Chcesz wydać pracę habilitacyjną, doktorską czy monografię? Zrób to w Wydawnictwie Borgis – jednym z najbardziej uznanych w Polsce wydawców książek i czasopism medycznych. W ramach współpracy otrzymasz pełne wsparcie w przygotowaniu książki – przede wszystkim korektę, skład, projekt graficzny okładki oraz profesjonalny druk. Wydawnictwo zapewnia szybkie terminy publikacji oraz doskonałą atmosferę współpracy z wysoko wykwalifikowanymi redaktorami, korektorami i specjalistami od składu. Oferuje także tłumaczenia artykułów naukowych, skanowanie materiałów potrzebnych do wydania książki oraz kompletowanie dorobku naukowego.

© Borgis - Nowa Pediatria 2/2002, s. 105-109
Janina Danuta Piotrowska-Jastrzębska
Zapobieganie alergii pokarmowej i innym chorobom atopowym u dzieci
Food alergy and other atopic diseases prevention in children
z Zakładu Propedeutyki Pediatrii Akademii Medycznej w Białymstoku
Kierownik Zakładu: doc. dr hab. n. med. Janina Danuta Piotrowska-Jastrzębska
Streszczenie
This paper discusses types of medical proceedings as well as dietary recommendations
used for prevention of food allergy and other atopic diseases.
W ostatnich latach obserwujemy znaczący wzrost zachorowań na choroby alergiczne. Wg danych epidemiologiczno-klinicznych problem ten dotyczy do 30% dzieci na świecie. To niepokojące zjawisko określane epidemią XXI wieku zostało udokumentowane w Białej Księdze Alergii w Europie w 1997 roku (6) a jego przyczyny nie są w pełni poznane. Tłumaczy się je m.in. zmianami cywilizacyjnymi we współczesnym świecie. Autorzy powyższego dokumentu wskazują na pilną potrzebę intensyfikacji badań naukowych pozwalających na dalsze wyjaśnianie przyczyn tego światowego problemu oraz podejmowanie odpowiednich działań prewencyjnych w tym zakresie.
Profilaktyka alergii pokarmowej jeszcze przed manifestacją choroby atopowej u dzieci, chociaż dyskutowana od wielu lat przez światowych i polskich pediatrów, nadal pozostaje problemem kontrowersyjnym, a przez to bardzo interesującym. Dyskusja dotyczy wielu aspektów tego zagadnienia tj.: celowości prowadzenia działań zapobiegawczych, ich zakresu i form, czasu stosowania a przede wszystkim właściwej oceny ich skuteczności opartej na wiarygodnych badaniach klinicznych zgodnie z zasadami EBM (Evidence Based Medicine).
Powszechnie uważa się, że działania prewencyjne w chorobach alergicznych, w tym w alergii pokarmowej u dzieci, niosą ze sobą wiele niepodważalnych korzyści.
Za celowością zapobiegania alergii pokarmowej, która zwykle stanowi zapowiedź rozwoju innej postaci choroby alergicznej, przemawia kilka przesłanek:
aspekt epidemiologiczny – wysoka rzeczywista częstość występowania choroby w populacji wieku rozwojowego, szczególnie w najwcześniejszym okresie życia. Częstość udokumentowanej alergii na białka mleka krowiego, czyli najczęstszej postaci alergii niemowląt i małych dzieci, ocenia się na 1,9-4,4% – jest więc to poważny problem kliniczny i społeczny w pediatrii.
aspekt etiopatogenetyczny – prowadzone badania naukowe dotyczące poznawania etiopatogenezy i historii naturalnej choroby wskazują na udział w jej powstawaniu i rozwoju dwóch grup czynników przyczynowych: genetycznych i środowiskowych, a przez to określają obszary, na które mogą być kierowane działania zapobiegawcze.
aspekt kliniczny – przewlekły lub nawrotowy przebieg schorzenia, zmieniający się w zależności od wieku obraz kliniczny, niekiedy o ciężkim przebiegu i niekorzystnych następstwach, uzasadnia również celowość prowadzenia postępowania prewencyjnego w tym schorzeniu.
