© Borgis - Nowa Pediatria 5/2000, s. 11-13
Maria Makowska, Jerzy Alkiewicz
Leki roślinne w leczeniu wybranych schorzeń dróg oddechowych
Plant drugs in the management of some respiratory tract diseases
z Kliniki Pneumonologii i Alergologii Dziecięcej Instytutu Pediatrii Akademii Medycznej im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu
Kierownik Kliniki: prof. dr hab. n. med. Jerzy Alkiewicz
Streszczenie
In this article the authors present plant drugs in the management of some respiratory tract diseases.
Schorzenia układu oddechowego należą do najczęściej występujących w wieku rozwojowym i od wielu lat obserwuje się narastającą falę tych zachorowań, zarówno na schorzenia infekcyjne dróg oddechowych, jak i choroby zapalno-alergiczne.
Leczenie tych schorzeń opiera się zazwyczaj na rutynowym stosowaniu antybiotyków i sulfonamidów, a alternatywą do nich mogłyby być leki pochodzenia roślinnego podawane w przypadku wielu chorób o łagodnym przebiegu. Należy podkreślić jednak, że stosowanie w pneumonologii leków pochodzenia roślinnego jest postępowaniem objawowym, a nie przyczynowym. Takie leczenie najczęściej stanowi jedyną możliwość przyjścia z pomocą choremu.
Wspomniane wyżej choroby stanowią ważny problem medycyny wieku rozwojowego, stając się coraz częściej problemem ogólnospołecznym. Dotyczy on nie tylko dzieci w różnych okresach ich życia, lecz przede wszystkim faktu, że często niedoleczone choroby układu oddechowego w wieku młodzieńczym rzutują na zachorowalność w wieku dojrzałym. Wtedy schorzenia te w rozpoczynającym się wieku produkcyjnym są najczęstszą przyczyną absencji w pracy. Po wielu latach mogą być nawet przyczyną tzw. inwalidztwa oddechowego. Wobec powyższego leczenie tych chorób powinno być wielokierunkowe uwzględniające leczenie klasyczne w czasie zaostrzeń z następową rehabilitacją jak i terapią lekami roślinnymi, które to leczenie klasyczne świetnie uzupełnia, zwłaszcza w okresie przewlekających i nawrotowych zmian. O zaletach tego leczenia pisaliśmy już poprzednio (10), przedstawiając szczegółowo dostępne wtedy leki roślinne; obecny artykuł jest kontynuacją tego tematu uwzględniający listę nowych leków, które obecnie dostępne są w aptekach.
Fitoterapia pneumonologiczna dysponuje wieloma gotowymi specyfikami o zróżnicowanym, często kompleksowym działaniu. Najszerzej reprezentowane w leczeniu chorób układu oddechowego są leki pochodzenia roślinnego, które powodują: upłynnianie gęstej, zalegającej wydzieliny oskrzelowej, hypersekrecję oskrzelową oraz działają wykrztuśnie. Leki te wspomagają zarówno mechanizmy samooczyszczania dróg oddechowych, jak i upłynniają zalegającą lepką wydzielinę oskrzelową, powodując szybkie jej usuwanie. Leki te stosuje się zazwyczaj w godzinach rannych, kiedy chorzy na przewlekłe i nawracające choroby układu oddechowego odkrztuszają znaczne ilości wydzieliny nagromadzonej podczas snu. Uzupełnieniem działania tych leków jest stosowanie kinezyterapii oraz drenażu ułożeniowego. W tej grupie leków stosuje się m.in.:
Apitussic – syrop (ziołomiód sosnowy, gwajakolosulfinian potasu), działanie wykrztuśne;
Babicum – syrop, działanie wykrztuśne i łagodzące kaszel;
Bronchicum eliksir – płyn (nalewka z ziela grindelli, korzenia pierwiosnka, korzenia biedrzeńca, liści tymianku i olejek eukaliptusowy), działanie głównie wykrztuśne;
Bronchicum Paracelsus – pastylki do ssania (wyciągi z biedrzeńca, pierwiosnka, gliceryzynian, mentol, prokaina), działanie wykrztuśne;
