Zastanawiasz się, jak wydać pracę doktorską, habilitacyjną lub monografie? Chcesz dokonać zmian w stylistyce i interpunkcji tekstu naukowego? Nic prostszego! Zaufaj Wydawnictwu Borgis - wydawcy renomowanych książek i czasopism medycznych. Zapewniamy przede wszystkim profesjonalne wsparcie w przygotowaniu pracy, opracowanie dokumentacji oraz druk pracy doktorskiej, magisterskiej, habilitacyjnej. Dzięki nam nie będziesz musiał zajmować się projektowaniem okładki oraz typografią książki.

© Borgis - Nowa Pediatria 3/2002, s. 212-217
Jerzy Socha, Anna Stolarczyk, Piotr Socha
Zachowania żywieniowe – od genetyki do środowiska społeczno-kulturowego
Food behaviour – from genetics to socio-cultural environment
z Kliniki Gastroenterologii, Hepatologii i Żywienia Instytutu „Pomnik-Centrum Zdrowia Dziecka”
w Warszawie
Kierownik Kliniki: prof. dr hab. n. med. Jerzy Socha
Streszczenie
Paper presents food behaviour in relation to genetics and environment, shows role of socio-cultural environment and possibilities of modulation of food behaviour by the diet in ontogenesis of man.
„... w każdej społeczności – czy będą to mieszkańcy tropikalnej wioski, czy też silnie zurbanizowane i stechnicyzowane społeczeństwo – spotykamy pewne praktyki i zwyczaje korzystne dla zdrowia i odżywiania oraz takie, które są dla członków tej grupy szkodliwe. Żadna kultura nie posiada monopolu na wiedzę lub absurdalności”.
D. B. Jelliffe
Przez zachowania żywieniowe rozumiemy sposób postępowania zmierzający do zdobycia pożywienia. Proces ten jest bardzo skomplikowany, uwarunkowany genetycznie poprzez produkcję różnych hormonów, neurotransmiterów, rozwój narządów zmysłów, aż po wpływ czynników środowiskowych, kulturowych oraz wiedzę na temat np. wartości pożywienia. Dziecko w wyborze pożywienia kieruje się głównie jego walorami smakowymi, zapachowymi, kolorystyką i wyglądem, a nie wartością odżywczą. Dlatego tak ważne jest, aby w produktach spożywczych wartość odżywcza była powiązana z subiektywnymi wartościami odczuwanymi przez konsumenta.
W codziennej praktyce zachowania żywieniowe opisują takie pojęcia jak: „apetyt”, „głód”, „sytość”. Przez „apetyt” (łaknienie) rozumiemy chęć spożycia pokarmu, wynikającą z jego smaku, zapachu i wyglądu. Odwrotnością pojęcia „apetyt” jest „sytość” jako odczucie zaspokojenia apetytu. „Głodem” określamy zespół przykrych wrażeń, z uczuciem konieczności poboru pokarmu, kierujących zachowaniem człowieka na jego zaspokojenie. Znanym patologicznym zachowaniem jest anoreksja (jadłowstręt) jako brak odczucia głodu. Przeci- wieństwem jest „żarłoczność” – odczucie głodu mimo spożycia pokarmu.
Ryc. 1. Czynniki regulujące łaknienie
Z punktu widzenia fizjologii, przyjmowanie pokarmu i jego metabolizm można wyjaśnić układem zamkniętym opartym na sprzężeniu zwrotnym (ryc. 1). Mózg otrzymuje informacje z organizmu za pośrednictwem układu nerwowego i hormonalnego oraz ze środowiska zewnętrznego (bodźce czuciowe-smakowe, zapachowe, wzrokowe). Po ich „przeróbce” przekazuje te informacje zwrotnie na obwód do narządów, jako sygnały nerwowe i hormonalne. Regulują one sposób poszukiwania/zdobywania/pożywienia, procesy trawienia, wydatku energetycznego i metabolizm, a następnie zwrotnie wpływają na OUN. Zachodzi wzajemna kontrola pomiędzy OUN a sygnałami wewnętrznymi (z organizmu) i ze środowiska (5).
Czynniki wpływające na kształtowanie się zachowania człowieka w zakresie alimentacji można sklasyfikować w następujący sposób:
I. Czynniki wewnętrzne:
1. genotyp; konstytucja tkanki tłuszczowej;
2. reaktywność nerwowa i hormonalna w zakresie przemiany energii;
3. struktura i czynnościowe podłoże pobudliwości ośrodków regulujących apetyt i sytość oraz układu nerwowego autonomicznego i obwodowego.