aspekt ekonomiczny – coraz częściej rozważany i podkreślany także w naszym kraju. Udowodnionym jest, że postępowanie zapobiegające określonym problemom medycznym jest zawsze mniej kosztowne niż terapia przewlekle chorych, do których należą m.in. pacjenci ze schorzeniami atopowymi. Należy także pamiętać, że oprócz doraźnych obciążeń finansowych wynikających z wczesnego leczenia choroby, istnieje wiele niekorzystnych odległych następstw wynikających z przewlekłego charakteru schorzenia i związanych z tym kosztów.
aspekt psychologiczno-społeczny – choroba atopowa może pogarszać jakość życia dziecka ograniczając je m.in. ruchowo, hamując rozwój somatyczny, intelektualny, psychoemocjonalny i społeczny. Starsze dzieci w wyniku izolacji od środowiska rówieśników (opuszczanie zajęć przedszkolnych, szkolnych, ograniczeniami w uprawianiu sportów i uczestniczeniu w zabawach, wycieczkach szkolnych i innych zajęciach, stosowanie diet eliminacyjnych) czują się osamotnione, mają niższą własną samoocenę, często demonstrują zaburzenia rozwoju emocjonalnego i społecznego.
Działania służące zapobieganiu rozwojowi alergii pokarmowej i innych chorób alergicznych obejmują dwa rodzaje postępowania medycznego określane zamiennymi terminami:
profilaktyka (prewencja) pierwotna (I rzędu),
profilaktyka (prewencja) wtórna (II rzędu).
Profilaktyka pierwotna ma na celu ochronę dziecka, także w okresie życia wewnątrzmacicznego, przed zetknięciem się z potencjalnymi alergenami a przez to niedopuszczenie do jego uczulenia. Pierwotne działania prewencyjne mogą mieć szeroki zasięg i dotyczyć całej populacji rozwojowej lub być kierowane do wybranej grupy dzieci pochodzących z rodzin obciążonych wysokim ryzykiem wystąpienia choroby atopowej. Przedmiotem pierwotnej interwencji profilaktycznej najczęściej są obejmowane noworodki, niemowlęta, matki karmiące piersią i kobiety ciężarne.
Metody postępowania w prewencji pierwotnej mają charakter głównie edukacyjny (indywidualny lub grupowy) i polegają na promocji zasad prawidłowego żywienia i pielęgnacji dzieci zdrowych oraz zawierają zalecenia dotyczące właściwego postępowania dietetycznego w rodzinach obciążonych atopią. Oprócz zaleceń żywieniowych programy prewencyjne uwzględniają także metody wczesnej ochrony dziecka przed potencjalnymi alergenami innymi niż pokarmowe (wziewnymi, kontaktowymi, infekcyjnymi) i szkodliwymi substancjami (np. zanieczyszczenia przemysłowe i komunikacyjne) oraz promocję zasad zdrowego stylu życia całej rodziny. Skuteczna prewencja pierwotna to taka, która chroni przed wystąpieniem choroby alergicznej, zarówno w czasie jej stosowania, jak również po zaprzestaniu działań profilaktycznych.
Profilaktyka wtórna w alergii pokarmowej obejmuje działania mające na celu zapobieganie rozwojowi klinicznie jawnej postaci choroby u już uczulonego dziecka. Wczesne postępowanie lecznicze stosowane u noworodków i niemowląt we wstępnej fazie choroby atopowej zawiera w sobie również aspekt profilaktyczny określany czasami terminem prewencji trzeciorzędowej. Wcześnie zastosowane właściwe postępowanie lecznicze w alergii pokarmowej chroni małe dziecko przed zaostrzeniami choroby lub jej pełnoobjawowymi nawrotami, rozwojem polialergii pokarmowej, alergii wieloważnej, wielonarządowej manifestacji choroby (marsz alergiczny) oraz przed innymi powikłaniami tej przewlekłej choroby.