Bronchicum Paracelsus – syrop (nalewka z ziela grindelli, korzenia biedrzeńca i pierwiosnka, kwiatów róży, ziela tymianku, miód), działanie wykrztuśne;
Bronchomil – syrop (wyciąg z tymianku, sok z babki), działanie przeciwzapalne i wykrztuśne;
Bronchopect – krople (wyciąg z bluszczu), działanie wykrztuśne i łagodne działanie bronchospazmolityczne;
Bronchosol – płyn (wyciąg z tymianku i pierwiosnka), działanie upłynniające wydzielinę;
Drosetux – syrop homeopatyczny, działanie przeciwkaszlowe;
Echinasal – syrop (sok z jeżówki, wyciąg z ziela doględy, liści babki i owoców dzikiej róży), działanie wykrztuśne, ale również przeciwbakteryjne, przeciwzapalne i immunostymulujące;
Grindemel N – syrop (przygotowany na miodzie pszczelim lipowym zawierający wyciągi z grindelli, biedrzeńca, pierwiosnka, omanu, tymianku), działanie wykrztuśne;
Hedeliicum – płyn (wyciąg z liści bluszczu, tymianku), działanie wykrztuśne;
Hedelix – syrop (wyciąg z liści bluszczu), działanie wykrztuśne;
Herbapect – syrop (wyciąg z ziela tymianku i korzenia pierwiosnka, gwajakolosulfonian potasu i sorbitol), działanie wykrztuśne, przeciwzapalne i nieznacznie łagodzące kaszel;
Mel Farfarae – syrop, działanie wykrztuśne i łagodzące kaszel;
Pastylki wykrztuśne – pastylki do ssania (gwajakolosulfonian potasu, wyciąg z korzenia lukrecji, miód), działanie wykrztuśne i nieznacznie przeciwkaszlowe;
Plantagen – syrop (wyciąg z babki lancetowatej), działanie przeciwzapalne, wykrztuśne i przeciwskurczowe;
Plantaginis – syrop (wyciąg z babki lancetowatej), działanie przeciwzapalne, wykrztuśne i przeciwskurczowe;
Saponarex – płyn (wyciąg z mydlnicy lekarskiej, babki lancetowatej i tymianku) działanie upłynniające i wykrztuśne;
Sinupret – krople i drażetki (wyciąg z babki lancetowatej), działanie wykrztuśne;
Sir. Pini comp. – syrop (wyciąg z tymianku, glistnika, kopru, fosforan kodeiny, mleczan wapnia, kwas fosforowy), działanie wykrztuśne, ale równocześnie przeciwkaszlowe (kodeina);
Sir. Tymi comp. – syrop (wyciąg z ziela tymianku, tymol, wodorotlenek amonu, bromek amonu), działanie wykrztuśne;
Sir. Verbasci – syrop (wyciąg ze świeżych kwiatów dziewanny), działanie wykrztuśne;
Tussipect – syrop (wyciąg z tymianku, lukrecji i korzenia goryczki, saponiny, tymol, chlorowodorek efedryny), działanie wykrztuśne, przeciwzapalne i odkażające błonę śluzową jamy ustnej;
Tussipect – tabletki;
Tussipini – syrop (wyciąg z sosny, glistnika i kopru, fosforan kodeiny), działanie wykrztuśne i przeciwkaszlowe (kodeina);
Tussipini D – syrop bez kodeiny dla dzieci młodszych.
Uporczywy, suchy kaszel można złagodzić lub całkowicie zlikwidować poprzez podanie leków przeciwkaszlowych. Preparaty tej grupy przynoszą ulgę chorym z długotrwałym, męczącym kaszlem. Należą do niej m.in.:
Azarina – tabletki (ziele kopytnika, korzeń omanu i lukrecji, ziele glistnika, ol. anyżowy i fosforan kodeiny), działanie przeciwkaszlowe (hamuje nadmierne odruchy kaszlowe) i wykrztuśne;
Pectosol – krople (wyciąg z korzeni omanu, mydlnicy lekarskiej, macierzanki, ziela hyzopu i plechy porostu islandzkiego), działanie przeciwkaszlowe i przy utrudnionym odkrztuszaniu;
Pectosy – pastylki przeciwkaszlowe;
Rubital – syrop prawoślazowo-malinowy, działanie przeciwkaszlowe;
Rubital comp. – syrop prawoślazowo-malinowy + chlorowodorek efedryny, działanie przeciwkaszlowe;
Sir. Althae – syrop prawoślazowy, działanie przeciwkaszlowe;
Tymianek i Podbiał – pastylki do ssania (wyciąg z tymianku i podbiału), działanie przeciwkaszlowe.
