsNcs
8474,54*1,41593,83*1,69
9514,78*1,04785,29*1,34
10435,22*1,08585,7*1,16
*p<0,05;
Dane w tabeli 21 wskazują, że większe różnice między wdechem i wydechem obserwujemy dla dziewcząt 9- i 10-letnich ze środowiska wiejskiego. Natomiast w przypadku dziewcząt 8-letnich wyniki te są odwrotne i wyższe na korzyść środowiska miejskiego. Wszystkie te różnice są istotne na poziomie 0,05.
Na podstawie ryciny 11 (tab. 20) zauważamy pewne, choć nieistotne zróżnicowanie szerokościowe barków u dziewcząt 8-letnich na korzyść środowiska miejskiego. Starsze dziewczęta z miasta i wsi prawie nie różnią się pod względem rozpatrywanej cechy. Tempo wzrostu szerokości barkowej w obu porównywanych środowiskach jest bardzo zbliżone i tylko nieznacznie wyższe dla dziewcząt ze wsi.
Ryc. 11. Porównanie szerokości barkowej (a-a) dziewcząt z miasta i wsi powiatu Włoszczowa.
Zestawione wartości średnie na rycinie 12 i 13 (tab. 20) opisujące głębokość i szerokość klatki piersiowej są wyższe na korzyść dziewcząt z miasta. Tylko dla dziewcząt 9-letnich średnie analizowanej głębokości klatki piersiowej są praktycznie jednakowe dla obu zestawionych środowisk.
Ryc. 12. Porównanie głębokości klatki piersiowej (ths–xi) dziewcząt z miasta i wsi powiatu Włoszczowa.
Ryc. 13. Porównanie szerokości klatki piersiowej (thl–thl) dziewcząt z miasta i wsi powiatu Włoszczowa.
Większe tempo wzrostu porównywanej głębokości klatki piersiowej odczytujemy dla dziewcząt z miasta. Największą różnicę między średnimi charakteryzującymi głębokość klatki piersiowej odczytujemy wyjątkowo dla dziewcząt 10-letnich.
Przedstawione w tabeli 20 wartości wskaźnika klatki piersiowej dla analizowanych środowisk są wyższe na korzyść wsi (za wyjątkiem dziewcząt 9-letnich) i istotne statystycznie dla 10-latek na poziomie 0,05. Uzyskany wynik wskazuje, że klatka piersiowa dziewczynek ze wsi jest bardziej wypukła (przyjmuje kształt „cylindryczny”).
Przedstawione powyżej zestawienie tabelaryczne (tab. 20) oraz ryciny 4-13 wskazują, że:
– wartości wszystkich porównywanych cech są wyż- sze na korzyść dziewcząt z miasta,
– różnice istotne statystycznie odnotowano tylko dla wysokości ciała (dla 8- i 9-latków), masy ciała i obwodu ramienia (u 9-latków), oraz obwodu uda (dla 8- i 9-latków). Wynikłe różnice wskazują, że dziewczynki z miasta są bardziej zaawansowane w rozwoju niż ich rówieśniczki ze wsi,
– różnice między dziećmi 8- i 10-letnimi wskazują, że większe tempo rozwoju w większości cech obserwuje się dla dziewcząt ze środowiska wiejskiego, co w efekcie powoduje tendencję do wyrównywania średnich wartości pomiarowych badanych cech w porównywanych środowiskach; (najmniejsze różnice między średnimi porównywanych środowisk obserwuje się dla dziewcząt 10-letnich, różnice te są stale nieistotne statystycznie).
b) Chłopcy
Na podstawie zebranego materiału wyliczono średnie wartości statystyczne charakteryzujące analizowane cechy pomiarowe chłopców z miasta i wsi powiatu Włoszczowa (tab. 22, ryc. 14-23).
Tabela 22. Zestawienie porównawcze cech somatometrycznych badanych chłopców z miasta i wsi powiatu Włoszczowa.

Cecha

Chłopcy - miastoWiekChłopcy - wieś
NcsVNcsV
Wysokość ciała (B- v) [cm]41129,745,954,59854128,396,294,90
47135,195,804,29963133,414,803,60
44138,275,974,321059137,556,604,80
Masa ciała [kg]4127,994,9917,8385426,605,0118,81
4730,846,9622,5796329,145,5419,00
4433,317,5122,55105932,136,3619,80
Obwód ramienia [cm]4119,71*2,4712,5585418,71*2,0811,13
4720,482,9814,5496319,522,3211,90
4420,833,1114,91105920,592,2110,75
Obwód uda [cm]4138,28**4,6112,0485435,37**4,1811,83
4740,68*4,9512,1896338,62*4,4511,52
4441,915,3912,85105940,474,8511,98
Obwód klatki piersiowej w spoczynku [cm]4162,785,448,6685461,204,387,16
4764,156,129,2596363,025,578,83
4466,186,8010,34105965,726,389,94
Obwód klatki piersiowej we wdechu [cm]4166,78**5,307,9385463,94**4,687,32
4768,276,329,2596367,965,407,94
4470,076,869,78105971,656,018,38
Obwód klatki piersiowej w wydechu [cm]4161,735,448,8285460,234,607,63
4763,156,4210,1696362,035,699,17
4464,726,249,63105964,696,8410,57
Szerokość barkowa (a-a) [cm]4128,291,916,7785427,981,756,25
4728,941,826,3096329,182,117,23
4429,411,555,27105929,251,585,40
Szerokość klatki piersiowej (thl-thl) [cm]4120,211,909,3885419,941,597,95
4720,802,3411,2396320,622,3111,21
4422,032,3210,53105921,162,4011,34
Głębokość klatki piersiowej (ths-xi) [cm]4114,45*1,238,5285414,01*1,117,90
4714,691,8512,6196314,611,7612,04
4415,381,6210,56105915,151,7211,38
Wskaźnik klatki piersiowej [ths-xi/thl-thl] x1004171,664,235,9085470,465,437,71
4770,765,888,3196371,005,738,07
4469,893,595,14105971,915,537,69
Wskaźnik masy ciała [BMI]4116,632,1212,7585416,142,2313,82
4716,882,3714,0496316,371,9912,16
4417,422,0411,71105916,982,3113,60
*p<0,005; **p<0,01;
Chłopcy z miasta charakteryzują się większą wysokością ciała we wszystkich trzech przedziałach wiekowych. Większą różnicę między średnimi obserwujemy dla chłopców 9-letnich (różnica nieistotna statystycznie), zaś najmniej różnią się chłopcy 10-letni (ryc. 14, tab. 22).
Ryc. 14. Porównanie wysokości ciała (B-v) chłopców z miasta i wsi powiatu Włoszczowa.
Na podstawie ryciny 15 (tab. 22) wyższą masę ciała odczytujemy dla chłopców z miasta. Wzrost masy ciała następuje średnio o około 3 kg w obu porównywanych środowiskach.
Ryc. 15. Porównanie masy ciała chłopców z miasta i wsi powiatu Włoszczowa.
Podobnie jak przy wysokości ciała, najmniejsze różnice statystyczne między zestawionymi średnimi obserwujemy dla dziewcząt 10-letnich.
Przedstawione w tabeli 22 dane charakteryzujące wskaźnik masy ciała są nieznacznie wyższe dla chłopców z miasta. Zarówno chłopcy z miasta jak i ze wsi mają szczupłą budowę ciała, podobnie jak dziewczęta.
Różnice między obwodem ramienia są istotne statystycznie na korzyść chłopców 8-letnich z miasta. U chłopców 10-letnich wartości tej cechy w obu środowiskach są zbliżone. Jednocześnie zauważamy, że różnice między skrajnymi przedziałami wiekowymi (8-10 lat) są nieco większe u chłopców wiejskich (ryc. 16, tab. 22).
Ryc. 16. Porównanie obwodu ramienia chłopców z miasta i wsi powiatu Włoszczowa.
Porównane średnie wartości pomiarowe obwodu uda wskazują jednoznacznie, że są one wyższe dla dzieci z miasta (ryc. 17, tab. 22). Różnice są istotne statystycznie na korzyść chłopców 8- i 9-letnich z miasta. Tak jak w innych cechach, najmniej obwodem uda różnią się 10-latkowie. Wyższe tempo wzrostu rozpatrywanej cechy obserwujemy dla chłopców ze wsi.
Ryc. 17. Porównanie obwodu uda chłopców z miasta i wsi powiatu Włoszczowa.
Wartości obwodu klatki piersiowej w spoczynku (ryc. 18), wzrastają w kolejnych przedziałach wiekowych średnio o około 1,5 cm w obu rozpatrywanych środowiskach. Średnie są wyższe na korzyść chłopców z miasta. Najmniejszą różnicę między wartościami średnimi porównywanej cechy obserwujemy jak wyżej dla chłopców 10-letnich (tab. 22).
Ryc. 18. Porównanie obwodu klatki piersiowej w spoczynku chłopców z miasta i wsi powiatu Włoszczowa.
Na podstawie danych przedstawionych na rycinie 19, zauważamy, że średnie wartości pomiarowe porównywanej cechy są istotnie wyższe u chłopców z miasta w klasie 8-latków. Wyższe tempo wzrostu obserwujemy dla chłopców ze wsi. W obrębie następnej klasy wieku obserwujemy wyrównywanie średnich wartości pomiarowych, a u 10-latków wartości te są nieistotnie wyższe dla chłopców ze wsi (tab. 22).
Ryc. 19. Porównanie obwodu klatki piersiowej we wdechu chłopców z miasta i wsi powiatu Włoszczowa.
Podobnie jak inne cechy, obwód klatki piersiowej w wydechu jest nieistotnie większy dla chłopców z miasta. Jednak wyższe tempo rozwoju i tym razem obserwujemy dla chłopców reprezentujących środowisko wiejskie, co prowadzi do wyrównywania wartości tej cechy u 10-latków (ryc. 20, tab. 22).
Ryc. 20. Porównanie obwodu klatki piersiowej w wydechu chłopców z miasta i wsi powiatu Włoszczowa.