Ocena skuteczności działań profilaktycznych w alergii pokarmowej i innych chorobach atopowych jest trudna, gdyż mało jest reprezentatywnych i wiarygodnych badań klinicznych z tego zakresu, zgodnych z zasadami EBM. Trudności interpretacyjne uzyskiwanych wyników są najczęściej związane z niedociągnięciami w metodologii badań klinicznych. Aby zanalizować i właściwie ocenić potencjalny wpływ jakiegokolwiek programu prewencyjnego, stosowanego w odniesieniu do całej populacji rozwojowej, należy objąć nim dużą grupę dzieci – kilka tysięcy. Oprócz trudności metodologicznych pełną skuteczność działań prewencyjnych w chorobach alergicznych, utrudnia także fakt, że w 70% za ich rozwój odpowiadają czynniki genetyczne, a tylko w 30% są one uwarunkowane środowiskowo. Wiadomo, że wszelkie działania naprawcze ingerujące w obszar kodu genetycznego człowieka są sprawą trudną, budzącą zastrzeżenia i kontrowersje. Oprócz ograniczeń natury etyczno- -deontologicznej, trudności badawcze w tym zakresie spowodowane są także poligenowym uwarunkowaniem atopii i alergii. Obecnie uważa się, że za ich występowanie odpowiada około 100 genów zlokalizowanych w kilku chromosomach 5, 6, 11 (23). Dane szacunkowe określające ryzyko wystąpienia choroby alergicznej u dziecka obciążonego atopową predyspozycją rodzinną wynoszą od 20 % do 80% w zależności od stopnia ryzyka (24).
Intensywny rozwój biologii molekularnej i genetyki w ostatnich latach powoduje, że podejmowane są intensywne badania eksperymentalne i kliniczne mające na celu poprawę skuteczności leczenia i zapobiegania chorobom alergicznym. Należą do nich próby hamowania syntezy przeciwciał IgE, wpływ na zmianę profilu cytokin, np. poprzez zmniejszenie syntezy cytokin proalergicznych IL-4, IL-5, IL-10, IL-13 (23).
Również duże zainteresowanie wzbudza możliwość produkcji żywności transgenicznej m.in. soi, ryżu, kukurydzy, pomidorów, ziemniaków, pozbawionej białek o silnych właściwościach alergenowych. Być może w przyszłości tego typu produkty będą wykorzystane w leczeniu i zapobieganiu alergii pokarmowej i innych chorób alergicznych.
Obecnie w codziennej praktyce pediatrycznej działania prewencyjne w alergii pokarmowej ograniczają się do oddziaływań na grupę czynników środowiskowych poprzez ich modyfikację lub eliminację. Wśród wielu czynników środowiskowych sprzyjających rozwojowi chorób alergicznych w okresie noworodkowo-niemowlęcym pierwsze miejsce zajmują alergeny pokarmowe (trofoalergeny). W naszym kręgu kulturowym i panujących zwyczajach żywieniowych głównymi potencjalnymi alergenami pokarmowymi u niemowląt są: białka mleka krowiego, jaja kurzego, soi, glutenu, mięsa zwierząt. U dzieci starszych wymienia się białka ryb, mięczaki, skorupiaki, orzechy (głównie arachidowe) (11, 20, 23, 36). W rozwoju chorób alergicznych mają także duże znaczenie inne antygeny i substancje obecne w otoczeniu dziecka. Należą do nich alergeny wziewne (roztocza kurzu domowego, sierść zwierząt domowych, pyłki traw, drzew, krzewów), alergeny kontaktowe, infekcyjne oraz szkodliwe substancje tj. dym tytoniowy, zanieczyszczenia przemysłowe i spaliny związane z rozwojem komunikacji. Podstawą w działaniach zarówno prewencyjnych, jak i leczniczych jest eliminacja szkodliwych alergenów z diety i z otoczenia dziecka, co często jest bardzo trudne i nie zawsze w pełni możliwe.
Działania profilaktyczne w alergii pokarmowej u dzieci są aktualnie realizowane w oparciu o rekomendacje ESPACI i ESPGHAN z 1999 (7) oraz liczne zalecenia polskich ekspertów (4, 22, 30, 35, 37, 39, 44); są one zbliżone do wytycznych Amerykańskiej Akademii Pediatrii z 2000 roku (1).
Do głównych żywieniowych zaleceń profilaktycznych mających na celu ograniczenie występowania niepożądanych reakcji na białka pokarmowe, zarówno u dzieci z ryzykiem populacyjnym, jak i w grupie wysokiego ryzyka choroby atopowej, należy promocja i realizacja karmienia naturalnego noworodków i niemowląt.
Światowe i polskie rekomendacje zalecają wyłączne karmienie piersią niemowląt przez pierwsze 4-6 miesięcy życia. Podstawą takiego postępowania są wyjątkowo korzystne właściwości pokarmu kobiecego. Mleko ludzkie jest naturalnym i najwartościowszym pożywieniem dla noworodków i niemowląt pokrywającym wszystkie ich potrzeby żywieniowe. Pokarm kobiecy, poza bardzo cennymi składnikami odżywczymi, posiada także wiele substancji aktywnych biologicznie, również o właściwościach immunologicznych.