II. Czynniki zewnętrzne:
1. odżywianie w okresie prenatalnym, cechy środowiska wewnętrznego matki;
2. sposób żywienia w okresie niemowlęcym i wczesnego dzieciństwa;
3. wyuczone zachowania alimentacyjne – wpływy rodzinne, kulturowo-społeczne;
4. warunki cywilizacyjne – dostępność pokarmu, zmniejszenie zapotrzebowania na pracę mięśniową (11).
ZACHOWANIA ŻYWIENIOWE A CZYNNIKI GENETYCZNO-METABOLICZNE
Efektem żywienia jest stan odżywienia oceniany wskaźnikami antropometrycznymi (wzrost, masa ciała, BMI) itd. W ocenie patogenezy stanów odpowiedzialnych za zaburzenia odżywienia w praktyce bierzemy pod uwagę:
1. czynniki odpowiedzialne za zwiększenie i/albo zmniejszenie spożycia (np. łaknienie);
2. nieprawidłowe procesy trawienia i wchłaniania (tzw. zespół złego wchłaniania);
3. zaburzenia metabolizmu (np. nadmierne wydatkowanie energii przy zaburzeniach termogenezy). Te wzajemne zależności tłumaczy również rycina 1.
Ryc. 2. Reakcje hormonalne organizmu na zmianę masy ciała.
Bardzo ważnym czynnikiem hormonalnym, regulującym apetyt i wydatek energii, jest leptyna i receptory leptynowe w OUN. Rycina 2 obrazuje wzajemne zależności między obwodowymi a ośrodkowymi czynnikami odpowiedzialnymi za przyrost masy ciała, zwłaszcza rolę leptyny. Pozwala to na lepsze zrozumienie związków między genetyką a czynnikami środowiskowymi (18).
Leptyna jest syntetyzowana zwłaszcza w tkance tłuszczowej na obwodzie, skąd jest wydzielana do krwioobiegu. Głównym miejscem działania leptyny jest podwzgórze-ośrodki głodu i sytości. Stąd bardzo ważnym czynnikiem w regulacji łaknienia jest zdolność przechodzenia leptyny przez barierę „krew-mózg”. Leptyna współdziała w regulacji spożycia pokarmów z kilkoma peptydami: neuropeptydem Y (NPY), cholecystokininą (CCK), hormonem melanocytotropowym (MCH) itd.
Najważniejszym jednak ogniwem w regulacji apetytu jest sprzężenie między leptyną i NPY. Do głównych efektów działania leptyny należą: ograniczenie przyjmowania pokarmów, zmniejszenie masy ciała oraz nasilenie termogenezy.
Rycina 2 przedstawia uproszczone relacje między stanem odżywienia, czynnością narządów, układem podwzgórzowo-hormonalnym a łaknieniem. W rzeczywistości są to działania metaboliczne niezwykle skomplikowane (tab. 1, 2).
Tabela 1. Wybrane czynniki regulujące spożycie pokarmów.
Wzrost spożycia wywołany przez sygnały dośrodkoweZmniejszenie spożycia wywołane przez sygnały odśrodkowe
NPY 
Noradrenalina 
Hormon elanocytotropowy
(MCH)
CCK
 Insulina 
Peptyd glukagonopodobny-1 
(GLP-1) Serotonina 
Hormon uwalniający ACTH (CRF)
Tabela 2. Regulacja syntezy leptyny.
Wzrost ekspresji leptynyZmniejszenie ekspresji leptyny
Otyłość 
Spożycie pokarmu 
Glukoza 
Insulina 
Kortyzol 
Endotoksyny, cytokiny
Redukcja wagi 
Głodzenie 
Cukrzyca insulinozależna 
Ekspozycja na zimno 
Antagoniści receptorów b-adrenergicznych
Istnieje sprzężenie między steżeniem leptyny we krwi (z wyjątkiem mutacji receptorów leptynowych – objawiających się wysoką hiperleptynemią) a natężeniem metabolizmu obwodowego.
Najwcześniej poznanym peptydem obniżającym łaknienie jest CCK, podobnie działa GLP-1. Wybiórcze działanie, hamujące spożycie tłuszczu u zwierząt, wykazuje co-lipaza (trzustkowa enterostatyna).