Na podstawie średnich charakteryzujących obwód klatki piersiowej we wdechu i wydechu (tab. 22) obliczono rozmach klatki piersiowej badanych chłopców. Uzyskane wyniki ujęto w tabeli 23.
Tabela 23. Rozmach klatki piersiowej badanych chłopców z miasta i wsi.
WiekChłopcy - miastoChłopcy - wieś
NcsNcs
8415,05***1,27543,71***1,41
9475,12*1,68635,93*1,54
10445,35***1,18596,96***1,63
*p<0,05; ***p<0,001;
Zestawione dane w tabeli 23 wskazują, że większe różnice między wdechem i wydechem obserwujemy dla chłopców 9- i 10-letnich ze środowiska wiejskiego (podobnie jak u dziewcząt). Różnice te są istotne statystycznie. Natomiast w przypadku chłopców 8-letnich różnice te są odwrotne; istotnie większe na korzyść środowiska miejskiego (podobnie jak u dziewcząt).
Na podstawie ryciny 21 zauważamy pewne, choć nieistotne, zróżnicowanie szerokości barków na korzyść 9-letnich chłopców ze środowiska wiejskiego. W pozostałych klasach wieku porównywane średnie są wyż- sze (nieistotnie) dla miasta (tab. 22).
Ryc. 21. Porównanie szerokości barkowej chłopców z miasta i wsi powiatu Włoszczowa.
Przedstawione dane na rycinie 22 (tab. 22), wskazują nieistotnie wyższe wartości dla chłopców z miasta. Największe różnice pomiędzy porównywanymi środowiskami obserwujemy dla 8-latków.
Ryc. 22. Porównanie głębokości klatki piersiowej chłopców z miasta i wsi powiatu Włoszczowa.
Dane na rycinie 23 wskazują na wyższe wartości pomiarowe analizowanej cechy na korzyść chłopców z miasta we wszystkich porównywanych przedziałach wiekowych. Większe tempo wzrostu szerokości klatki piersiowej odczytujemy tym razem dla chłopców z miasta, szczególnie dynamiczne między 9 a 10 rokiem życia. Stąd w 10 roku życia szerokość klatki piersiowej (inaczej niż w większości cech) jest w stosunku do chłopców wiejskich największa (tab. 22).
Ryc. 23. Porównanie szerokości klatki piersiowej chłopców z miasta i wsi powiatu Włoszczowa.
Obliczony wskaźnik klatki piersiowej (tab. 22), wskazuje, że chłopcy 9- i 10-letni z miasta posiadają bardziej płaską klatkę piersiową niż ich rówieśnicy ze wsi. Natomiast dla chłopców 8-letnich zależność ta przedstawia się odwrotnie. Wynikłe różnice nie są istotne statystycznie – co wskazuje na zbliżoną budowę klatki piersiowej dzieci z porównywanych środowisk.
Przedstawiona tabela 22 oraz ryciny 14-23 wskazują, że:
– niemal wszystkie wartości porównywanych cech są wyższe na korzyść chłopców z miasta,
– największe różnice między zestawionymi cechami obu środowisk zauważamy dla chłopców 9-letnich,
– najmniejsze różnice między średnimi większości cech dzieci z porównywanych grup (miasta i wsi) obserwuje się dla chłopców 10-letnich (podobnie jak to było u dziewcząt), co wskazuje na dążność do wyrównywania z wiekiem wartości pomiarowych danych cech z obu środowisk,
– różnice istotne statystycznie na korzyść chłopców z miasta odnotowano jedynie dla obwodu ramienia (u 8-latków), obwodu uda (dla 8- i 9-latków), klatki piersiowej we wdechu (u 8-latków) oraz głębokości klatki piersiowej (u 8 latków).
Na podstawie zaprezentowanej analizy materiału można stwierdzić, że wartości pomiarowe badanych dziewcząt i chłopców z miasta są wyższe i istotne statystycznie dla niektórych cech. Większość różnic jest nieistotna statystycznie. Częściej większe tempo wzrostu obserwuje się dla dzieci ze wsi niż z miasta, co w efekcie doprowadza do wyrównywania różnic między średnimi charakteryzującymi dane środowiska. Chociaż większość różnic w porównywanych cechach jest nieistotna statystycznie to zwraca uwagę stała, konsekwentna tendencja dla niemal wszystkich rozpatrywanych cech i dla obu płci: większe wymiary ciała wykazują dzieci z miasta.
Na podkreślenie zasługuje uderzająca zgodność pomiędzy chłopcami i dziewczętami w ich zróżnicowaniu w zależności od pochodzenia z miasta Włoszczowa i okolicznych wsi.
4. OCENA BADANYCH DZIECI Z POWIATU WŁOSZCZOWA NA PODSTAWIE CECH SOMATOMETRYCZNYCH Z ZASTOSOWANIEM WYBRANYCH NORM
4.1. Porównanie wybranych wartości średnich badanych dzieci powiatu Włoszczowa z normami ustalonymi przez Jopkiewicza dla „Dziecka kieleckiego”
a) Dziewczęta – miasto
Dobrą metodą oceny fizycznego rozwoju dziecka jest ustalenie jego wieku morfologicznego. Polega to na porównywaniu zmierzonych cech u dziecka np. wysokości i ciężaru ciała z przyjętymi dla jego wieku i płci normami. Standardy lub normy wysokości i ciężaru ciała to najczęściej średnie arytmetyczne tych cech obliczone na całej młodzieży danego regionu lub odpowiednio licznej jej reprezentacji wybranej z całości drogą losową.
Według Jopkiewicza (1996), norma rozwojowa jest biologicznym układem odniesienia służącym do oceny rozwoju fizycznego populacji dziecięcych lub najczęściej pojedynczych osobników wchodzących w skład tej populacji. Jej zakres jest w każdym przypadku wyznaczany metodami statystycznymi i opisany przez miary położenia i zmienności, jak średnia arytmetyczna (x) i odchylenie standardowe (s).
Zatem w celu uzyskania pełnej oceny rozwoju fizycznego badanych dzieci z miasta i wsi powiatu Włoszczowa uzyskane wartości pomiarowe dla wybranych cech postanowiłam odnieść do norm ustalonych przez Jopkiewicza (1996) dla dzieci z rejonu byłego województwa kieleckiego, a obecnie świętokrzyskiego (tab. 24-29).
W poniższym rozdziale wykonano analizę porównawczą w odniesieniu do wysokości, masy ciała i wskaźnika BMI, ponieważ Jopkiewicz w swym opracowaniu z 1996 roku uwzględnił tylko te trzy mierniki rozwoju.
Jako środowisko miejskie Kielecczyzny Jopkiewicz (1996) traktuje Ostrowiec Świętokrzyski, Busko-Zdrój, Końskie, Jędrzejów i Miechów, na terenie, których przeprowadził badania w latach 1995-1996. Autor „Dziecka kieleckiego”, osobno wyodrębnił normy dla dziewczynek i chłopców miasta wojewódzkiego – Kielce.
Analizując przedstawione porównanie (tab. 24 i 25) można zauważyć, iż uzyskane wartości własne (wysokości i masy ciała) dla miasta powiatowego Włoszczowa przewyższają normy ustalone przez Jopkiewicza w 1996 r., zarówno dla terenu miejskiego Kielecczyzny jak i samego miasta Kielce. Wartości rozpatrywanych cech plasują się na ogół na poziomie od 50 do 75 centyla na siatce wyznaczonej dla dziewcząt środowiska miejskiego Kielecczyzny.
Istotnie wyższe wartości dla badanych dziewcząt z Włoszczowy odnotowano w odniesieniu do:
– wysokości ciała u dziewcząt 8- i 9- letnich z terenu miejskiego Kielecczyzny (p<0,05),
– wysokości ciała u dziewcząt 8- i 9- letnich z miasta Kielce (p<0,01).
Wyjątek stanowią tutaj wartości określające wysokość ciała, masę ciała i BMI dla dziewcząt 10-letnich, które dla miasta Kielce są minimalnie i nieistotnie wyż- sze od uzyskanych danych własnych z miasta Włoszczowa.
Przedstawione dane w tabeli 24 i 25 ilustrują ryciny 24-26.
Tabela 24. Porównanie wybranych wskaźników rozwoju fizycznego dziewczynek z miasta Włoszczowa – dane własne z normami ustalonymi dla terenu miejskiego Kielecczyzny (Jopkiewicz, 1996).
CechaŚrodowisko miejskie
Dziewczynki - miasto - dane własneWiekDziewczynki z terenu miejskiego - dane własne
NcsNcs
Wysokość ciała (B- v) [cm]47129,51*4,978508127,90*5,70
51134,96*5,989555133,09*5,96
43138,316,6710542138,056,17
Masa ciała [kg]4727,886,29850826,224,79
5130,566,74955529,095,44
4332,386,991054232,176,38
Wskaźnik masy ciała [BMI]4716,622,12850816,032,07
5116,832,21955516,422,13
4316,932,321054216,882,29
*p<0,05;
Tabela 25. Porównanie wybranych wskaźników rozwoju fizycznego – dziewczynek z miasta Włoszczowa – dane własne z normami ustalonymi dla miasta Kielce (Jopkiewicz, 1996).
CechaŚrodowisko miejskie
Dziewczynki - miasto - dane własneWiekDziewczynki z miasta Kielce
NcsNcs
Wysokość ciała (B- v) [cm]47129,51**4,978285127,44**7,02
51134,96**5,989528133,30**5,99
43138,316,6710407138,836,11
Masa ciała [kg]4727,886,29828525,915,64
5130,566,74952829,065,25
4332,386,991040732,836,41
Wskaźnik masy ciała [BMI]4716,622,12828515,802,06
5116,832,21952816,262,06
4316,932,321040716,942,50
**p<0,01;
Ryc. 24. Porównanie wysokości ciała dziewcząt z miasta Włoszczowa (dane własne) ze środowiskiem miejskim Kielecczyzny i miastem Kielce (Jopkiewicz, 1996).