Wszystkie zawarte w mleku kobiecym składniki charakteryzuje unikalność oraz swoistość gatunkowa. Białka mleka kobiecego są pozbawione właściwości antygenowych w stosunku do organizmu ludzkiego. Uważa się, że szczególnie korzystny efekt ochronny w prewencji alergii wywierają zawarte w mleku kobiecym długołańcuchowe wielonienasycone kwasy tłuszczowe (LC PUFA) zabezpieczające dziecko przed odpowiedzią alergiczną. Wykazano istnienie korelacji między manifestacją alergiczną a ilością i składem LC PUFA oraz wskaźnikiem n-6 do n-3 w diecie dziecka (20, 21, 31, 36, 41).
Ochronne właściwości mleka kobiecego powodują, że wyłączne karmienie piersią w pierwszym półroczu życia dziecka jest uznawane przez wielu badaczy za jedno z najistotniejszych działań prewencyjnych w rozwoju alergii pokarmowej i innych chorób alergicznych (1, 5, 6, 7, 10, 21, 32, 33, 36).
Jednakże nie wszyscy autorzy potwierdzają te opinie argumentując swoje wątpliwości faktem występowania objawów alergii pokarmowej u ok. 0,5%-1,7% niemowląt karmionych wyłącznie piersią. Te obserwacje i dowody kliniczne wskazują, że wyłączne karmienie piersią nie w pełni zabezpiecza przed rozwojem choroby atopowej u dziecka. Mimo niejednoznacznych wyników badań naukowych, pokarm kobiecy pozostaje nadal powszechnie akceptowanym i zalecanym w postępowaniu prewencyjnym jako najkorzystniejszy i najmniej immunizujący niemowlę.
W celu wzmocnienia ochronnego wpływu pokarmu kobiecego u dzieci z grup ryzyka alergii, rozważa się jednoczasową eliminację pokarmów najczęściej uczulających z diet karmiących matek przez cały okres laktacji. Aktualnie wielu autorów uważa, że stosowanie diety eliminacyjnej w czasie laktacji jako prewencji pierwotnej chorób alergicznych jest nieuzasadnione (13, 20, 29, 40). Znana jest opinia stwierdzająca, że dieta eliminacyjna u matki karmiącej może być stresem sprzyjającym wczesnemu zakończeniu karmienia naturalnego (36, 37). Korzystny wpływ stosowania diety eliminacyjnej u matek karmiących piersią na występowanie atopowego zapalenia skóry u dzieci z udokumentowanym alergicznym wywiadem rodzinnym potwierdziły wyniki metaanalizy trzech badań opublikowanych przez Kramera w 2001r. (19). Badania te jednak zawierały pewne nieprawidłowości metodologiczne. Jednakże nadal dyskutuje się celowość stosowania diety eliminacyjnej w czasie laktacji w celach prewencyjnych, gdyż badania prowadzone zgodnie z EBM nie potwierdzają jej skuteczności. Przedstawione przez Hosta i wsp. (14), cytowane przez Kaczmarskiego (23) zalecenia prewencyjne w chorobach alergicznych nie zawierają wskazań do ograniczeń dietetycznych w okresie laktacji u matek dzieci z wysokim i niskim ryzykiem rozwoju alergii.
Doniesienia z ostatnich lat (8, 15, 26, 27, 34) wskazują na fakt, iż wyłączne karmienie piersią i ewentualne stosowanie diet eliminacyjnych u matek karmiących, nie zawsze gwarantuje pełną ochronę dzieci przed alergią. Dotyczy to głównie niemowląt z ciężką postacią atopowego zapalenia skóry, ze współistniejącym postępującym niedożywieniem dziecka. Uwzględniając doniesienia autorów fińskich (15, 34) i japońskich (27), jak również doświadczenia kliniczne ośrodka białostockiego, należy w takich przypadkach rozważyć zasadność kontynuacji karmienia naturalnego. Decyzję o całkowitym zaprzestaniu karmienia piersią i zastosowaniu odpowiedniego preparatu leczniczego (mieszanka elementarna) należy podejmować po wnikliwym przeanalizowaniu historii choroby dziecka i ocenie stanu zdrowotnego matki. Potwierdzeniem słusznie podjętej decyzji odstawienia dziecka od piersi jest uzyskanie poprawy stanu klinicznego dziecka oraz poprawy wskaźników stanu odżywienia i parametrów oceniających wzrastanie.