Do łagodzenia suchego kaszlu i nawilżania śluzówek dróg oddechowych wykorzystać można gotowe mieszanki osłaniające złożone z surowców śluzowych, np. Fitomix V, Pectosan, Neopectosan, Bronchial, Pulmosan lub osłaniająco-wykrztuśne: Fitomix II, Pectovit, Tussifloss, Expefloss, Tussisten i zioła wykrztuśne.
Fitoterapeutyki stosuje się również w infekcji dróg oddechowych, podając odpowiednie leki o działaniu przeciwbakteryjnym i przeciwgrzybiczym, np. Alliofil, Algorin, Propolin, Sir. Alcep, Plantifort i Pirosil. Jest to grupa preparatów uzupełniających terapię lekami syntetycznymi o szerokim zakresie działania.
Najdogodniejszą jednak drogą podania leku w schorzeniach układu oddechowego wydaje się być droga aerogenna, ponieważ najczęściej zależy nam na miejscowym działaniu leku w narządzie oddechowym. Dlatego też aerozoloterapia stanowi najcenniejszą drogę podania leku, która w wielu przypadkach powinna być drogą z wyboru.
Szczególną przydatność do przygotowania leków aerozolowych wykazują olejki eteryczne. Z najczęściej wykorzystywanych w pneumonologii olejków eterycznych należy wymienić takie jak:
– olejek anyżowy (Ol. Anisi) oraz olejek koprowy (Ol. Foeniculi) – o szczególnie cennych właściwościach polegających na przyspieszeniu ruchu rzęsek aparatu migawkowego jak również o łagodnym działaniu wykrztuśnym i sekretomotorycznym;
– olejek cynamonowy (Ol. Cinnamomi), olejek goździkowy (Ol. Caryophylli), olejek tymiankowy (Ol. Thymi), olejek z drzewa herbacianego – wykazują właściwości przeciwbakteryjne;
– olejek jodłowy (Ol. Abietis), olejek sosnowy (Ol. Poni silvestris), olejek kosodrzewinowy (Ol. Pini pumilionis), olejek świerkowy (Ol. Piceae) – działanie wykrztuśne, bakteriobójcze i rozkurczowe;
– olejek eukaliptusowy (Ol. Eucalypti) – działanie bakteriobójcze, wykrztuśne i rozkurczowe;
– olejek miętowy (Ol. Menthae piperitae) – działanie bakteriobójcze i lekko znieczulające (należy stosować ostrożnie u chorych alergicznych).
W aptekach jest natomiast cały szereg leków do domowych inhalacji parowych, będących w gruncie rzeczy olejkami eterycznymi pojedynczymi lub ich mieszaninami. Metoda ta, stosowana jeszcze mimo wielu zastrzeżeń (10); powinno się ograniczyć jej stosowanie u osobników nadreaktywnych. Z gotowych złożonych preparatów do inhalacji parowych wymienić m.in. należy:
– Amol (roztwór etanolowy olejków: melisy indyjskiej, muszkatołowego, goździkowego, cynamonowego, cytrynowego, mięty pieprzowej, lawendowego oraz mentolu);
– Argol (roztwór etanolowy olejków: melisowego, cynamonowego, tymiankowego, cytrynowego, muszkatołowego, goździkowego, kolendrowego, miętowego i mentolu);
– Aromatol (roztwór etanolowy olejków: melisowego, goździkowego, cynamonowego, cytrynowego, z mięty pieprzowej, lawendowego i mentolu);
– Bronchicum Inhalat (emulsja: eukaliptol, terpineol, olejek sosnowy, tymiankowy i rozmarynowy);
– Inhal-Mix (roztwór etanolowy olejków: eukaliptusowego, majerankowego, szałwiowego, tymiankowego i z mięty pieprzowej);
– Inhalosol (ol. tymiankowy, szałwiowy, sosnowy);
– Mentoklar (ol. eukaliptusowy, terpentynowy, miętowy, tymiankowy, cedrowy oraz mentol);
– Noval (roztwór etanolowy olejków: melisy indyjskiej, goździkowego, cynamonowego, cytrynowego, miętowego, lawendowego, eukaliptusowego, tatarakowego, arcydzięglowego i mentolu);
– Olbas oil (ol.: kajuputowy, goździkowy, eukaliptusowy, z owoców jałowca, brzozowy, miętowy i mentol;
– Pectobomisol (sok z babki, jeżówki, nalewki z lipy, lukrecji, mięty i wyciąg z tymianku);
– Salviasept (olejki szałwiowy, tymiankowy, majerankowy, miętowy, goździkowy, mentol i wyciągi płynne z koszyczków rumianku, liści szałwii, ziela krwawnika, ziela mięty pieprzowej, ziela tymianku i owoców kopru).