Z kolei ApoA-IV syntetyzowana w jelitach, odpowiedzialna za transport tłuszczowy do krążenia, może być ważnym czynnikiem obwodowym w regulacji spożycia (łaknienia). Dopiero jednak wykrycie genu leptyny, a następnie kolejnych genów odpowiedzialnych za regulację łaknienia, różnicowania komórek, wzrostu itp. pozwoliło na lepsze zrozumienie związków między genetyką rozwoju a czynnikami środowiskowymi (żywieniowymi, kulturowymi).
Jak pokazano na rycinie 1, OUN koordynuje zachowanie się człowieka w zakresie instynktu odżywiania (zachowania alimentacyjne). Ośrodki te otrzymują informacje ze środowiska wewnętrznego (narządów) oraz zewnętrznego i po „obróbce” informacji kształtuje się uczucie głodu, apetytu i sytości oraz są wysyłane sygnały uruchamiające poszukiwanie pokarmu.
Wykazano również związek między rodzajem pożywienia, uwalnianymi hormonami, peptydami pobudzającymi lub hamującymi spożycie. Te zależności nie są jeszcze należycie wykorzystane w leczeniu zaburzeń odżywiania (otyłość, niedożywienie) (tab. 3 – 214).
Tabela 3. Związki pobudzające i hamujące spożycie podstawowych składników pokarmowych.
 Działanie pobudzające spożycieDziałanie hamujące spożycie
WęglowodanyGABA, NE, NPYCCK, serotonina
TłuszczeOpiaty, galaninaLeptyna, dopamina, CRF, ADH, serotonina
BiałkaGHRH, serotoninaGlukagon
GABA - kwas g-aminomasłowy
GHRH - peptyd uwalniający hormon wzrostu
CCK - cholecystokinina
ADH - hormon adiuretyczny
NE - noradrenalina
Interesującym zagadnieniem również dla praktyka jest zaangażowanie układu immunologicznego w regulację łaknienia. Nawracające i/lub przewlekłe zakażenia są ważnym czynnikiem wpływającym na rozwój somatyczny i stan odżywienia, zwłaszcza u najmłodszych dzieci. Infekcje stymulują produkcję cytokin IL-1 i TNF-alfa, a te z kolei prowadzą do zwiększenia produkcji leptyny, zmniejszenia apetytu i spadku wagi. Hormony (np. leptyna) regulujące łaknienie są aktywnie zaangażowane w immunomodulację, same są zależne od wielu cytokin oraz sprawnego funkcjonowania OUN. Leczenie dietetyczne otyłych (dieta ubogoenergetyczna) harmonizuje zaburzenia hormonalne. Może być przykładem wpływu czynników zewnętrznych (dietetycznych) na genetycznie zdeterminowany metabolizm ustrojowy (21).
Osoby otyłe, zarówno chore na cukrzycę typu 2, jak i bez cukrzycy, różnią się od osób nie otyłych hiperinsulinemią, hiperleptynemią i mniejszym stężeniem NPY w surowicy oraz zaburzeniami zależności fizjologicznych zachodzących pomiędzy wydzielaniem leptyny, insuliny i NPY. Redukcja masy ciała o ponad 10% wywiera „normalizujący” wpływ na stężenie ww. hormonów u osób otyłych (11, 15).
Bendixen i wsp. wykazali, że tłuszcze strukturalne o różnej konfiguracji nie zmieniają apetytu w porównaniu z tłuszczami „konwencjonalnymi”, ale zwiększają wydatek energetyczny, a więc mogą być przydatne w leczeniu dietetycznym. Praca ta jest innym przykładem pokazującym ewentualne możliwości – wpływania poprzez różne mechanizmy (np. nie wpływając na apetyt) na stan odżywienia. Może to być jedna z dróg leczenia otyłości (4).
Innym przykładem wpływania na stan odżywienia i metabolizm ustrojowy (również poprzez regulację łaknienia) jest zastosowanie błonnika pokarmowego. Nie do końca wyjaśniono, w jakim stopniu błonnik pokarmowy, uwalniając peptydy jelitowe oraz ulegając fermentacji w jelicie grubym, wpływa na łaknienie i metabolizm ustrojowy (12).