Ryc. 25. Porównanie masy ciała dziewcząt z miasta Włoszczowa (dane własne) ze środowiskiem miejskim Kielecczyzny i miastem Kielce (Jopkiewicz, 1996).
Ryc. 26. Porównanie wskaźnika masy ciała (BMI) dziewcząt z miasta Włoszczowa (dane własne) ze środowiskiem miejskim Kielecczyzny i miastem Kielce (Jopkiewicz, 1996).
Na podstawie przedstawionych rycin 24-26 zauważamy, że dziewczynki z powiatu Włoszczowa przewyższają swymi wartościami średnimi normy ustalone dla dziewcząt ze środowiska miejskiego Kielecczyzny i samego miasta Kielce. Największe i istotne różnice obserwujemy dla wysokości ciała u dziewcząt w wieku 8 i 9 lat. Wartości porównywanej wysokości ciała dla 8-latek zawarte są około 75 centyla – co wskazuje na stosunkowo wysoki wzrost badanych dziewcząt, natomiast 9-latki charakteryzują się przeciętnym wzrostem, który plasuje się w granicach 50 i 75 centyla.
Najmniejsze różnice w odniesieniu do porównywanych norm odczytujemy dla dziewcząt 10-letnich (wartości je określające znajdują się około 50 centyla na siatce wyznaczonej dla środowiska miejskiego Kielecczyzny).
Tak więc, we wszystkich klasach wieku badanych dziewcząt z Włoszczowy stwierdzamy korzystny rozwój, co wynika z analizowanych cech. Są one wyższe i cięższe nie tylko w odniesieniu do norm dla małych miast, ale także w odniesieniu do Kielc. Jednocześnie przedstawione wartości wskaźnika BMI (tab. 24 i 25, ryc. 26) badanych dziewczynek 8- i 9-letnich wskazują na ich krępą budowę ciała.
b) Dziewczęta – wieś
W celu określenia prawidłowości rozwoju dziewcząt z gmin wiejskich powiatu Włoszczowa uzyskane wartości średnie porównano z normami ustalonymi przez Jopkiewicza (1996) dla wsi kieleckiej (tab. 26). Wartości te mieszczą się dla wysokości ciała w obrębie 75 centyla, natomiast dla masy ciała plasują się w granicach od 50 do 75 centyla na siatce centylowej wyznaczonej dla dziewcząt wiejskich z terenu Kielecczyzny.
Tabela 26. Porównanie wybranych wskaźników rozwoju fizycznego dziewczynek z gmin wiejskich powiatu Włoszczowa – dane własne z normami ustalonymi dla środowiska wiejskiego Kielecczyzny (Jopkiewicz, 1996).
CechaŚrodowisko wiejskie
Dziewczynki - wieś - dane własneWiekDziewczynki z terenu Kielecczyzny (wieś)
NcsNcs
Wysokość ciała (B- v) [cm]59126,375,068321126,085,69
78131,736,099324131,116,09
58136,476,3410341136,696,62
Masa ciała [kg]5926,015,92832125,034,21
7827,985,16932428,265,52
5831,317,021034131,135,96
Wskaźnik masy ciała [BMI]5916,29*2,21832115,67*1,80
7816,122,04932416,332,19
5816,812,451034116,572,40
*p<0,05.
Średnie wartości pomiarowe wysokości, masy ciała badanych dziewcząt są niemalże identyczne z porównywanymi normami dla wsi kieleckiej. Istotnie wyższe różnice dla środowiska wiejskiego powiatu Włoszczowa obserwujemy dla wskaźnika BMI (p<0,05) wśród dziewcząt 8-letnich (ryc. 27-29).
Ryc. 27. Porównanie wysokości ciała dziewcząt z gmin wiejskich powiatu Włoszczowa (dane własne) ze środowiskiem wiejskim Kielecczyzny (Jopkiewicz, 1996).
Ryc. 28. Porównanie masy ciała dziewcząt z gmin wiejskich powiatu Włoszczowa (dane własne) ze środowiskiem wiejskim Kielecczyzny (Jopkiewicz, 1996).
Ryc. 29. Porównanie wskaźnika masy ciała (BMI) dziewcząt z gmin wiejskich powiatu Włoszczowa (dane własne) ze środowiskiem wiejskim Kielecczyzny (Jopkiewicz, 1996).
Dziewczynki 8- i 10-letnie z powiatu Włoszczowa charakteryzują się tęższą budową ciała w porównaniu do swych rówieśnic przedstawionych przez Jopkiewicza (1996). Z kolei badane dziewczynki 9-letnie posiadają nieznacznie smuklejszą budowę ciała w odniesieniu do przywołanych norm, o czym świadczy niższy wskaźnik wagowo-wzrostowy (ryc. 29, tab. 26).
c) Chłopcy – miasto
Przedstawione w tabeli 27 i 28 średnie porównywanych cech wskazują, że w każdym wieku chłopcy z Włoszczowy charakteryzują się zbliżonymi i tylko nieznacznie wyższymi wartościami średnich w stosunku do swych rówieśników z terenów miejskich Kielecczyzny i samego miasta Kielce. Różnice te nie są istotne statystycznie i mieszczą się w granicach od 50 do 75 centyla na siatce centylowej dla środowiska miejskiego.
Tabela 27. Porównanie wybranych wskaźników rozwoju fizycznego chłopców z miasta Włoszczowa – dane własne z normami ustalonymi dla terenu miejskiego Kielecczyzny (Jopkiewicz, 1996).
CechaŚrodowisko miejskie
Chłopcy - Włoszczowa miasto - dane własneWiekChłopcy z terenu miejskiego Kielecczyzny
NcsNcs
Wysokość ciała (B- v) [cm]41129,745,958511129,345,78
47135,195,809596133,996,06
44138,275,9710539138,906,54
Masa ciała [kg]4127,994,99851127,775,24
4730,846,96959629,925,51
4433,317,511053933,046,79
Wskaźnik masy ciała [BMI]4116,632,12851116,602,08
4716,882,37959616,672,21
4417,422,041053917,132,17
Tabela 28. Porównanie wybranych wskaźników rozwoju fizycznego chłopców z miasta Włoszczowa – dane własne z normami ustalonymi dla miasta Kielce (Jopkiewicz, 1996).
CechaŚrodowisko miejskie
Chłopcy - Włoszczowa miasto - dane własneWiekChłopcy z miasta Kielce
NcsNcs
Wysokość ciała (B- v) [cm]41129,745,958328128,936,96
47135,195,809528134,997,04
44138,275,9710453139,015,23
Masa ciała [kg]4127,994,99832827,195,80
4730,846,96952830,626,00
4433,317,511045333,095,80
Wskaźnik masy ciała [BMI]4116,632,12832816,212,07
4716,882,37952816,692,13
4417,422,041045317,052,29
Analogicznie jak wyżej, w celu lepszego zobrazowania rozwoju fizycznego badanych chłopców z miasta Włoszczowa w odniesieniu do przyjętych norm wykonano ryciny 30-32.
Ryc. 30. Porównanie wysokości ciała chłopców z miasta Włoszczowa (dane własne) ze środowiskiem miejskim Kielecczyzny i miastem Kielce (Jopkiewicz, 1996).
Ryc. 31. Porównanie masy ciała chłopców z miasta Włoszczowa (dane własne) ze środowiskiem miejskim Kielecczyzny i miastem Kielce (Jopkiewicz, 1996).
Ryc. 32. Porównanie wskaźnika masy ciała BMI chłopców z miasta Włoszczowa (dane własne) ze środowiskiem miejskim Kielecczyzny i miasta Kielce (Jopkiewicz, 1996).
Ryciny 30-31 wskazują, że badani chłopcy z Włoszczowy są nieco wyżsi od swych rówieśników z małych miast Kielecczyzny jak i zbliżeni do norm dla miasta wojewódzkiego Kielce, ponadto charakteryzują się tęższą budową ciała.
d) Chłopcy – wieś
Z przedstawionych w tabeli 29 danych oraz rycin 33-35 wynika, że analizowane średnie opisujące wysokość i masę ciała są bardzo zbliżone i zarazem nieistotnie wyższe od norm dla chłopców z gmin wiejskich powiatu Włoszczowa i mieszczą się w granicach od 50 do 75 centyla na siatce centylowej dla środowiska wiejskiego Kielecczyzny.
Tabela 29. Porównanie wybranych wskaźników rozwoju fizycznego chłopców z gmin wiejskich powiatu Włoszczowa – dane własne z normami ustalonymi dla środowiska wiejskiego Kielecczyzny (Jopkiewicz, 1996).
CechaŚrodowisko wiejskie
Chłopcy wieś - dane własneWiekChłopcy wieś kielecka
NcsNcs
Wysokość ciała (B- v) [cm]54128,396,298305127,875,65
63133,414,809358132,986,02
59137,556,6010354136,736,15
Masa ciała [kg]5426,605,01830526,314,54
6329,145,54935829,915,46
5932,136,361035431,455,80
Wskaźnik masy ciała [BMI]5416,142,23830516,001,88
6316,371,99935816,822,11
5916,982,311035416,732,21
Ryc. 33. Porównanie wysokości ciała chłopców z gmin wiejskich powiatu Włoszczowa (dane własne) ze środowiskiem wiejskim Kielecczyzny (Jopkiewicz, 1996).
Ryc. 34. Porównanie masy ciała chłopców z gmin wiejskich powiatu Włoszczowa (dane własne) ze środowiskiem wiejskim Kielecczyzny (Jopkiewicz, 1996).
Ryc. 35. Porównanie wskaźnika masy ciała (BMI) chłopców z gmin wiejskich powiatu Włoszczowa (dane własne) ze środowiskiem wiejskim Kielecczyzny (Jopkiewicz, 1996).
W przypadku badanych chłopców 9-letnich obserwujemy sytuację odwrotną, mają oni masę ciała nieistotnie niższą niż ich rówieśnicy sprzed 10 lat.
Analizując wskaźnik masy ciała możemy stwierdzić, iż badani chłopcy charakteryzują się szczupłą budową ciała, chociaż wartości tego wskaźnika są nieco większe (u 8- i 10-latków).