Pomimo dowodów naukowych wskazujących na możliwość uczulenia dziecka już w okresie życia wewnątrzmacicznego (in utero) stosowanie korekty dietetycznej w celach prewencyjnych u kobiet ciężarnych, w świetle dotychczasowych badań, nie znajduje pełnej akceptacji. Wynika to z faktu, że nie potwierdzono ochronnego wpływu takiego postępowania na częstość występowania choroby alergicznej u dzieci z grup ryzyka. Istnieją także obawy, że ograniczenia w diecie kobiety ciężarnej mogą spowodować wystąpienie niedożywienia zarówno u matki jak i płodu lub innego typu zagrożenia m.in. zwiększone ryzyko porodu przedwczesnego (18, 35, 39, 40).
U dzieci zdrowych (z populacyjnym ryzykiem rozwoju alergii) po okresie 4-6 miesięcy wyłącznego karmienia piersią zaleca się jego kontynuację (nawet w ograniczonych ilościach) przez pierwszy i drugi rok życia, z jednoczesnym uzupełnianiem diety o pokarmy inne niż mleko. W przypadku niedostatecznej ilości pokarmu naturalnego lub jego braku zalecane są mieszanki adap- towane lub modyfikowane, przystosowane składem do wieku dziecka. U dzieci bez rodzinnego obciążenia chorobami alergicznymi nie zaleca się w żywieniu preparatów mlecznych o zmniejszonej alergenności (mleka o nieznacznym stopniu hydrolizy białka) (44). Pełne mleko krowie nie powinno być stosowane w żywieniu dzieci do 3 roku życia, w tym okresie polecane są mieszanki mleczne typu Junior.
U niemowląt w drugim półroczu życia pokarm mleczny, naturalny lub sztuczny wymaga uzupełnienia innymi składnikami odżywczymi. Pokarmy stałe (solid foods), zgodnie z zaleceniami uwzględniającymi prewencję alergii pokarmowej, powinny być wprowadzane do diety dziecka nie wcześniej niż po ukończeniu 4 miesiąca życia. Dzieci karmione piersią lepiej akceptują i tolerują pierwsze pokarmy stałe niż niemowlęta karmione sztucznie. Rodzaj, kolejność i sposób wprowadzania pokarmów innych niż mleko do diety dziecka jest zróżnicowany i zależy od tradycji i nawyków żywieniowych panujących w rodzinie, przekazywanych często przez pokolenia. Zalecane pokarmy uzupełniające, wprowadzane od 5-7 miesiąca życia do diety niemowlęcia, powinny być potencjalnie najmniej alergizujące. Według polskich zaleceń (25) są to soki i przeciery owocowo-warzywne, zupy i papki jarzynowe, produkty zbożowe bezglutenowe (mąki i kasze z ryżu i kukurydzy), mięso, żółtko jaja, rosół, białko jaja, gluten, twaróg i inne pokarmy stałe. Okres rozszerzania diety dziecka o pokarmy stałe jest określany w języku angielskim terminem „weaning time” i oznacza czas przyzwyczajania się do czegoś nowego. W tym okresie niemowlę jest systematycznie stymulowane nowymi, innymi niż dotychczas składnikami pokarmowymi zawierającymi potencjalnie nowe antygeny. Z tego powodu ilość, jakość i sposób wprowadzania nowych pokarmów do diety dziecka wymaga wiedzy lekarzy i rodziców. Nowe pokarmy, najlepiej jednoskładnikowe, należy wprowadzać stopniowo, w odstępach kilkudniowych, celem łatwiejszej oceny ich tolerancji przez dziecko i wykrywania ewentualnych niepożądanych reakcji alergicznych. W żywieniu uzupełniającym niemowlęcia i małego dziecka należy unikać pokarmów powszechnie uznawanych za silnie alergizujące tj.: owoce cytrusowe, czekolada, orzechy i inne. Trzeba jednocześnie pamiętać, że zalecenia żywieniowe należy dostosowywać do indywidualnych potrzeb każdego dziecka, zależnych od wielu czynników genetycznych i środowiskowych, determinujących i modyfikujących tempo wzrastania i rozwój psychomotoryczny dziecka.