Jeszcze innym przykładem obrazującym wpływ tłuszczów PUFA (wielonienasycone kwasy tłuszczowe) w diecie na polimorfizm genu apolipoproteiny A-I(APOA-1) jest praca Ordovas i wsp. U kobiet-nosicielek allelu A wyższe spożycie PUFA korelowało z wyższym stężeniem HDL-cholesterolu, odwrotny efekt obserwowano u kobiet G/G. Znając np. układ genetyczny grup ryzyka narażonych na otyłość czy miażdżycę, poprzez dietę (utrwalone zwyczaje żywieniowe) można wpływać korzystnie na ich stan zdrowia (22).
ZACHOWANIA ŻYWIENIOWE A CZYNNIKI ŚRODOWISKOWO-KULTUROWE
Zachowania żywieniowe są kształtowane również przez zdolność odczuwania smaku, zapachu, wyglądu pożywienia itd. Odczuwanie smaku jest związane z pobudzeniem przez substancje chemiczne receptorów smakowych umieszczonych na języku i w innych miejscach części jamy ustnej i gardła. Rozróżniamy smaki podstawowe: słodki, słony, kwaśny i gorzki. Zapach odczuwamy wtedy, gdy substancje chemiczne pobudzają receptory węchowe w jamie nosowej. Istnieje bardzo wiele bodźców węchowych. Z punktu widzenia praktycznego ważne jest pozanosowe odczuwanie zapachów. Na doznania smakowe wpływają różne cechy pokarmu (np. kolor, lepkość, temperatura, konsystencja). Po urodzeniu narządy zmysłów podlegają jeszcze procesowi rozwoju. Z badań wynika, że smak pokarmów spożywanych przez kobietę w ciąży przenika do płynu owodniowego, z kolei połykanego przez płód. Dziecko już w życiu łonowym uczy się doznań smakowych (tab. 4).
Tabela 4. Zmiany w reakcji małych dzieci na różne smakia (za 20).
 Płód i wcześniakiNoworodkiDzieci 1-24 mż.
Smak słodkiCukryUpodobanieUpodobanieUpodobanie
Smak kwaśnyKwas cytrynowyNieznaneOdrzucanieOdrzucanie
Smak gorzkiChininaNieznaneOdrzucanieNieznane
 MocznikNieznaneObojętność
Odrzucanieb
Odrzucanie
Smak słonyNaClNieznaneObojętność
Odrzucaniec
Obojętność
Upodobaniee
Smak ostryGlutaminian soduNieznaneUpodobaniedUpodobanied
a Reakcja dzieci na roztwory o różnym smaku w porównaniu z wodą lub substancją rozcieńczającą.
b Badania wyrazu twarzy wskazują na odrzucanie, a badania na podstawie ilości spożywanego pokarmu - na obojętność.
c Ocena w oparciu o aktywność ssania wskazuje na odrzucanie, a badania wyrazu twarzy lub ilości spożywanego pokarmu - na obojętność.
d Upodobanie obserwuje się tylko w przypadku zmieszania glutaminianu sodu z zupą. Czysty roztwór glutaminianu sodu jest odrzucany w porównaniu ze zwykłą wodą.
e Upodobanie pojawia się mniej więcej w wieku czterech miesięcy; wcześniej obserwuje się obojętność lub odrzucanie (w zależności od zastosowanej metody).
Podobnie pokarm kobiecy zawiera kombinacje smaków, charakteryzujących spożyte przez matkę pokarmy. Karmione naturalnie niemowlę wyczuwa te smaki, reagując na nie zmianą zachowania. Wszystkie niemowlęta preferują smak słodki, unikając gorzkiego. Ma to wpływ na wybór pokarmów, akceptację smaków typowych dla kręgu kulturowego. Istnieją różnice w stosowaniu pierwszych pokarmów uzupełniających w różnych częściach świata. Wczesne doznania smakowe z mlekiem matki mogą dzięki przyzwyczajeniu wpłynąć na to, że dziecko będzie w przyszłości chętnie spożywać pokarmy o takich samych walorach smakowych. Wprowadzając pokarmy o smaku gorzkim, takie jak warzywa zielone, rodzice powinni spodziewać się pewnego „okresu nauki”.
Pierwsze pokarmy „stałe” i rozszerzanie diety mają istotny wpływ na kształtowanie się odczuć smakowych. W Polsce zazwyczaj najpierw podajemy gęsty przecierowy sok z jabłek lub marchwi, następnie zupę jarzynową z kleikiem ryżowym i masłem. Kolejno wprowadza się gotowane mięso i żółtko jaja (16, 24).