Podobnie jak u dziewczyn 9-latkowie z powiatu Włoszczowa mają nieistotnie niższy wskaźnik BMI, co świadczy o występowaniu u nich smukłej budowy ciała.
Ryciny 33-35 wskazują, ze badani chłopcy ze środowiska wiejskiego są wyżsi od swych rówieśników ujętych w normach przez Jopkiewicza (1996). Charakteryzują się również krępą budowa ciała, wyjątek stanowią tutaj chłopcy 9-letni, dla których masa ciała i wskaźnik BMI jest nieistotnie niższy od porównywanych norm.
Dokonana analiza porównawcza wybranych mierników rozwoju fizycznego badanych dzieci z miasta i wsi powiatu Włoszczowa z normami dla rejonu kieleckiego wykazała, że:
– dla większości rozpatrywanych klas wieku zaobserwowano większe (choć nieistotne) wartości pomiarowe wysokości, masy ciała i wskaźnika BMI na korzyść badanych dzieci,
– dziewczęta 8- i 9-letnie z Włoszczowy są istotnie wyższe od rówieśniczek z terenu miejskiego Kielecczyzny i miasta Kielce,
– badane dzieci charakteryzują się tęższą budową ciała, wyjątek stanowią tutaj dziewczynki 9-letnie ze wsi oraz 9-letni chłopcy ze wsi, u których obserwuje się wartości wskaźnika BMI niższe od przywołanych norm.
4. 2. Porównanie wybranych wartości średnich badanych dzieci z miasta Włoszczowa z normami ustalonymi dla dzieci warszawskich
Powtarzane od roku 1958 przez Instytut Matki i Dziecka w regularnych odstępach czasu badania rozwoju somatycznego dzieci warszawskich zawsze stanowiły cenny materiał porównawczy pozwalający śledzić skalę przemian zachodzących w tej populacji, a zarazem stanowiły źródło norm biologicznych i układów odniesienia do oceny rozwoju dzieci i młodzieży z pozostałych rejonów Polski.
Ponieważ badane dzieci wypadły bardzo korzystnie na tle norm dla swojego regionu, wydawało się interesujące skonfrontowanie ich z „docelowymi” normami ustalonymi dla dzieci warszawskich opracowanych przez Palczewską i Niedźwiecką (2001) (tab. 30 i 31).
Tabela 30. Porównanie wybranych wskaźników rozwoju fizycznego dziewcząt z Włoszczowy – dane własne z normami ustalonymi dla dziewcząt warszawskich (Palczewska, Niedźwiecka, 2001).
CechaŚrodowisko miejskie
Dziewczęta z miasta Włoszczowa - dane własneWiekDziewczęta warszawskie
NcsNcs
Wysokość ciała (B- v) [cm]47129,514,978103129,275,03
51134,965,989101135,116,06
43138,316,6710130140,266,66
Masa ciała [kg]4727,886,29810327,435,45
5130,566,74910129,776,50
4332,386,991013034,466,95
Obwód ramienia [cm]4719,632,17810319,102,47
5120,122,87910119,372,48
4320,723,381013020,932,47
Szerokość barków (a-a) [cm]4727,551,76810327,751,65
5128,551,76910129,001,65
4328,68***2,091013029,99***1,66
Szerokość klatki piersiowej (thl-thl) [cm]4719,92*1,94810319,23*1,28
5120,17**1,35910119,49**1,48
4321,071,791013020,581,54
Głębokość klatki piersiowej (ths-xi) [cm]4714,25*1,80810313,70*1,42
5114,561,75910114,081,30
4314,841,591013014,781,43
Wskaźnik masy ciała [BMI]4716,622,12810316,322,55
5116,832,21910116,192,64
4316,522,321013017,432,74
*p<0,05; **p<0,01; ***p<0,001;
Tabela 31. Porównanie wybranych wskaźników rozwoju fizycznego chłopców z Włoszczowy – dane własne z normami ustalonymi dla chłopców warszawskich (Palczewska, Niedźwiecka, 2001).
CechaŚrodowisko miejskie
Chłopcy miasto - dane własneWiekChłopcy warszawscy
NcsNcs
Wysokość ciała (B- v) [cm]41129,745,958117129,195,62
47135,195,809102135,865,50
44138,27*5,9710120141,18*6,76
Masa ciała [kg]4127,994,99811727,726,39
4730,846,96910231,786,63
4433,317,511012035,577,89
Obwód ramienia [cm]4119,712,47811718,912,50
4720,482,98910219,952,65
4420,833,111012020,912,93
Szerokość barków (a-a) [cm]4128,291,91811728,071,62
4728,941,82910229,501,65
4429,41***1,551012030,63***1,81
Szerokość klatki piersiowej (thl-thl) [cm]4120,21*1,90811719,65*1,23
4720,802,34910220,461,37
4422,03*2,321012021,29*1,54
Głębokość klatki piersiowej (ths-xi) [cm]4114,451,23811714,321,27
4714,691,85910214,721,36
4415,381,621012015,241,56
Wskaźnik masy ciała [BMI]4116,632,12811716,482,82
4716,882,37910217,102,71
4417,422,041012017,702,89
*p<0,05; ***p<0,001;
Przeprowadzona analiza stanu rozwoju somatycznego dziewcząt z Włoszczowy i Warszawy wykazała:
a) porównywane wartości średnie obu środowisk są zbliżone,
b) dziewczęta 8- i 9-letnie nie różnią się wzrostem od dziewcząt warszawskich, natomiast 10-latki są niższe prawie o 2 cm od swych rówieśnic,
c) różnice istotne statystycznie na korzyść dziewcząt z Włoszczowy odnotowano dla:
– szerokości klatki piersiowej dla 8-latek (p<0,05) i 9-latek (p<0,01),
– głębokości klatki piersiowej dla 8-latek (p<0,05),
d) różnice istotne statystycznie na korzyść dziewcząt warszawskich odnotowano dla szerokości barkowej u dziewcząt 10-letnich (p<0,001),
e) dziewczęta 8- i 9-letnie są bardziej krępe w porównaniu z przywołanymi normami, natomiast 10-latki są szczupłej budowy ciała,
f) wyższe tempo wzrastania obserwujemy dla dziewcząt z Warszawy.
Podobnie jak dla dziewcząt wykonano również analizę porównawczą stanu rozwoju somatycznego dla chłopców z Włoszczowy i Warszawy (tab. 31).
Okazało się:
a) porównywane wartości średnie obu środowisk są zbliżone,
b) chłopcy 8- i 9-letni nie różnią się wzrostem od dzieci warszawskich, ale 10-latkowie są niżsi od nich prawie o 3 cm i nieznacznie szczuplejsi,
c) różnice istotne statystycznie na korzyść chłopców z Włoszczowy odnotowano dla szerokości klatki piersiowej (thl-thl) dla 8- i 10- latków na poziomie 0,05,
d) różnice istotne statystycznie na korzyść chłopców warszawskich odnotowano u 10-latków dla:
– wysokości ciała (p<0,05),
– szerokości barkowej (p<0,001),
e) wyższe tempo wzrostu obserwujemy dla chłopców z Warszawy.
Na podstawie przeprowadzonej analizy dla wybranych cech somatometrycznych dziewcząt i chłopców można stwierdzić, że stan rozwoju jest zbliżony do dzieci warszawskich badanych w latach 1996-1999.
5. Zjawisko akceleracji na przykładzie wybranych mierników rozwoju;
a) środowisko miejskie.
Wyniki badań prowadzonych od ponad stu lat przez antropologów dowiodły, że niektóre właściwości biologiczne człowieka ulegają zmianom w kolejnych pokoleniach. Proces ten określany jest jako trend sekularny lub tendencja przemian. W mechanizmie tego zjawiska główną rolę odgrywają zmiany fenotypowe o charakterze adaptabilnym, przy czym podkreśla się wpływ czynników środowiskowych. Spośród składowych tendencji przemian do najlepiej poznanych należy zjawisko akceleracji rozwoju fizycznego dzieci i młodzieży udokumentowane głównie zmieniającymi się wartościami wysokości i masy ciała.
Markowska i Suliga w artykule „Zmiany sekularne w rozwoju fizycznym młodzieży kończącej szkołę podstawową w Kielecach” podkreślają, że tendencja przemian silniej zaznacza się u chłopców niż dziewcząt i w większym stopniu odnosi się do wysokości niż do masy ciała (w Malinowski i inni, 2002).
Wg Dutkiewicza (1985) zjawisko akceleracji w sferze biologicznej związane jest głównie ze zmianami w zakresie:
– wysokości ciała i innych cech somatycznych we wszystkich grupach wieku,
– tempa rozwoju cech somatycznych,
– wcześniejszego dojrzewania płciowego.
Trend sekularny można zauważyć porównując wyniki badań wykonanych w pewnych odległościach czasu (co najmniej 10 lat). Zjawiska tendencji przemian można również obserwować w ciągu kilku pokoleń u dzieci i młodzieży na terenie Kielecczyzny. Wykorzystując dane zawarte w „Dziecku kieleckim” (Jopkiewicz, 1996) postanowiłam zilustrować zjawisko akceleracji rozwoju na przestrzeni ostatnich 30 lat.
Wartości charakteryzujące wysokość i masę ciała dla dziewcząt i chłopców ze środowiska miejskiego Kielecczyzny zestawiono w tabeli 32 oraz na rycinach 36-39, które ilustrują zmiany zachodzące w poszczególnych grupach wieku.
Tabela 32. Wysokość i masa ciała dziewcząt i chłopców z Włoszczowy (dane własne), na tle dotychczasowych lat badań z terenu miejskiego Kielecczyzny (wg Jopkiewicza, 1996).