Specyficzną formę leków wziewnych stanowią też balsamy roślinne i maści zawierające łatwo lotne substancje roślinne o wysokiej prężności par. Preparaty te stosowane były od dawna do nacierania klatki piersiowej i przygotowania inhalacji parowych. Obok bezpośredniego działania na skórę, lotne składniki pod wpływem ciepła parują i są przez chorych wdychane. Ten rodzaj preparatów różnie ocenianych w przeszłości, aktualnie zyskuje na popularności, choć jego stosowanie u małych dzieci jest ograniczone. Kilka takich preparatów dostępnych jest na naszym rynku farmaceutycznym, np. balsam Herbolen, Herbolen D, Mentoklar żel, Pulmex i Pulmex Baby, Rub Arom, Analgol, Eterisan, Balsam „Świątynia Niebios”, Ben-Gay Childrens, Mentoklar, Pulmonil, VicVapoRub, Transpulmin, Aromagel, Depulol. Dla przypomnienia, wskazania w aerozoloterapii to zwłaszcza choroby o charakterze przewlekłym, nawracającym. Działanie inhalacji to nie tylko działanie substancji czynnych, ale również bardzo ważne działanie nawilżające każdego zabiegu inhalacyjnego.
Wspomnieć należy również o naturalnych solankach mineralnych stosowanych szeroko w lecznictwie uzdrowiskowym. Niskoprocentowe (0,5-1%) solanki, zwłaszcza jodowo-bromkowe wykazują korzystne działanie nawilżające, upłynniające zalegającą wydzielinę oskrzelową oraz aktywizujące transport śluzowo-rzęskowy. Solanki te winny być podawane jedynie z inhalacyjnych aparatów ultradźwiękowych lub aparatów pneumatycznych starszej generacji.
Powyższy artykuł, stanowiący kontynuację naszych poprzednich przemyśleń (10), ma za zadanie przypomnienie lekarzom pediatrom, że leki roślinne stanowią cenne uzupełnienie klasycznej terapii układu oddechowego u dzieci. Ze względu na nawracający ich charakter, leki te, oferujące szeroki wachlarz preparatów, zajmują w pulmonologii praktycznej należne im miejsce. Dodatkowym argumentem za ich stosowaniem u dzieci przemawia fakt dobrej tolerancji i znikomych objawów ubocznych. W pediatrycznym lecznictwie domowym leki te znajdują obecnie coraz szersze zastosowanie.
Piśmiennictwo
1. Alkiewicz J.: Inhalacyjna postać koncentratu z Allium satiwum w eliminacji Candida albicans u dzieci z chorobami układu oddechowego. Herba Polon. Supl. I, 1985, 1-141. 2. Alkiewicz J., Makowska M.: Leki roślinne w chorobach dróg oddechowych. Farmacja Polska 1995, 51, 21:939-945. 3. Alkiewicz J. i wsp.: Leczenie inhalacyjne i rehabilitacja układu oddechowego u dzieci i dorosłych. Volumed, Wrocław 1995. 4. Danysz A., Telejko E.: Poradnik dla aptekarza. Kwadryga 1997, 30-36. 5. Lamer-Zarawska E.: Zioła dla dzieci. Astrum, Wrocław 1995, 124-141. 6. Lamer-Zarawska E.: Zioła dla niemowląt i małych dzieci. Gazeta farmaceutyczna 2000, 5:52. 7. Lamer-Zarawska E.: Kiedy dziecko choruje – pomocne zioła. Gazeta farmaceutyczna, 2000, 6:46. 8. Lamer-Zarawska E.: Zioła dla niemowląt i małych dzieci – przeciwwskazania. Gazeta farmaceutyczna 200, 7:46. 9. Lutomski J., Alkiewicz J.: Leki roślinne w profilaktyce i terapii. PZWL Warszawa 1993, 62-72. 10. Makowska M., Alkiewicz J.: Leki roślinne w chorobach dróg oddechowych ze szczególnym uwzględnieniem aerozoloterapii. Nowa Pediatria 1998, 2:13. 11. Samochowiec L.: Kompendium fitoterapii. Volumed Wrocław 1995, 58-90.
Nowa Pediatria 5/2000
Strona internetowa czasopisma Nowa Pediatria