Akceptacja smakowa nowych produktów przez niemowlę w drugim półroczu zależy od wcześniejszych doświadczeń. Podawanie cztero-, pięciomiesięcznym niemowlętom przez 9 kolejnych dni purée marchwiowego, ziemniaczanego lub z mieszanych jarzyn powodowało różną akceptację kolejnego nowego posiłku uzupełniającego – zupy z mięsem. Podobnie, uprzednie częste podawanie soków poprawiało akceptację purée marchwiowego. Doświadczenie to ma ogromne praktyczne znaczenie, wskazując na rolę urozmaicenia smakowego pokarmów w kształtowaniu, akceptacji nowych posiłków stałych przez niemowlę w okresie rozszerzania diety (13).
Zalecenia dietetyczne dla niemowląt i małych dzieci opracowane przez Amerykańską Akademię Pediatryczną w 1994 r. w pierwszych punktach zwracają uwagę na urozmaicanie posiłków oraz kierowanie się apetytem dziecka. W pierwszych miesiącach życia pokarm kobiecy jest jedynym posiłkiem, ale w następnych miesiącach niemowlę odczuwa potrzebę stopniowej nauki i radości z rozszerzania, urozmaicania diety. Obserwacja zachowań dziecka przy karmieniu pozwala uniknąć przekarmiania lub niedożywienia (7, 10, 14).
Wskazaniem do rozszerzania diety i jej uzupełniania o nowe produkty jest nie tyle wiek dziecka, co „gotowość” do jedzenia, wyrażająca się: 1 – indywidualnym tempem wzrostu niemowlęcia, 2 – potrzebami żywieniowymi oraz 3 – tempem dojrzewania czynnościowego i neurologicznego.
Niedostateczny przyrost masy ciała, niezadowolenie po jedzeniu, wkładanie rączek do ust, itd. mogą być oznakami głodu. Z kolei zaciskanie ust, odwracanie głowy od łyżeczki, odpychanie ręki osoby karmiącej wskazują na sytość.
W rozwoju nawyków żywieniowych bardzo ważne jest zrozumienie następujących pojęć: „mealtime behaviour” (czas gotowości do jedzenia, którą uzyskuje niemowlę), „mealtime partnership” (uzyskanie przez niemowlę odpowiedniego rozwoju pozwalającego mu na zachowania żywieniowe wyrażane zewnętrznymi oznakami głodu czy sytości) oraz „mealtime communication” (sposoby komunikowania w zależności od rozwoju o odczuciu głodu czy sytości). Jest to dobry przykład współpracy między „biologią” a czynnikami społeczno-kulturowymi w rozwoju żywienia niemowląt. Niemowlę rozwijające się prawidłowo tzn. podnoszące głowę, siadające, z wykształconą koordynacją ruchów rączek wykazuje również naturalną dojrzałość do jedzenia posiłków o urozmaiconej konsystencji.
Historycznie biorąc, do bardzo ważnych czynników wpływających na spożycie pokarmów należy postawa rodziców odnośnie karmienia dowolnego („ad libitum”) czy na żądanie („on demand”).
Tradycyjnie „konkurują” ze sobą dwa poglądy odnośnie karmienia niemowlęcia: na żądanie czy w ustalonych porach dnia. Częstsze posiłki wydają się być bardziej fizjologiczne odnośnie uwalniania insuliny z komórek B trzustki, nie powodując dużych wahań dobowych glikemii.
Zdrowe niemowlę w wieku ok. 6 tygodni ma już rozwiniętą zdolność samoregulacji przyjmowania posiłków – akceptacji lub odrzucenia posiłku. Bezpieczne rozszerzanie, uzupełnianie diety o nowe posiłki jest uwarunkowane dojrzałością rozwojową, biologiczną dziecka, np. postawą siedzącą, zdolnościami chwytnymi itd.
Wiemy z doświadczenia jak ogromne mamy problemy z karmieniem sztucznym, wprowadzeniem nowych posiłków, nauką jedzenia u niemowląt, które nie wykazują „gotowości” do karmienia – np. u dzieci z mózgowym porażeniem dziecięcym.