Autor i rok badańCecha
Wysokość ciałaMasa ciała
8 lat9 lat10 lat8 lat9 lat10 lat
Dziewczęta
W. Dutkiewicz - 1974120,1123,2129,722,825,327,8
W. Dutkiewicz - 1984121,9125,1131,323,125,628,5
B. Hulanicka i wsp. - 1988124,0131,7136,524,027,931,2
A. Jopkiewicz - 1996127,4133,3138,825,929,132,8
Dane własne - 2002-2004129,5135,0138,327,930,632,4
Chłopcy
W. Dutkiewicz - 1974124,3128,5133,924,526,329,7
W. Dutkiewicz - 1984126,2129,3134,325,727,830,5
B. Hulanicka i wsp. - 1988126,9132,5137,425,228,731,8
A. Jopkiewicz - 1996128,9135,0139,027,230,633,1
Dane własne - 2002-2004129,7135,2138,328,030,833,3
Z przeprowadzonej analizy wynika, ze akceleracja rozwoju przejawia się nieco silniej u dziewcząt – czyli odwrotnie niż podają dane literaturowe.
Po około 30 latach badane dziewczęta włoszczowskie (tab. 32, ryc. 36) są współcześnie wyższe w odniesieniu do danych ujętych przez Dutkiewicza z 1974 roku. Wynikłe różnice wynoszą:
Ryc. 36. Wysokość ciała dziewcząt ze środowiska miejskiego Kielecczyzny w przekroju czasowym.
– 8 lat – 9,4 cm,
– 9 lat – 11,8 cm,
– 10 lat – 8,6 cm.
Odpowiednio różnice te dla chłopców z Włoszczowy wynoszą (tab. 32, ryc. 38):
– dla 8 lat – 5,4 cm,
– dla 9 lat – 6,7 cm,
– dla 10 lat – 4,4 cm.
Ryc. 38. Wysokość ciała chłopców ze środowiska miejskiego Kielecczyzny w przekroju czasowym.
Średnie wartości w wysokości ciała dla współczes- nych dziewcząt wzrosły o około 9,9 cm (co wskazuje, że wzrost w wysokości ciała wynosił 3,3 cm na 10 lat), natomiast dla chłopców różnice są mniejsze i wynoszą około 5,5 cm (co daje 1,8 cm na 10 lat).
Jednocześnie zauważamy, że masa ciała po około 30 latach również w większym stopniu zwiększyła się wśród dziewcząt niż chłopców.
Dziewczynki z Włoszczowy mają wyższe wartości charakteryzujące tę cechę w stosunku do porównywanych dziewcząt z 1974 r. (tab. 32, ryc. 37), odpowiednio w wieku:
– 8 lat o 5,1 kg,
– 9 lat o 5,3 kg,
– 10 lat o 4,6 kg.
Ryc. 37. Masa ciała dziewcząt ze środowiska miejskiego Kielecczyzny w przekroju czasowym.
Masa ciała wśród dziewcząt wzrasta średnio o 5 kg – co daje 1,6 kg na 10 lat.
Chłopcy charakteryzują się mniejszym wzrostem masy ciała i wynosi on odpowiednio dla (tab. 32, ryc. 39):
– 8 lat – 3,5 kg,
– 9 lat – 4,5 kg,
– 10 lat – 3,6 kg.
Ryc. 39. Masa ciała chłopców ze środowiska miejskiego Kielecczyzny w przekroju czasowym.
Masa ciała wśród chłopców wzrasta średnio o 3,8 kg co daje 1,2 kg na 10 lat.
Warto zwrócić uwagę na fakt, że zarówno wśród dziewcząt jak i chłopców największy wzrost wartości średniej na przestrzeni 30 lat obserwuje się dla 9-latków, zaś najmniejszy dla 10-latków. Zjawisko to powtarza się również dla dzieci wiejskich.
b) Środowisko wiejskie.
Analogiczne porównania jak wyżej przeprowadzono dla środowiska wiejskiego i przedstawiono je w tabeli 33 i na rycinie 40-43.
Tabela 33. Wysokość ciała dziewcząt i chłopców z gmin wiejskich powiatu Włoszczowa (dane własne) na tle dotychczasowych lat badań środowiska wiejskiego Kielecczyzny (wg Jopkiewicza, 1996).
Autor i rok badańCecha
Wysokość ciałaMasa ciała
8 lat9 lat10 lat8 lat9 lat10 lat
Dziewczęta
W. Dutkiewicz - 1974120,1123,2131,319,621,526,6
W. Dutkiewicz - 1984121,9125,1134,420,422,328,1
B. Hulanicka i wsp. - 1988123,6128,6134,224,126,428,9
A. Jopkiewicz - 1996126,1131,1136,725,028,331,3
Dane własne - 2002-2004126,4131,7136,526,028,031,3
Chłopcy
W. Dutkiewicz - 1974122,7127,9132,421,424,528,0
W. Dutkiewicz - 1984124,3128,1133,622,525,629,3
B. Hulanicka i wsp. - 1988126,5132,1136,725,928,631,4
A. Jopkiewicz - 1996127,9133,0136,726,329,931,5
Dane własne - 2002-2004128,4133,4137,626,629,132,1
Również w środowisku wiejskim akceleracja rozwoju nieco silniej przejawia się u dziewcząt niż u chłopców. Po około 30 latach badane dziewczęta z gmin wiejskich powiatu Włoszczowa (tab. 33, ryc. 40) są współcześnie wyższe w odniesieniu do danych ujętych przez Dutkiewicza z 1974 roku. Wynikłe różnice wynoszą dla:
– 8 lat – 6,3 cm,
– 9 lat – 8,5 cm,
– 10 lat – 5,2 cm.
Ryc. 40. Wysokość ciała dziewcząt ze środowiska wiejskiego Kielecczyzny w przekroju czasowym.
Odpowiednio różnice te dla chłopców z Włoszczowy wynoszą (tab. 33, ryc. 42):
– dla 8 lat – 5,7 cm,
– dla 9 lat – 5,5 cm,
– dla 10 lat – 5,2 cm.
Ryc. 42. Wysokość ciała chłopców ze środowiska wiejskiego Kielecczyzny w przekroju czasowym.
Średnie wartości w wysokości ciała dla współczesnych dziewcząt wiejskich wzrosły o około 6,7 cm (co wskazuje, że wzrost wysokości ciała wynosił 2,2 cm na 10 lat), natomiast dla chłopców są one mniejsze i wynoszą około 5,5 cm (co daje 1,8 cm na 10 lat).
Jednocześnie zauważamy, że również masa ciała w większym stopniu wzrosła u dziewcząt niż u chłopców.
Dziewczynki z gmin wiejskich powiatu Włoszczowa mają wyższe wartości charakteryzujące tę cechę w stosunku do porównywanych dziewcząt z 1974 (tab. 33, ryc. 41). Wynikłe różnice wynoszą dla:
– 8 lat – 6,4 kg,
– 9 lat – 6,5 kg,
– 10 lat – 4,7 kg.
Ryc. 41. Masa ciała dziewcząt ze środowiska wiejskiego Kielecczyzny w przekroju czasowym.
Masa ciała wśród dziewcząt wzrasta średnio o 5,9 kg – co daje około 2 kg na 10 lat.
Chłopcy charakteryzuję się mniejszym wzrostem masy ciała i wynosi on odpowiednio dla (tab. 33, ryc. 43):
– 8 lat – 5,2 kg,
– 9 lat – 4,6 kg,
– 10 lat – 4,1 kg.
Ryc. 43. Masa ciała chłopców ze środowiska wiejskiego Kielecczyzny w przekroju czasowym.
Masa ciała wśród chłopców wzrosła średnio o 4,6 kg co daje 1,5 kg na 10 lat.
Warto zwrócić uwagę na fakt, że u dziewcząt przyrost ciężaru ciała w 8 i 9 roku życia jest jednakowy, a u chłopców z każdym kolejnym rocznikiem mniejszy. Większe zmiany dla wysokości ciała obserwujemy u badanych dzieci miejskich z Włoszczowy. Natomiast wśród badanych dzieci wiejskich większą akcelerację rozwoju odnotowuje się dla masy ciała.
Przedstawione wyniki wyraźnie dowodzą, że zmiany w rozwoju ontogenetycznym dzieci ze środowiska wiejskiego Kielecczyzny zachodzą w dalszym ciągu.
Przedstawione porównanie wysokości i masy ciała dzieci badanych na terenie Kielecczyzny obecnie i sprzed 30 laty wyraźnie wskazuje, że w ciągu tego okresu trwa nieprzerwanie trend sekularny, o czym świadczą przytoczone dane z literatury. Trend wysokoroślenia ujawnił się wyraźniej u dziewcząt niż u chłopców. Zarówno u chłopców jak i u dziewcząt w obu rozpatrywanych środowiskach (miasto i wieś) najmniejsze zmiany notowano w najstarszej klasie wieku (tj. u 10-latków).
DYSKUSJA WYNIKÓW
Ciągłe przeobrażenia społeczno-gospodarcze, procesy urbanizacyjne oraz zanieczyszczenia środowiska naturalnego powodują, że rozwój fizyczny człowieka, jego przebieg i harmonia podlegają nieustannym zmianom.
W celu poznania i zrozumienia kierunku tych zmian prowadzone są badania antropometryczne nad rozwojem dzieci, młodzieży i osób dorosłych pochodzących z różnych środowisk i w różnym czasie, dając tym samym możliwość kontroli i oceny biologicznej kondycji oraz rozwoju populacji ludzkich.
Według Wolańskiego (1988) stan biologiczny dzieci i młodzieży polskiej jest podobny do obserwowanego w innych krajach europejskich, lecz cechuje go szczególnie duże zróżnicowanie regionalne, które wiąże się z odmiennością warunków panujących w różnych populacjach wiejskich i miejskich, oraz społecznym dystansem dzielącym miasto i wieś.
Zadaniem niniejszego opracowania było dokonanie w oparciu o zebrane wyniki badań, oceny rozwoju somatycznego dzieci z dwóch środowisk – miasta i wsi powiatu Włoszczowa, z uwzględnieniem wybranych czynników środowiskowych, które mogły mieć wpływ na uzyskany poziom rozwoju.