W żywieniowym postępowaniu prewencyjnym u dzieci karmionych sztucznie, z udokumentowanym rodzinnym obciążeniem chorobą atopową, zalecane są hydrolizaty, o potwierdzonej zmniejszonej alergenności (7). Rodzaj preparatu żywieniowego powinien być dobrany indywidualnie. O jego wyborze decydują dane z wywiadu, stopień ryzyka rozwoju alergii i tolerancja preparatu przez dziecko. Od wielu lat trwają badania, których wyniki potwierdzają skuteczność zarówno hydrolizatów o znacznym jak i nieznacznym stopniu hydrolizy białka w zapobieganiu chorobom alergicznym (5, 9, 12, 28, 42, 43).
W prowadzeniu działań profilaktycznych bardzo istotna jest wiedza na temat stopnia ryzyka zagrożenia wystąpienia choroby alergicznej u dziecka. Przedstawione ostatnio wyniki badań GINI (German Infant Nutrition Intervention) (2, 3) przeprowadzone zgodnie z zasadami EBM w populacji dzieci z dwóch regionów Niemiec (Wesel, Monachium) wykazały, że wywiad rodzinny obciążony atopowym zapaleniem skóry jest czynnikiem najwyższego ryzyka wystąpienia choroby atopowej u niemowlęcia. Badania wskazują, że ten typ manifestacji atopii u dzieci ma zasadniczy wpływ na efekty prewencyjnego działania mieszanek mlekozastępczych. Częstość występowania atopowego zapalenia skóry, pokrzywki i alergii pokarmowej w ciągu pierwszego roku życia była najniższa w grupie otrzymującej hydrolizat kazeinowy o znacznym stopniu hydrolizy, w porównaniu z mlekiem krowim (9,1 % versus 15,6 %). Badania powyższe są kontynuowane, a ostateczne ich wyniki oraz płynące z nich wnioski będą opublikowane po trzyletnim okresie obserwacji.
W świetle obowiązujących europejskich i polskich zaleceń żywieniowych preparaty sojowe obecnie nie znajdują zastosowania w profilaktyce pierwotnej i wtórnej alergii pokarmowej (7, 22, 44). Natomiast skuteczność profilaktyczna mieszanek elementarnych (mieszanina aminokwasów) w alergiach pokarmowych nie była dotychczas oceniana.
Dzieci z grupy ryzyka otrzymujące w żywieniu hydrolizaty białek mleka krowiego również wymagają w okresie „weaning time” podawania pokarmów innych niż mleczne.
U niemowląt obciążonych atopią, żywienie uzupełniające winno być prowadzone ze szczególną ostrożnością, nowe pokarmy a wprowadzane zwykle z pewnym opóźnieniem czasowym w stosunku do zdrowych rówieśników. Zaleca się by takie produkty pokarmowe jak: wołowina, cielęcina, gluten, jaja, ryby, orzechy, czekolada, owoce cytrusowe i inne były wykluczone z diety niemowlęcia i bardzo ostrożnie i stopniowo wprowadzane po 12-24 a nawet 36-tym miesiącu życia dziecka (indywidualnie).
Przykładem ciągłego poszukiwania nowych metod w leczeniu i zapobieganiu chorobom atopowym jest stosowanie probiotyków (16, 38, 39). Z powodu wielu udowodnionych korzystnych działań immunologicznych, rozważa się ich rolę w leczeniu m.in. alergii pokarmowej. Ostatnio czynione są również próby wykorzystania pewnych szczepów mikroflory jelitowej w zapobieganiu chorobom alergicznym. Pierwsze wyniki poprawnie przeprowadzonych badań w tym zakresie przedstawili autorzy fińscy. Kalliomaki i wsp. (17), wykazali znamiennie niższą częstość występowania atopowego zapalenia skóry u dzieci z rodzinnym obciążeniem chorobą atopową, których matki w ostatnich 2-4 tygodniach ciąży i niemowlęta przez 6 miesięcy po urodzeniu otrzymywały Lactobacillus GG, w porównaniu z grupą kontrolną (23% vs 46%). Ponieważ w badanych grupach dzieci nie stwierdzono różnic w stężeniu IgE we krwi, można wnioskować, że ten korzystny efekt prewencyjny stosowanego probiotyku dotyczy tylko chorób alergicznych IgE – niezależnych.