Warto jednak mieć świadomość, że przez żywienie, odpowiedni dobór pokarmów możemy „programować metabolizm” ustrojowy zaplanowany genetycznie. Przykładem może być rozwój otyłości już przed 2 rokiem życia. Istnieją dowody, że przekarmianie w tym okresie dietą bogatobiałkową poprzez uwalnianie hormonu wzrostu (HGH) i insulinowego czynnika wzrostowego (IGF-1) prowadzi do wzrostu liczbowego i objętościowego adipocytów, co objawia się otyłością. Badania populacyjne wykazały, że jeżeli dzieci przed 2 rokiem życia mają nadwagę, która zazwyczaj łączy się z większym wzrostem, częściej rozwija się u nich otyłość w wieku młodzieńczym i dorosłym, ale ostateczny wzrost jest niższy.
Podobnych związków między genetyką a wzorcami karmienia, kształtowanymi zazwyczaj przez rodziców (mealtime partnership) mamy wiele. „Programowanie żywieniowe” może zachodzić na wielu płaszczyznach, również poprzez właściwości biochemiczne i fizykochemiczne pokarmów. Przykładem mogą być posiłki o wyższej gęstości (dotyczy to zazwyczaj tłuszczów) przy jednoczesnym zaniżonym spożyciu węglowodanów złożonych (jarzyn, owoców). Przy posiłkach o wyższej gęstości dochodzi do spożywania większej ilości kalorii przy tej samej objętości. Ponadto, tłuszcze charakteryzują się niskim wydatkiem energii na termogenezę (ok. 3%) i słabym działaniem hamującym na ośrodek sytości.
Należy wspomnieć o hipotezie Barkera, łączącej otyłość, zawały serca, udary mózgu występujące w wieku dorosłym z niedożywieniem płodów w pierwszych dwóch trymestrach ciąży. Wyżej wymienione fakty wskazują, że na wszystkich etapach rozwoju, a zwłaszcza w życiu płodowym i niemowlęcym, programowanie żywieniowe ma kolosalny wpływ na zdrowie w przyszłości (ryc. 3 – str. 216) (2, 23).
Ryc. 3. Czynniki warunkujące rozwój psychosomatyczny.
Tłuszcze dostarczają nie tylko energii. Na przykład PUFA i ich metabolity – AA i DHA – biorą udział m.in. w rozwoju OUN, siatkówki i regulacji wzrostu. Tłuszcze również regulują motorykę przewodu pokarmowego, uwalniając peptydy jelitowe (CCK, somatostatynę) itd. Mają znaczny udział w regulacji uczucia sytości, chociażby poprzez uwalnianie CCK i leptyny. Wpływają w różnym stopniu na poszczególne obszary metabolizmu, np. wchłaniania wapnia. Trójglicerydy z przewagą kwasu palmitynowego przy węglu B (podobnie jak w pokarmie kobiecym) sprzyjają lepszemu wchłanianiu wapnia. Trawienie i wchłanianie tłuszczów jest już wykształcone we wczesnym okresie niemowlęcym. W drugim półroczu nadal tłuszcze są ważnym źródłem energii, chociaż stopniowo wzrasta znaczenie węglowodanów (17, 19).
W żywieniu małego dziecka zwraca się uwagę na przyjmowanie węglowodanów złożonych (jarzyny, owoce, soki), biorąc pod uwagę ich korzystne działanie jako nośników energii (pamiętając, że dostarczają znacznie mniej kalorii niż tłuszcze), zwłaszcza frakcji błonnika ulegającej fermentacji – ok. 2 kcal/g. Z punktu widzenia dietetycznego korzystniejsze są węglowodany złożone o niższym „indeksie glikemicznym”, powinna być uwzględniona frakcja oligosacharydów o właściwościach prebiotycznych, harmonizujących mikroflorę jelitową. Błonnik pokarmowy odgrywa również znaczną rolę w regulacji motoryki.
Najwcześniej w rozwoju ontogenetycznym dochodzi do rozróżniania i pozytywnej reakcji na uczucie słodkości. Węglowodany można by poszeregować według „słodkości”: od najmniej słodkiego cukru, którym jest laktoza, do najsłodszego – sacharozy (fruktozy). Natura na przestrzeni tysięcy lat, kierując się mechanizmami genetycznymi (ewolucyjnymi), wytworzyła pewne modele, preferencje, korzystne dla przetrwania gatunku. Laktoza w żywieniu naturalnym chroni niejako niemowlę przed przekarmianiem. Wiemy z kolei, że sacharoza podana w małej ilości niemowlęciu z „niepokojem”, np. z kolką jelitową działa antystresowo (prawdopodobnie poprzez uwalnianie opioidów).