Analiza uzyskanych wyników wykazała, że zarówno dziewczęta jak i chłopcy z niewielkiego miasta Włoszczowa przewyższają swych rówieśników ze środowiska wiejskiego (tab. 20 i 22). Uzyskane wartości są istotnie wyższe na korzyść dziewcząt z miasta w obrębie (tab. 20):
– wysokości ciała (u dziewcząt 8- i 9-letnich p<0,01),
– masy ciała (u dziewcząt 9-letnich p<0,05),
– obwodu ramienia (u dziewcząt 9-letnich p<0,01),
– obwodu uda (u dziewcząt 8- i 9-letnich p<0,001).
Natomiast u chłopców z Włoszczowy wartości te są istotnie wyższe w odniesieniu do (tab. 22):
– obwodu ramienia (u chłopców 8-letnich p<0,05),
– obwodu uda (u chłopców 8-letnich p<0,01, u 9-letnich p<0,05),
– obwodu klatki piersiowej we wdechu (u chłopców 8-letnich p<0,01),
– głębokości klatki piersiowej (u chłopców 8-letnich p<0,05).
Wynikłe różnice wskazują, że dzieci z miasta są bardziej zaawansowane w rozwoju niż ich rówieśnicy ze wsi. Co w pełni koresponduje z wynikami badań uzyskanymi m.in. przez Dutkiewicza (1975), Malinowskiego (1980), Bielickiego (1989), Hulanicką i wsp. (1990), Łaskę-Mierzejewską i Łuczak (1993), Jopkiewicza (1996).Wskazują oni, że mieszkańcy wsi uzyskują niższe wartości średnich arytmetycznych badanych cech somatycznych niż ich rówieśnicy z miasta.
Przyczyn tego można upatrywać w odmienności istnienia czynników środowiska społecznego zwanych modyfikatorami rozwoju. Zdaniem Malinowskiego (1980) modyfikatory cywilizacyjno-kulturowe powodują zmiany sposobu działania lub konfiguracji modyfikatorów naturalnych (czynników biogeograficznych). Zalicza się tu takie czynniki, jak pochodzenie społeczne, warunki zamieszkiwanego środowiska (wieś, miasto), poziom wykształcenia rodziców i poziom ich kultury, tradycje i zwyczaje, wysokość zarobków, formy żywienia; pewien wpływ wywierać również może przebywanie w zakładach wychowawczych i przeżycia psychiczne.
Według Łaski-Mierzejewskiej i Łuczak (1993) nierówności społeczno-ekonomiczne, jakie notuje się we wszystkich krajach świata w znacznej większości znajdują swoje odbicie w rozwoju fizycznym dzieci i młodzieży. Młodzież pochodząca z wyższych bądź „lepszych” warstw społecznych jest na ogół bardziej rosła przez cały okres swego rozwoju oraz wcześniej przechodzi dojrzewanie płciowe, niż rówieśnicy z warstw niższych lub „gorszych”.
Uzyskane niższe wartości pomiarowe dzieci wiejskich potwierdzają teorię Przewędy (1981), że im mniejszy stopień urbanizacji reprezentuje miejscowość, w której mieszkają badane dzieci, tym niższych wskaźników należy się spodziewać.
Niższe wartości rozwoju fizycznego badanych dzieci ze wsi (w odniesieniu do miasta powiatowego) są z pewnością efektem istniejących różnic społeczno-ekonomicznych. Mogą one wynikać m.in. z:
– niższego wykształcenia rodziców (większy odsetek stanowią rodzice z wykształceniem co najwyżej zawodowym (tab. 9 i 10),
– mniejszej częstości spożywania posiłków, przede wszystkim śniadań oraz kolacji (tab. 17),
– mniejszej wartości odżywczej oraz kaloryczności spożywanych produktów (tab. 18),
– obecności gospodarstwa rolnego, w którym to dzieci zmuszone są często wykonywać lżejszą bądź cięższą pracę fizyczną (tab. 15),
– dużego odsetka bezrobocia panującego na terenie badanych gmin wiejskich, powodowanych brakiem jakichkolwiek zakładów pracy,
– obecności większej liczby rodzeństwa w porównaniu do dzieci z miasta (tab. 11 i 12),
– większej częstości dzieci urodzonych jako trzecie i dalsze (tab. 19). Malinowski (1989) twierdzi, że dzieci pierworodne są w chwili urodzenia lżejsze i mniejsze od urodzonych w następnej kolejności. Szybsza jest jednak dynamika rozwoju dzieci pierworodnych, cechuje je szybszy rozwój umysłowy i motoryczny, co wynika być może raczej z większej opieki jaką zapewniają im rodzice.
Oczywiście nie można wykluczyć też udziału czynników genetycznych, w tym zróżnicowania, o którym wspomina Kopczyńska-Sikorska (1986). Stwierdza ona, że uzyskane niższe wartości antropometryczne badanych dzieci wiejskich mogą wynikać ze słabej budowy ich rodziców; niskich wskaźników wzrostowo-wagowych, które to cechy przekazali genetycznie swym dzieciom.
Wg Jopkiewicza (1996) utrzymujące się jeszcze różnice środowiskowe w rozwoju fizycznym miast i wsi pozostają zapewne w związku z nierównomiernym rozwojem gospodarczym kraju – świadczy o tym brak na terenie gmin wiejskich jakichkolwiek zakładów pracy, co stwierdzono w drugim rozdziale niniejszej pracy.
Jako przyczyny opóźnienia rozwoju dzieci wiejskich autor „Antropologii fizycznej” (Malinowski, 1980), wymienia gorsze warunki higieniczne, brak prawidłowej opieki lekarskiej jak i przeciętnie gorsze, bardziej monotonne odżywianie i często wczesne obciążenia pracą fizyczną.
Malinowski (1987) podkreśla, że przedział między 7 a 10 rokiem życia określany jest jako okres wczesnoszkolny, w którym to przyrosty średnich wartości cech somatometrycznych mogą być niewielkie. Jednakże zgadza się z innymi autorami (Burdukiewicz 1995, Sławińska 2000), iż w okresie wczesnoszkolnym zauważa się występowanie tzw. szkolnego skoku wzrastania, który charakteryzuje niewielkie zwiększenie przyrostów rocznych badanych cech.
Z analizy porównawczej zawartej w tabeli 20 wynika, że największe różnice pomiędzy rozpatrywanymi cechami na korzyść dziewcząt z miasta, a zarazem największe przyrosty roczne obserwuje się w obrębie klasy wieku 8-9 lat. Przyczyn wynikłych z istotnych różnic w tych przedziałach wieku można upatrywać nie tylko w istnieniu odmiennych czynników społeczno-ekonomicznych, ale także w istnieniu wspomnianego wyżej zjawiska – szkolnego skoku wzrastania. Burdukiewicz (1995) wiąże ten proces, ze wzrostem poziomu hormonów kory nadnerczy.
Zatem w przedstawionym materiale (tab. 20) okres szkolnego skoku wzrastania u dziewcząt z miasta obserwujemy między 8 a 9 rokiem życia, natomiast u dziewcząt ze wsi między 9 a 10 rokiem życia. Podobną sytuację obserwujemy dla chłopców (tab. 22). Późniejsze występowanie omawianego zjawiska w środowisku wiejskim, i to zarówno wśród dziewcząt jak i chłopców, przyczynia się do zmniejszania różnic między dziećmi 10-letnimi.
Zdaniem Sławińskiej (2000), takie czynniki jak wykształcenie rodziców czy dzietność rodziny są w Polsce wyznacznikiem sytuacji ekonomicznej i społecznej rodziny, stąd tak znaczny mają wpływ na rozwój biologiczny dziecka. W dobie trudnej sytuacji gospodarczej kraju posiadanie wykształcenia staje się często warunkiem do uzyskania pracy, a co za tym idzie do stworzenia lepszych warunków materialnych rodzinie. Poza tym z poziomem wykształcenia wiąże się też aspekt kulturowy i wynikające z tego właściwe gospodarowanie posiadanymi pieniędzmi, bardziej racjonalne żywienie, większa dbałość o zdrowie.
Analizowany w tabeli 19 czynnik środowiskowy – palenie papierosów przez rodziców również może wywierać wpływ na rozpatrywane mierniki rozwoju – wysokość i masę ciała, powodując ich obniżanie w każdej klasie wieku. Wiele wskazuje na to, iż bierna ekspozycja na dym tytoniowy jest czynnikiem ryzyka dla 20-80% osób (Szymborski, 1996).
Szymborski (1996) stwierdza, że najczęściej na dym tytoniowy w swoim mikrośrodowisku są narażone dzieci i młodzież do 19 roku życia. Przyjmuje się, że około cztery miliony polskich dzieci jest narażonych na mimowolne wdychanie dymu tytoniowego.
Dym tytoniowy wywiera wielokierunkowe i złożone działanie na żywy organizm powodując negatywne skutki zdrowotne po długim okresie działania. Często jest przyczyną nasilenia istniejących już dolegliwości oraz obniżenia poziomu rozwoju, co potwierdzają badania przeprowadzone przez Hurlock (1985), Badeńską (2002) oraz Nelsona (2001).
Z zaprezentowanych danych w tabeli 19 wynika, że większy odsetek rodziców palących papierosy obserwuje się dla środowiska miejskiego niż wsi, co jest zgodne z wynikami badań Przewoźniaka i Zatońskiego (w Zatoński i in., 1996).
Podkreślają oni, że regularne palenie papierosów jest częstsze w miastach niż na wsi, a ponadto mężczyźni palą dwukrotnie częściej niż kobiety (przy czym dotyczy to tylko regularnego palenia) i odsetek ten jest zależny od miejsca zamieszkania i przynależności społeczno-zawodowej. W populacji kobiet odsetek codziennych palaczy papierosów jest zdecydowanie najniższy wśród osób pracujących w zawodzie rolnika (9,3% w 1994 r.). W tym przypadku decydującą rolę odgrywa nie status zawodowy badanych kobiet, ale ich miejsce zamieszkania. Mimo niższego poziomu wykształcenia kobiet pracujących na wsi, względnie niskiego poziomu oświaty zdrowotnej w tym środowisku – to palenie tytoniu jest tam ciągle niemodne, a kobiety palące należą do mniejszości.
