Chcesz wydać pracę doktorską, habilitacyjną czy monografię? Zrób to w Wydawnictwie Borgis – jednym z najbardziej uznanych w Polsce wydawców książek i czasopism medycznych. W ramach współpracy otrzymasz pełne wsparcie w przygotowaniu książki – przede wszystkim korektę, skład, projekt graficzny okładki oraz profesjonalny druk. Wydawnictwo zapewnia szybkie terminy publikacji oraz doskonałą atmosferę współpracy z wysoko wykwalifikowanymi redaktorami, korektorami i specjalistami od składu. Oferuje także tłumaczenia artykułów naukowych, skanowanie materiałów potrzebnych do wydania książki oraz kompletowanie dorobku naukowego.

© Borgis - Nowa Pediatria 4/2009, s. 94-100
*Joanna Kałużna-Czaplińska1, Monika Michalska1, Ewa Socha1, Sylwia Błaszczyk2, 3, Anna Rozetti-Szymańska2, Jacek Rynkowski1
Niedobory żywieniowe u dzieci na przykładzie autystyków**
Nutritional deficiencies in children for example of autistic children
1Instytut Chemii Ogólnej i Ekologicznej, Wydział Chemiczny, Politechnika Łódzka
Dyrektor Instytutu: prof. dr hab. Jacek Rynkowski
2Navicula Centrum, Łódź
3Pracownia Pedagogiki Specjalnej, Wydział Nauk o Wychowaniu, Uniwersytet Łódzki
Streszczenie
Aim.The aim of this study is to identify potential nutritional deficits in children with autism, and a correlation between the diet and functioning of an autistic child.
Material and methods. The studies concern five cases of children with autism aged from 8 to 10 years. Daily intake of nutrients for the five cases was obtained an the basis of the seven day diet described in the report prepared by the parents. For all five cases, nutrient values were calculated on the basis of literature data taking into account the portion size and dose of supplements. The children were diagnosed as autistic using the criteria for ICD-10 (DSM IV).
Results. The characteristics of functioning of each of the five autistic children obtained from the studies, psychological testing and speech therapy were presented. Nutrient values for each autistic child were compared with RDA (Recommended Dietary Allowances).
Conclusion. The studies showed that the diet of autistic children should be enriched in vitamins of B group and vitamin C. In the case of autism, an appropriately composed diet and the reduction in the consumption of certain allergens can significantly prevent problems with the digestive, immune and neurological system.
Słowa kluczowe: autism, diet, nutrients, RDA.
Wstęp
Autyzm to całościowe zaburzenie rozwojowe charakteryzujące się deficytami w sferze społecznej, komunikacyjnej oraz powtarzalności zachowań, mające wpływ zarówno na komórki mózgowe, jak też na układ pokarmowy i odpornościowy. Jednoznaczna przyczyna spektrum zaburzeń autystycznych (ang. autism spectrum disorders – ASD) nie jest znana. Istnieje coraz więcej doniesień literaturowych, że autyzm może być spowodowany przez wiele czynników, takich jak: niewłaściwa dieta, zanieczyszczenia środowiska – głównie metale ciężkie, przyjmowane szczepionki i nadmierna ilość przyjmowanych antybiotyków. Czynniki te mogą być odpowiedzialne za zaburzenia ze strony układu pokarmowego, mogą zaburzać pracę jelit, a w konsekwencji procesy prawidłowego wchłaniania i trawienia. W takich przypadkach najlepszym sposobem na polepszenie stanu zdrowia dziecka jest zastosowanie specjalistycznej diety. Z naukowego punktu widzenia badania nad autyzmem na temat czynników dietetycznych, to tylko niewielki odłam prowadzonych badań. Jest oczywiste, że czynniki dietetyczne nie są jedyną przyczyną autyzmu, ale odpowiednia dieta może poprawić funkcjonowanie wielu dzieci autystycznych.
Wyniki badań naukowych i obserwacji wykazały ścisłą zależność miedzy żywieniem, a rozwojem fizycznym i umysłowym dziecka. Nieprawidłowe żywienie dziecka może spowodować zarówno głód ilościowy (brak dostatecznej ilości pożywienia), jak i jakościowy, wynikający z braku wielu niezbędnych składników odżywczych w pożywieniu (1). Niezwykle ważne w przypadku dzieci autystycznych jest więc obserwowanie wpływu codziennej diety na ich samopoczucie i zachowanie.