Z pewnością dalsze badania wyjaśnią w pełni rolę i efektywność stosowania probiotyków w leczeniu i ich skuteczność w zapobieganiu chorobom alergicznym.
Programy prewencyjne w chorobach atopowych, oprócz zaleceń żywieniowych, zawierają rekomendacje wskazujące na potrzebę jednoczesnej eliminacji potencjalnych zagrożeń z otoczenia dziecka w okresie przed i po jego urodzeniu (14). Istotne jest unikanie narażenia dziecka na dym tytoniowy oraz ograniczanie jego ekspozycji na różne alergeny wziewne (roztocza kurzu domowego, zwierzęce, roślinne) oraz zanieczyszczenia przemysłowe i komunikacyjne.
W działaniach profilaktycznych należy pamiętać także o potencjalnych alergenach kontaktowych znajdujących się w środowisku dziecka takich jak np. lateks obecny w gumowych zabawkach, smoczkach i innych przedmiotach.
Bardzo ważnym pierwotnym działaniem zapobiegawczym w chorobach alergicznych jest także ochrona małego dziecka przed antygenami infekcyjnymi. Można je realizować poprzez dłuższe pozostawianie niemowląt i małych dzieci w środowisku rodzinnym. Unikanie dużych skupisk dziecięcych pozwala zmniejszyć ich narażenie na wiele patogennych czynników (wirusowych, bakteryjnych, pasożytniczych), a przez to zapobiegać infekcjom, które sprzyjają rozwojowi alergii pokarmowej i innym schorzeniom alergicznym.
Nie ma dotychczas badań naukowych dających odpowiedź na pytanie, jak długo należy stosować postępowanie profilaktyczne w chorobach alergicznych. Dotychczasowe obserwacje i doświadczenia wskazują, że jest to okres dość indywidualny. Najczęściej po okresie niemowlęcym w 2 roku życia podejmowane są próby przechodzenia na normalną dietę małego dziecka. Jak wyżej wspomniano, pokarmy wykazujące silne właściwości alergizujące wprowadza się do diety tych dzieci z opóźnieniem po 2-3 roku życia.
Pomimo, że idea zapobiegania alergii pokarmowej i innym chorobom alergicznym zrodziła się dawno, bo już w 1936 roku Grulee i Stanford zalecali stosowanie odpowiedniej diety u noworodków, nadal jest problemem nie w pełni poznanym i budzącym duże zainteresowanie wielu badaczy.
Ze względu na wiele nadal nie rozstrzygniętych problemów, dotyczących działań profilaktycznych w alergii pokarmowej nad zagadnieniami, które stanowią przedmiot kontrowersji, trwają badania kliniczne.
Aktualnie, zgodnie ze stanowiskiem europejskich i polskich ekspertów w zapobieganiu alergii pokarmowej i innym chorobom alergicznym u dzieci zaleca się:
– wyłączne karmienie piersią niemowląt przez okres pierwszych 4-6 miesięcy życia;
– stopniowe rozszerzanie diety poprzez wprowadzanie pokarmów stałych po ukończeniu 4 miesiąca życia, unikając pokarmów o dużych właściwościach alergizujących;
– u dzieci z tzw. grup ryzyka obciążonych występowaniem choroby atopowej w rodzinie (pierwsza linia pokrewieństwa) podawanie hydrolizatów białka mleka krowiego o znacznym lub nieznacznym stopniu hydrolizy białka (porównawcza ocena ich skuteczności jest nadal przedmiotem badań klinicznych). W zapobieganiu alergii pokarmowej nie zaleca się preparatów sojowych;
– eliminację lub redukcję innych niż pokarmowe, potencjalnych alergenów z otoczenia dziecka (wziewnych, kontaktowych, infekcyjnych) oraz unikanie narażenia dziecka na dym tytoniowy oraz inne zanieczyszczenia środowiska.
Artykuł przygotowano w ramach działań edukacyjnych Akademii Gerber
Piśmiennictwo
Piśmiennictwo u Autorki (44 pozycje).
Nowa Pediatria 2/2002
Strona internetowa czasopisma Nowa Pediatria