Warto również zaznaczyć, że palenie papierosów przez matki w okresie ciąży wywiera szczególnie negatywny wpływ na rozwój płodu. Przyczynia się m.in. do obniżenia masy urodzeniowej i wysokości ciała dziecka. Jednocześnie palenie papierosów przez kobietę będącą w ciąży ma istotny wpływ na wartości charakteryzujące wysokość ciała dziecka w późniejszym okresie jego rozwoju, co potwierdzają badania przeprowadzone przez Hurlock, (1985).
Warto również zwrócić uwagę, że dla większości porównywanych cech somatometrycznych dzieci z miasta i wsi, wynikłe różnice okazały się wprawdzie nieistotne statystycznie (tab. 20 i 22), ale jednocześnie wykazywały konsekwentne i ukierunkowane tendencje. Należy też dodać, iż najmniejsze różnice wartości średniej charakteryzowały 10-latków i to zarówno dla dziewcząt jak i chłopców z obu grup. Różnice między dziećmi 10- i 8-letnimi wskazują, że większe tempo rozwoju w większości cech obserwuje się dla dzieci wiejskich, co w efekcie powoduje tendencję do wyrównywania średnich wartości pomiarowych (ryc. 4, 5, 7, 8, 11, 16, 17, 19, 20, 21 i 22).
Dutkiewicz (1985), Malinowski (1989) i inni badacze wskazują, że głównym czynnikiem powodującym przemiany międzypokoleniowe jest zmiana warunków bytowych, do których organizm przystosowuje się w trakcie rozwoju swoimi właściwościami morfologicznymi i funkcjonalnymi.
Obserwując sytuację gospodarczą kraju zauważa się, że współczesna wieś to zupełnie inna wieś niż ta sprzed kilkudziesięciu lat. Zmienił się też charakter pracy na wsi związany z automatyzacją i mechanizacją, co spowodowało zmniejszenie pracy mięśni i wydatków energetycznych organizmu, dzieci rzadziej też biorą udział w pracach polowych. Z kolei zmniejszenie obciążenia wysiłkiem fizycznym sprzyja wzrastaniu ciała na długość.
Fakt braku istotności między zestawionymi cechami dla miasta i wsi może też wynikać z tego, iż Włoszczowa nie jest typową gminą miejską lecz gminą miejsko-wiejską na terenie, której to, około 54% społeczności posiada gospodarstwa rolne o powierzchni do jednego hektara (tab. 5).
W celu uzyskania obiektywnej oceny stanu rozwoju badanych dzieci z powiatu Włoszczowa postanowiono odnieść uzyskane wyniki badań do norm ustalonych przez Jopkiewicza (1996) dla tego rejonu.
Analizując przedstawione porównanie (tab. 24-25 i 27-28, ryc. 24-26 oraz ryc. 30-32), zauważamy, iż uzyskane wartości własne dla miasta powiatowego Włoszczowa (zarówno dla chłopców jak i dziewcząt) przewyższają normy ustalone przez Jopkiewicza (1996) dla terenu miejskiego Kielecczyzny, a odchylenia mieszczą się na ogół w granicach 50 i 75 centyla. Uzyskane wartości są istotnie wyższe na poziomie 0,05 w obrębie wysokości ciała tylko u dziewcząt 8- i 9- letnich (tab. 24-25).
Średnie charakteryzujące miasto Włoszczowa są dla większości klas wieku (w obrębie porównywanej wysokości, masy ciała i wskaźnika BMI) wyższe od norm ustalonych dla miasta Kielce. Wynikłą istotność zaobserwowano również dla wysokości ciała u dziewcząt 8- i 9-letnich.
W odniesieniu do zestawienia porównawczego średnich statystyk badań własnych z danymi literaturowymi ustalonymi dla wsi kieleckiej (tab. 26 i 29) zauważamy, że rozpatrywane cechy – wysokość, masa ciała, a także BMI w pełni korespondują z przywołanymi normami dla wsi kieleckiej. Stwierdzenie to znajduje uzasadnienie przede wszystkim w przypadku chłopców (tab. 29). Uzyskane wartości wymienionych cech (wysokości, masy ciała oraz wskaźnika BMI) są bardzo zbliżone lub nieistotnie przewyższają 50 centyl ustalony dla wsi kieleckiej powiatu Włoszczowa. Wyjątek stanowi wskaźnik BMI dla dziewcząt 8-letnich, który jest istotnie wyższy na korzyść badanych i wskazuje na ich krępą budowę ciała.
Wartości wskaźnika BMI wskazują, że badane dzieci z powiatu Włoszczowa na ogół charakteryzują się bardziej krępą budową ciała, o czym świadczy wyższa wartość tego wskaźnika w odniesieniu do rówieśników z miasta i wsi badanych przez Jopkiewicza (1996) około 10 lat temu (tab. 24-25, 27-28, ryc. 26 i 32, tab. 26 i 29, ryc. 29 i 35).
Przeprowadzona analiza porównawcza stanu rozwoju somatycznego dziewcząt z Włoszczowy i Warszawy (tab. 30 i 31) wykazała, że porównane wartości średnich są zbliżone. Jedynie chłopcy w wieku lat 10 okazali się niżsi o około 3 cm i wężsi w barkach o 1,3 cm od rówieśników warszawskich. Częściej najmniejsze różnice obserwuje się dla dziewcząt 8-letnich, natomiast największe dla 10-letnich. Dziewczęta z Włoszczowy w wieku 8 i 9 lat, zaś u chłopców w wieku 8 i 10 lat mają stosunkowo pojemną klatkę piersiową (tab. 30 i 31).
Interpretując uzyskane wyniki analizy porównawczej przeprowadzonej w odniesieniu do norm dla dziecka kieleckiego czy warszawskiego, należy zaznaczyć, że ważne są różnice czasowe wykonywanych badań. Wyniki badań „Dziecka kieleckiego” zostały opublikowane w 1996 roku, jako rezultat badań prowadzonych przez Jopkiewicza w latach 1994-1996. Są one zatem obrazem stanu rozwoju somatycznego dzieci żyjących prawie 10 lat wcześniej niż badane dzieci z powiatu Włoszczowa. Można więc przypuszczać, że obserwowane zmiany i różnice w wynikach analizowanych cech są w dużej mierze efektem trendu sekularnego. Podobne wnioski można wysnuć w odniesieniu do norm warszawskich, do których materiał badawczy zbierany był jednak później, bo w latach 1996-1999.
Uzyskane średnie wartości pomiarowe dla miasta Włoszczowy mogą jednak wskazywać na poziom rozwoju fizycznego zbliżony do poziomu dzieci z dużych miast (np. Warszawa), co świadczy o zacieraniu się różnic między dużymi aglomeracjami miejskimi a małymi miastami. Spostrzeżenia te są zgodne z wynikami badań Markowskiej i Suligi (w Malinowski i in., 2002).
Odnosząc uzyskane dane pomiarowe wysokości i masy ciała chłopców i dziewcząt z powiatu Włoszczowa do zestawionych porównań z ostatnich 30 lat zawartych w tabeli 32-33 zauważamy, że zmiany w rozwoju ontogenetycznym zachodzą w dalszym ciągu. Fakt ten potwierdza istniejące zjawisko akceleracji rozwoju. Porównanie danych własnych z powiatu Włoszczowa ze średnimi opisującymi wysokość i masę ciała przez Dutkiewicza z 1974 r. (w Jopkiewicz, 1996) dla dzieci z miasta i wsi powiatu Kazimierza Wielka wskazuje, że intensywność trendu różni się w poszczególnych klasach wieku i najsilniej przejawia się dla środowiska miejskiego wśród 9-latków, podobnie dla dziewcząt ze wsi. Natomiast dla chłopców wiejskich największą intensywność akceleracji wysokości i masy ciała obserwuje się dla 8-latków.
Analiza porównawcza zgromadzonego materiału ukazuje wyraźny obraz zmian sekularnych w kierunku zwiększania się wysokości i masy ciała, przy czym proces wzrostu wysokości ciała intensywniej odbywa się w środowisku miejskim, natomiast masy ciała w środowisku wiejskim. Średnie różnice w wysokości ciała dla dziewcząt i chłopców z miasta, w wieku 8-10 lat wynoszą odpowiednio 9,9 cm (u dziewcząt) i 5,5 cm (u chłopców). W środowisku wiejskim wartości te wynoszą – dla dziewcząt 6,7 cm, a dla chłopców 5,5 cm. Analizując w ten sam sposób masę ciała, widzimy, że średnie te wzrastają u dziewcząt miejskich o 5 kg, zaś u chłopców o 3,9 kg. W środowisku miejskim obserwujemy intensywniejszą akceleracją dla masy ciała, wobec czego dziewczęta są średnio cięższe od swych rówieśniczek sprzed 30 lat o 5,9 kg, natomiast chłopcy o 4,6 kg.
Z przedstawionej analizy wynika, że tendencja przemian silniej zaznacza się u chłopców ze wsi, niż z miasta, co jest zgodne z danymi literaturowymi, które wskazują, że szczególnie duże zmiany sekularne obserwuje się w tych populacjach i grupach społecznych, w których dane cechy były najmniejsze lub tempo rozwoju było poprzednio najniższe – a do takiej niewątpliwie należy populacja wsi kieleckiej (m.in. Malinowski 1977, Dutkiewicz 1991 oraz Jopkiewicz 1996).
Jednocześnie zauważamy, iż akceleracja rozwoju silniej przejawia się u dziewcząt niż chłopców w obu porównywanych środowiskach. Spostrzeżenia te nie są zgodne z wynikami badań wielu autorów, m.in. Siniarskiej (1983), Jopkiewicza (1996) oraz Lipowicza i in. (1999) i trudno tę niezgodność wyjaśnić.