Duża liczba dzieci z autyzmem ma tzw. sprzężone zaburzenia układu nerwowego, immunologicznego i pokarmowego. Zaburzenia układu pokarmowego to przede wszystkim: biegunka, refluks żołądkowo-przełykowy, zaparcia, bóle brzuszne, i inne (2-6). Związek pomiędzy autyzmem a zaburzeniami układu żołądkowo-jelitowego po raz pierwszy został przedstawiony już w latach siedemdziesiątych (7). Rodzaje opisanych zaburzeń układu żołądkowo-jelitowego to: przewlekła biegunka, nadmierne gazy, bóle brzuszne opisane przez Horvatha (5), zaparcia opisane przez Quigleya i Hurleya (8), oraz nietolerancja pokarmów opisana przez Wakefielda (9). Objawy tych zaburzeń nieleczone mogą przyczyniać się do groźnych powikłań i komplikacji. Nieleczone zaparcia, mogą prowadzić między innymi do choroby okrężnicy (10). W literaturze są doniesienia dotyczące występowania zaburzeń układu żołądkowo-jelitowego u dzieci z ASD, a także trudności z przyjmowaniem przez nie posiłków (11-15). Zwyczaje żywieniowe i sposób jedzenia dzieci autystycznych są bardzo specyficzne. Często, na przykład dzieci autystyczne preferują tylko posiłki jednego koloru. Wybiórcza, niedostateczna dieta może istotnie wpływać na pogłębienie się zaburzeń ze strony układu żołądkowo-jelitowego (11, 13, 14).
Ze względu na zróżnicowanie przypadków autyzmu u dzieci, biochemiczne leczenie polegające na doborze indywidualnej diety, a także suplementacji wpływa na istotną poprawę funkcjonowania tylko pewnej podgrupy dzieci z autyzmem. W przypadku dzieci istotne jest dostarczenie do organizmu wszystkich niezbędnych składników odżywczych i to w odpowiednich proporcjach. Stosowanie diety, która ma na celu zmniejszenie stężenia cukru we krwi, pozwala na przykład zmniejszyć stany napięcia i drażliwości oraz poprawić koncentrację u dzieci. Regularne spożywanie białek warunkuje dostarczenie aminokwasów, które wykorzystywane są do syntezy neuroprzekaźników (16).
Przygotowanie produktów (pasteryzacja, mrożenie, gotowanie) może pozbawić żywność części składników, konieczne jest więc uzupełnianie diety w te brakujące składniki. Są to głównie minerały, witaminy oraz przypominające je swoim działaniem związki chemiczne (np. flawonoidy, koenzym Q10, luteina), a także błonnik i nienasycone kwasy tłuszczowe. Suplementy diety stanowią ważne źródło składników odżywczych zwłaszcza w sezonie zimowym, kiedy ograniczony jest dostęp do świeżych owoców i warzyw (17, 18). Bezpieczne poziomy witamin i składników mineralnych uregulowane są prawnie (Rozporządzenie ministra zdrowia z dnia 19 grudnia 2002 r. w sprawie suplementów diety) i ustalone są na podstawie oceny ryzyka, w oparciu o ogólnie akceptowane dane naukowe, uwzględniając zmienne stopnie wrażliwości różnych grup konsumentów. Potencjalny deficyt składników pokarmowych u dziecka można ustalić porównując dzienne spożycie danego składnika z wartościami dziennego zapotrzebowania na składniki pokarmowe RDA (Recommended Dietary Allowances) (19).
Stan wiedzy na temat problemów odżywiania u dzieci autystycznych jest szczątkowy.
Różnica w modelu sposobu żywienia pomiędzy autystykami, a dziećmi z grup odniesienia, nie tłumaczy jednak żywieniowych deficytów obserwowanych u autystyków (19). W jednym z niewielu artykułów Raiten i Massaro (21) badali przyjmowanie pokarmów, stosując następujące kryteria: siedmiodniowa dieta, pory posiłków w grupie 40 dzieci obciążonych autyzmem. Następnie otrzymane wyniki porównali z 36 dziećmi zdrowymi. Badania te pokazały, że dzieci z ASD przyjęły więcej białka i węglowodanów jak również niacyny, tiaminy, ryboflawiny, wapnia, fosforu, i żelaza.