Należy podkreślić, że dodatek małych ilości soli do pożywienia zwiększa akceptację smakową posiłków przez niemowlęta. Zalecenia ograniczania spożycia sodu związane są z obawą o nadciśnienie, chociaż do końca nie udowodniono współzależności i możliwości zapobiegania nadciśnieniu (lub jego leczenia) przez restrykcje w spożyciu soli.
Wydaje się, że rozwiązano problem niedoboru żelaza oraz jodu poprzez fortyfikację mieszanek mlecznych żelazem. Podając niemowlętom mleko i jego przetwory oraz dodatkowo zgodnie z zaleceniami podając witaminę D, zapobiegamy niedoborom żelaza i jodu oraz osteopenii. Natomiast nie mamy rozeznania co do niedoboru innych składników, np. cynku, któremu również przypisuje się znaczenie w regulacji łaknienia (9).
Środowisko pediatryczne podejmuje od wielu lat wysiłki, aby upowszechniać wiedzę o żywieniu i pielęgnacji, zwłaszcza niemowląt. Organizowane są różne szkolenia podyplomowe, sympozja itp. Różne instytucje naukowe opracowują zalecenia żywieniowe. Podkreśla się, że celem edukacji żywieniowej jest: praktyczna znajomość zapotrzebowania na składniki odżywcze w kolejnych etapach rozwoju i wykorzystywanie tej wiedzy. Podkreśla się rolę stylu życia (w tym aktywności fizycznej) oraz prawidłowych nawyków żywieniowych w kształtowaniu zdrowia. Zadaniem pediatry i dietetyka jest, aby między innymi poprzez optymalny sposób żywienia stworzyć możliwość pełnej realizacji potencjału genetycznego osobnika, uzyskując optymalny poziom rozwoju psychosomatycznego.
Tymczasem codzienna praktyka pokazuje, że realizacja zaleceń lekarzy w zakresie żywienia niemowląt jest niezadowalająca. Nadal niedostateczne jest karmienie piersią. Spowolnienie okresowo tempa wzrostu, zarówno w I jak i w II półroczu, należy wiązać z niedoborami żywieniowymi, (np. żelaza, cynku itp.), chociaż nie znajdujemy potwierdzenia tego faktu w obiektywnych badaniach. Spotyka się również często objawy przekarmienia i otyłości (6).
Dziecko prawidłowo żywione charakteryzuje się harmonijnym rozwojem somatycznym (harmonijne proporcje między wzrostem i masą ciała), psychicznym (intelektualnym, emocjonalnym), wykazuje „radość życia”, aktywność fizyczną. Należy pamiętać, że występujące okresowo „choroby dziecięce” np. stany gorączkowe, wymioty, biegunka czy zaparcia mogą prowadzić do niedożywienia. Stąd tak ważne jest, aby w wyżej wymienionych stanach zapewnić prawidłowe żywienie, nie stosując diet niedoborowych (1).
Warto pamiętać, że o zdrowiu decyduje nie tylko żywienie. Aktywność ruchowa czy stosowanie ćwiczeń biernych, masaży u niemowląt (zwłaszcza niedożywionych) wzmagało łaknienie i pomagało w leczeniu żywieniowym (1, 8).
PODSUMOWANIE
1. Poprzez urozmaicanie diety rodzice zapewniają dziecku dostarczenie pełnowartościowych i zbilansowanych składników odżywczych i jednocześnie stwarzają możliwość rozwoju indywidualnych upodobań smakowych.
2. Istnieje nadal konieczność określenia optymalnego zapotrzebowania na energię i składniki pokarmowe w celu optymalizacji rozwoju psychosomatycznego.
Do przyszłości należy lepsze poznanie wzajemnych relacji między genetyką a wpływem środowiska (żywienie, czynniki społeczne) i ich praktyczne wykorzystanie w profilaktyce i leczeniu chorób cywilizacyjnych (dietozależnych).
„Dziecko prawidłowo żywione – to dziecko zdrowe
Choroby dziecka – to plamy na słońcu rodzinnem
Któraż matka nie chciałaby im zapobiec?”
Dr med. F.K. Cieszyński „Higjena noworodka i niemowlęcia”, Warszawa 1928
„Inferior doctors treat the patient´s disease
Mediocre doctors treat the patient as a person
Superior doctors treat the community as a whole”.