Zdaniem Wolańskiego i Kozioła (1987), każdy organizm odpowiada na bodźce środowiskowe w sposób zróżnicowany, w zależności od intensywności bodźca, od genetycznie zdeterminowanej wrażliwości organizmu (ekosensytywności), wreszcie od, również określonej genetycznie, zdolności przystosowawczej (adaptabilności).
Wymienione wyżej zależności również odegrały istotną rolę, kształtując uzyskane wartości pomiarowe badanych dzieci z powiatu Włoszczowa.
Zdaniem Dutkiewicza (1991) oraz Jopkiewicza (1997) ogólna poprawa sytuacji społeczno-ekonomicznej ludności z Kielc stanowi główny czynnik poprawy stanu biologicznego dzieci i młodzieży tego regionu. Dopóki jednak populacja polska nie osiągnie swego genetycznego pułapu nasza młodzież dalej będzie rosła uzyskując coraz większe wymiary ciała.
WNIOSKI
Uzyskane wyniki badań umożliwiają sformułowanie następujących wniosków:
1. Poziom rozwoju fizycznego zarówno chłopców jak i dziewcząt z miasta i wsi w danych klasach wieku świadczy o korzystnym przebiegu ontogenezy.
2. Zarówno dziewczęta jak i chłopcy z miasta charakteryzują się wyższym poziomem rozwoju pod względem somatycznym, w stosunku do dzieci ze środowiska wiejskiego (tab. 20 i 22).
3. W obu porównywanych środowiskach większe tempo rozwoju obserwuje się dla dzieci ze środowiska wiejskiego, co w efekcie powoduje tendencję do wyrównywania średnich wartości pomiarowych.
4. Dzieci z miasta powiatowego Włoszczowa charakteryzują się wyższym poziomem rozwoju pod względem wysokości, masy ciała i wskaźnika BMI w odniesieniu do norm ustalonych przez Jopkiewicza (1996) dla środowiska miejskiego Kielecczyzny i samego miasta Kielce (tab. 24-25 i 27-28, ryc. 24-26 i 30-32).
5. Uzyskane charakterystyki rozwoju fizycznego badanych dzieci ze środowiska wiejskiego nie różnią się od wąskiej normy ustalonej przez Jopkiewicza (1996) dla wsi kieleckiej (tab. 26 i 29). Wyjątek stanowi krępa budowa ciała badanych dziewcząt.
6. Badane dzieci z Włoszczowy wykazują poziom rozwoju fizycznego zbliżony do poziomu rozwoju chłopców i dziewcząt ze stolicy. Świadczy to o zacieraniu się różnic społeczno-ekonomicznych rodzin mieszkających w miastach o różnym stopniu urbanizacji.
7. Uzyskane charakterystyki rozwoju fizycznego badanych chłopców i dziewcząt z miasta i wsi porównane z danymi literatury dla różnych lat potwierdzają istnienie ciągłości trendu wysokoroślenia. Na dystansie ostatniego 30-lecia zjawisko to silniej zaznacza się dla chłopców ze wsi niż miasta, a ogólnie wyraźniej u dziewcząt niż u chłopców.
8. Ogólna ocena badanych dzieci z miejskiej gminy Włoszczowa i okolicznych wsi wypada korzystnie i świadczy o warunkach sprzyjających rozwojowi dziewcząt i chłopców obydwu środowisk.
Piśmiennictwo
1. Badeńska B., i wsp. 2002, Analiza skutków na bierne palenie w okresie pre- i postnatalnym u dzieci obserwacje własne [w] Przegl. Ped., 3, s. 199-202. 2.Bielicki T., 1989, Nierówności społeczne w Polsce w oczach antropologa, Nauka Polska, 1, s. 13-29. 3.Burdukiewicz A., 1995, Zmienność budowy ciała dzieci wrocławskich w wieku 7-15 lat w badaniach longitudinalnych, Studia i Monografie nr 46, Wyd. AWF, Wrocław. 4.Dutkiewicz W., 1975, Poziom rozwoju biologicznego i sprawności ruchowej dzieci w wieku 8-15 lat w nawiązaniu do warunków socjalno-bytowych rodzin i warunków pracy szkół, Rocznik Naukowy AWF Kraków, 13, s. 35-68. 5.Dutkiewicz W., 1985 Zmiany w procesach rozwoju biologicznego i sprawności fizycznej młodzieży w świetle poprawy warunków bytowych, WSP, Kielce. 6.Dutkiewicz W., 1991, Zjawiska trendów sekularnych i akceleracji rozwoju dzieci i młodzieży na Kielecczyźnie, Kielce. 7.Gronkiewicz L., 1996, Różnice społeczne w cechach biologicznych ludności Polski, Monogr. Zakł. Ant. PAN, Wrocław nr 14. 8.Hulanicka B., Brajczewski C., Jedlińska W., Sławińska T., Waliszko A., 1990, City- Town-Village, growth of children in Poland in 1988, Monografia Zakł. Antr. PAN, Wrocław. 9.Hurlock E. B., 1985, Rozwój dziecka, PWN, Warszawa nr 7. 10.Jopkiewicz A., 1996, Dziecko kieleckie, WSP Kielce. 11.Jopkiewicz A., 1997, Przejawy trendu sekularnego a normy rozwoju fizycznego dzieci i młodzieży [w:] Auksologia a promocja zdrowia, red. A. Jopkiewicz, Kielce, s. 47-60. 12.Jopkiewicz A., 1998, Różnice środowiskowe w rozwoju dzieci i młodzieży na Kielecczyźnie [w:] Zdrowie dzieci i młodzieży w aspekcie fizycznym, psychicznym, społecznym i duchowym pod red. A. Jopkiewicz, J. Schejbal, Kielce, s. 93-100. 13.Kopczyńska-Sikorska J., 1986, Diagnostyka rozwoju dzieci i młodzieży, PZWL, Warszawa. 14.Lipowicz A., i wsp., 1999, Trend sekularny wysokości ciała i masy ciała 14-letniej młodzieży z Wrocławia w ostatnim trzydziestoleciu, [w:] Pediatria Polska, LXXIV 2, s. 145-148. 15.Łaska-Mierzejewska T., Łuczak E., 1993, Biologiczne mierniki sytuacji społeczno-ekonomicznej ludności wiejskiej w Polsce w latach 1967, 1977, 1987, Monogr. Zakł. Ant. PAN, Wrocław. 16.Łomnicki K., 1998, Statystyka dla przyrodników, Warszawa. 17.Malinowski A., 1977, Trend sekularny i akceleracja - przegląd zagadnienia, Przegląd Antropologiczny, 43 (2), s. 405-418. 18.Malinowski A., 1987, Norma biologiczna a rozwój somatyczny człowieka, Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych, Warszawa. 19.Malinowski A., 1989, Antropologia, PWN, Warszawa-Poznań. 20.Markowska M., Suliga E., 2002, Zmiany sekularne w rozwoju fizycznym dzieci i młodzieży kończącej szkołę podstawową w Kielcach [w:] Ontogeneza i promocja zdrowia w aspekcie medycyny, antropologii i wychowania fizycznego, A. Malinowski, J. Tatarczuk, R. Asienkiewicz, Uniwersytet Zielonogórski, Zielona Góra, s. 96-98. 21.Nelson E., 2001, The miseries of passive of smoking, Hum. Exp. Toxicol, 20,2, s. 62-83. 22.Nowak-Starz G., 2002, Charakterystyka rozwoju fizycznego dzieci i młodzieży z regionu świętokrzyskiego z roczników bilansowych zdrowia [w:] Ontogeneza i promocja zdrowia w aspekcie medycyny, antropologii i wychowania fizycznego, A. Malinowski, J. Tatarczuk, R. Asienkiewicz, Uniwersytet Zielonogórski, Zielona Góra, s. 138-141. 23.Palczewska I., Niedźwiecka Z., 2001, Wskaźniki rozwoju somatycznego dzieci i młodzieży warszawskiej [w:] Medycyna wieku rozwojowego, Suplement I do nr 2, IV-VI, tom V, s. 29-32, 47, 52-53. 24.Podstawowe informacje ze spisów powszechnych 2002 dla gmin wiejskich - Radków, Secemin, Moskorzew; oraz gminy wiejsko-miejskiej Włoszczowa, Urząd Statystyczny w Kielcach, Kielce 2003. 25.Przewęda R., 1981, Rozwój somatyczny i motoryczny, WSiP, Warszawa. 26.Przewoźniak K., Zatoński W., 1996, Trendy, geografia i społeczno-behawioralna charakterystyka palenia tytoniu w Polsce [w:] Stan zdrowia Polaków pod red. W. Zatońskiego, B. Hulanickiej, J. Tyczyńskiego, Monografia Zakł. Antr. PAN, Wrocław nr 15. 27.Siniarska A., 1983, Tendencja przemian populacji polskich na tle warunków środowiskowych [w:] Zdrowie publiczne 94 (4), s. 183-191. 28.Sławińska T., 2000, Uwarunkowania środowiskowe w rozwoju motoryczności dzieci wiejskich, Praca habilitacyjna, AWF, Wrocław. 29.Stanisz A., 2002, Przystępny kurs statystyki, PWN, Warszawa. 30.Szymborski J., 1996, Rola i zadania pediatry w zapobieganiu i zwalczaniu palenia tytoniu, Nowa Med. 3, 14, s. 25-28. 31.Waliszko A., i wsp.: 1980, Stan rozwoju dzieci i młodzieży szkolnej, Zakł. Antr. PAN, Wrocław. 32.Wolański N., 1968, Biologiczne układy odniesienia zwane normami i ich praktyczne znaczenie w pediatrii, PAN, Warszawa. 33.Wolański N., Kozioł R.,1987, Ocena rozwoju dziecka w zdrowiu i chorobie, PAN, Warszawa. 34.Wolański N., 1988, Czynniki i mechanizmy przemian międzypokoleniowych człowieka, cz. II, Przegląd Antropologiczny, 54, (1-2) s. 93-91.
Nowa Pediatria 2/2005
Strona internetowa czasopisma Nowa Pediatria