Shearek (22) monitorował przyjmowanie pokarmów w grupie 26 dzieci z ASD według diet, pór spożywanych posiłków przez 3 kolejne dni. Podczas badań zaobserwował, że wartość energetyczna posiłków oraz spożyte białko u 24 dzieci z ASD było w normie, bądź nieznacznie powyżej normy. Jedynie u dwójki autystyków wyniki były poniżej normy.
Porównano struktury aminokwasów w surowicy dla 26 dzieci autystycznych stosujących typową dietę i 10 dzieci stosujących dietę bezglutenową i bezkazeinową. Badania te ukazały, że zarówno dzieci poddane diecie bezkazeionej i bezglutenowej jak i dzieci poddane typowej diecie miały znaczne niedobory aminokwasów, co może wskazywać na słabsze przyswajanie białka u autystyków (23).
Częstotliwość zaburzeń układu żołądkowo-jelitowego występujących u dzieci autystycznych zapoczątkowała hipotezę, że patologia zaburzeń układu żołądkowo-jelitowego może być przyczyną chorób neurologicznych (9, 24, 25). Na przykład połączono chorobę otrzewnej ze schizofrenią. Choroba otrzewnej prowadzi do choroby jelit, która kończy się uszkodzeniem jelita i przepuszczalnością, a to z kolei prowadzi do zaburzeń neurologicznych i psychiatrycznych (26, 27). Jak podaje literatura ryzyko wystąpienia choroby otrzewnej u osób ze schizofrenią jest podwyższone (28).
U części autystyków obserwuje się alergie pokarmowe (29). Przy współistniejącej przepuszczalności jelitowej, deficytach enzymatycznych i zaburzonej florze jelitowej – pokarm jest źle trawiony, a przedostając się przez uszkodzoną śluzówkę, trafia do krwiobiegu. Niezwykle szkodliwymi alergenami dla autystyków są proteina mleka (kazeina) i proteina zboża (gluten), które to mają zbliżoną budowę do morfiny. Gromadząc się w mózgu mogą wpływać na zmiany zachowania takie jak: nadpobudliwość, depresja, agresja i inne (23, 30, 31).
Dieta bogata w skrobię, sacharozę i gluten, a także długotrwała terapia antybiotykowa mogą doprowadzić do przerostu w jelitach grzybów patogennych. U części autystyków diagnozowana jest kandydoza, czyli przerost drożdżaka Candida Albicans. Candida Albicans może być potencjalnym enteropatogenem, powodującym między innymi ostre biegunki i biegunki poantybiotykowe, a także infekcje górnych dróg oddechowych, układu siateczkowo-śródbłonkowego, wsierdzia i nerek (32-34).
W pracy podjęto się próby ustalenia potencjalnych deficytów pokarmowych u dzieci autystycznych, a także próby określenia korelacji między dietą a funkcjonowaniem dziecka dotkniętego autyzmem.
Materiał i metody
Badaną grupę stanowi pięcioro dzieci autystycznych w przedziale wiekowym od 8 do 10 lat. Dzieci te znajdują się w grupie dydaktycznej placówki terapeutycznej Navicula-Centrum w Łodzi.
Dzienne spożycie składników pokarmowych dla piątki dzieci: kalorii, białka, tłuszczów, cholesterolu, węglowodanów, błonnika, sodu, żelaza i wiatmin A, D, E, C, B6, B12 oraz folianów uzyskano z raportu siedmiodniowego sporządzonego starannie przez rodziców. Wartości spożywanych składników pokarmowych obliczone zostały na podstawie danych literaturowych (35-37) z uwzględnieniem wielkości porcji oraz dodatkowo przyjmowanych witamin i suplementów. Dane te zostały porównane z wartościami dziennego zapotrzebowania na składniki pokarmowe (RDA – Recommended Dietary Allowances) uzyskanymi z literatury (18, 19). Ponadto wyniki porównano z wartościami spożywanych składników pokarmowych w grupie dzieci zdrowych (grupa odniesienia), które pozyskano z literatury (20).
Dodatkowo przedstawiliśmy charakterystykę funkcjonowania psychospołecznego pięciorga dzieci ze stwierdzonym autyzmem dziecięcym. Dzieci były diagnozowane przez lekarzy terapeutów pracujących w placówce Navicula – Centrum w Łodzi zgodnie z obowiązującymi kryteriami ICD-10.