Huang Lee, 2600 BC
Piśmiennictwo
1. Baker S.S.: Feeding the sick child. Pediatric Basics, 1994, 68:12-16. 2. Barker D.J.P.: Maternal nutrition, fetal nutrition, and disease in later life. Nutrition, 1997, 13, 13:807-813. 3. Bell E.B., Rolls B.J.: Energy density of foods affects energy intake across multiple levels of fat content in lean and obese women. Am. J. Clin. Nutr., 2001, 73:1010- 8. 4. Bendixen H., et al.: Effect of 3 modified fats and a conventional fat on appetite, energy intake, energy expenditure, and substrate oxidation in healthy men. Am. J. Clin. Nutr., 2002, 75:47- 56. 5. Bray G.A., Tartaglia L.A.: Medical strategies in the treatment of obesity. Nature, 2000, 404:672-677. 6. Coletta F.: Zalecenia lekarzy a praktyka w zakresie żywienia niemowląt w Polsce. W: Żywienie niemowląt w okresie wprowadzania pokarmów uzupełniających. Red. J. Socha, A. Stolarczyk, 1998, Borgis, 31-37. 7. Coletta F.A., Bartholmey S.A.: The 1994 dietary guidelines for infants. Pediatric Basics, 1994, 691. 8. Field T.: The benefits of infant massage on growth and development. Pediatric Basics, 1995, 71:8-12. 9. Fleischer Michaelsen K.: Nutrition and growth during infancy. The Copenhagen Cohort Study. Acta Paediatrica, 1997, vol. 86, suppl.:420 1-36. 10. Fomon S.J.: Pay attention to your baby, s appetite to avoid overfeeding or underfeeding. Pediatric Basics, 1994, 691:8-13. 11. Franek E.: Postępy patofizjologii otyłości i jej głównych klinicznych skojarzeń. Medycyna Metaboliczna, 2001, 1:41-52. 12. Freeland K.R., Wolever T.M.: Effect of cereal fiber compared to glycemic carbohydrate on appetite, short-term food intake,orocecal transit time and blood glucose. Am. J. Clin. Nutr., suppl.10, 2002, 75:379S-380S. 13. Gerrish C.J., Mennela J.A.: Flavor variety enhances food acceptance in formula feed infants. Am. J. Clin. Nutr., 2001, 73:1080- 5. 14. Kleinman R.E.: Build to a variety of foods. Pediatric Basics, 1994, 691:2-7. 15. Krotkiewski M.: Układ immunologiczny i regulacja uczucia głodu. Medycyna Metaboliczna, 2001, 1:36-38. 16. Książyk J.B., i wsp.: Zalecenia żywienia niemowląt. Standardy Medyczne 7/8 (lipiec/sierpień), tom 3, 2001. 17. Lien E.L., et al.: The effect of triglyceride positional distribution on fatty acid absorption in rats. JPGN, 1997, 25:167-174. 18. Lonnqvist F., et al.: Leptin and its potential role in human obesity. J. of Intern. Med., 1999, 245:643-652. 19. Manson W.G., et al.: Development of fat digestion in infancy. Arch. Dis. Child Fetal Neonatal Ed., 1999, 80:F 183-F 187. 20. Mennella J.A., Beauchamp G.K.: Pierwsze doznania smakowe – kiedy się zaczynają? World Feeding Views, 1995, 1, 1-7. 21. Niemiec M.A., i wsp.: Wpływ odchudzania na oś leptyna-neuropeptyd Y u osób z cukrzycą i bez cukrzycy. Medycyna Metaboliczna, 2001, 1:18-25. 22. Ordovas J.M., et al.: Polyunsaturated fatty acids modulate the effects of the APOA1 G-A polymorphism on HDL-cholesterol concentrations in a sex-specific manner: the Framingham Study. Am. J. Clin. Nutr., 2002, 75:38-46. 23. Parizkova J., Rolland-Cachera M.F.: High proteins early in life as a predisposition for later obesity and further health risks. Nutrition, 1997, 13:818-819. 24. Rudzka-Kańtoch Z., et al.: Well Baby´s Feeding. Warszawa, Oficyna Literatów „Rój” 1995. 25. Svahn J.C., et al.: Macronutrient and energy intakes in young children fed milk products containing different quantities and qualities of fat and protein. JPGN, 1999, 29:273- 281. 26. Walter T.: Influence of iron deficiency on cognition in infancy and childhood. Pediatric Basics, 1995, 71:2-5.
Nowa Pediatria 3/2002
Strona internetowa czasopisma Nowa Pediatria