Wyniki
Ze względu na wiek, aktywność fizyczną i płeć zapotrzebowanie na poszczególne składniki pokarmowe niezbędne dla zdrowia jest dla różnych osób inne. Zapotrzebowanie to można określić za pomocą wartości czynnika dziennego zapotrzebowania na składniki pokarmowe RDA, który uwzględnia także wiek dziecka. W pracy tej wyniki dziennego spożycia składników pokarmowych obliczono dla pięciu przypadków dzieci autystycznych, a następnie porównano do RDA dla dzieci w przedziale wiekowym od 7 do 10 lat dla tłuszczów, węglowodanów i błonnika (18, 19), a także do dziennego spożycia składników pokarmowych obliczonych dla grupy odniesienia (20). Dzienne spożycie substancji pokarmowych wyliczone na podstawie siedmiodniowej diety dla pięciu przypadków dzieci autystycznych przedstawiono w tabeli 1.
Tabela 1. Dzienne spożycie substancji pokarmowych wyliczone na podstawie siedmiodniowej diety dla pięciu przypadków dzieci autystycznych.
 Przypadek 1Przypadek 2 Przypadek 3Przypadek 4Przypadek 5 RDA (7-10 lat) (18, 19) Dzieci zdrowe (20)
Kalorie[kcal]661,53950,31162,98894,891049,671130 (Total 2000)1207,24
Białko [g]30,0832,5250,9140,1248,582846,88
Tłuszcze [g]32,3927,7846,5439,7340,38Nie ustalone40,97
Cholesterol [mg]104,88118,74171,56154,17172,09300 114,81
Węglowodany [g]66,3147,86136,8591,35137,02Nie ustalone168,69
Błonnik [g]5,4513,8810,87,5611,68Nie ustalone11,75
Sód [mg]595,43280,821140,47951,9738,18400 1733,11
Żelazo [mg]4,438,6319,2418,097,091010,17
Witamina A [?g]197,17658,321353,291148,42762,7700-
Witamina D [?g]0,851,3112,031,71,2510-
Witamina E [mg]3,354,0614,834,185,37-
Witamina C [mg]22,4438,2732,919,5525,974559,77
Witamina B6 [mg]0,290,250,40,30,041,4-
Foliany [?g]29,382045,9531,8614,32100-
Witamina B12 [?g]0,450,240,920,710,141,4-
Charakterystyka badanych przypadków
Przypadek 1.
W sferze interakcji społecznych obserwowane jest bardzo duże natężenie takich zaburzeń, jak: brak kontaktu wzrokowego, ograniczenia w odbiorze bodźców społecznych, brak wykonywania poleceń, brak inicjowania kontaktu z innymi. W sferze komunikacji występuje brak komunikacji z otoczeniem, brak rozwoju mowy czynnej i prób kompensowania jej braku. Zdiagnozowane u dziecka zaburzenia układu pokarmowego to: biegunki, nieprzyjemny zapach z ust, bóle brzucha, niechęć do jedzenia.
Analiza wyników dziennego spożycia składników pokarmowych i RDA, zawartych w tabeli 1, wykazała znaczne deficyty w przyjmowaniu kalorii, cholesterolu, żelaza, witamin A, D, E, C, B6, B12 i folianów, natomiast wartości przyjmowanego białka i sodu są podwyższone. Porównując Przypadek 1 z grupą odniesienia, dzieci zdrowe przyjmują większe ilości białka, tłuszczy, cholesterolu, węglowodanów, błonnika, sodu, żelaza i witaminy C.
Charakterystyka przypadku
Wiek dziecka 8 lat
PłećChłopiec
Choroby współtowarzysząceCzęste zapalenia oskrzeli, zaburzenia układu pokarmowego
Rozwój motorycznyBez poważnego opóźnienia rozwojowego
Rozwój poznawczyPogranicze znacznego/głębokiego upośledzenia umysłowego
Przebieg rozwoju mowyNie rozwinęła się nigdy, bez epizodu regresu
ZachowanieZwiększona pobudliwość, ataki złości
AlergieBrak stwierdzonej alergii pokarmowej
DietaNie wprowadzono specyficznej diety
LekiNie przyjmuje leków
Przypadek 2.
W sferze interakcji społecznych obserwuje się duży stopień natężenia zaburzeń w reagowaniu i inicjowaniu kontaktów społecznych, brak kontaktu wzrokowego. W sferze komunikacji występuje echolalia odroczona, dominują jednozdaniowe wypowiedzi, brak zadawania pytań, niski rozwój mowy opowieściowej i spontanicznej. Zdiagnozowane u dziecka zaburzenia układu pokarmowego to biegunki, zaparcia, bóle brzucha, biały nalot na języku, nieprzyjemny zapach z ust.
Tabela 1 obrazuje deficyty wszystkich rozpatrywanych składników pokarmowych dla Przypadku 2 w porównaniu z wartościami dziennego zapotrzebowania na składniki pokarmowe RDA. Ponadto obserwuje się w przypadku tego dziecka nieznacznie większe spożycie cholesterolu i błonnika. Duże deficyty składników pokarmowych mogą być spowodowane dietą bezglutenową, bezkazeinową i bezcukrową, która może ograniczać różnorodność przyjmowanych produktów.
Charakterystyka przypadku
Wiek dziecka 8 lat
PłećChłopiec
Choroby współtowarzysząceProblemy ze strony układu moczowego, zaburzenia układu pokarmowego
Rozwój motorycznyPrawidłowy
Rozwój poznawczyDolna granica normy intelektualnej
Przebieg rozwoju mowyPierwsze słowa około pierwszego roku życia, po 18 miesiącu życia nastąpił regres w wypowiadaniu słów
ZachowanieDuży stopień nadpobudliwości
AlergieBrak stwierdzonej alergii pokarmowej
DietaBezcukrowa, bezglutenowa, bezmleczna
LekiHydroxysinum
Przypadek 3.
W sferze społecznej obserwuje się umiarkowany poziom natężenia problemów w kontaktach z otoczeniem, kontakt wzrokowy prawidłowy, umiejętność nawiązywania związków rówieśniczych jest zaburzona. W sferze komunikacji występuje echolalia odroczona o dużym nasileniu, niski poziom rozwoju mowy opowieściowej i spontanicznej.
W przypadku trzecim wyniki dziennego spożycia składników pokarmowych i RDA, zawartych w tabeli 1, wskazują na deficyty w przyjmowaniu cholesterolu, witaminy C, B6, B12 i folianów. Znacznie podwyższone jest natomiast spożycie żelaza, sodu, białka oraz witaminy A i E. Porównując Przypadek 3 z grupą odniesienia, można zaobserwować zbliżone poziomy w przyjmowaniu składników pokarmowych.
Charakterystyka przypadku
Wiek dziecka 10 lat
PłećChłopiec
Choroby współtowarzysząceBrak
Rozwój motorycznyPrawidłowy
Rozwój poznawczyPoziom: niższy niż przeciętny rozwój intelektualny
Przebieg rozwoju mowyBez odnotowanego regresu
ZachowanieNadpobudliwość/apatia-zwiększony napęd psychoruchowy
AlergieBrak stwierdzonej alergii pokarmowej
DietaNie wprowadzono specyficznej diety
LekiNie przyjmuje leków
Przypadek 4.
W sferze społecznej obserwuje się bardzo duże natężenie zaburzeń, takich jak: brak kontaktu wzrokowego, brak nawiązywania kontaktu z otoczeniem. W sferze komunikacji występuje brak komunikacji i zachowań mających na celu kompensację braku mowy.
Tabela 1 obrazuje znacznie podwyższone spożycie przez dziecko sodu, białka i żelaza, ale także znaczny deficyt w przyjmowaniu kalorii, cholesterolu, witamin D, E, C, B6, B12 i folianów w porównaniu z RDA. Odnosząc się do poziomów składników pokarmowych w grupie dzieci zdrowych, dla Przypadku 4 obserwowane jest nieznacznie mniejsze spożycie kalorii, białka, węglowodanów, błonnika, sodu i witaminy C.
Charakterystyka przypadku
Wiek dziecka 9 lat
PłećDziewczynka
Choroby współtowarzysząceBrak
Rozwój motorycznyOpóźniony, zaczęła chodzić po 16. miesiącu życia, problemy z utrzymaniem równowagi
Rozwój poznawczyGłębokie upośledzenie umysłowe
Przebieg rozwoju mowyNie rozwinęła się
ZachowanieNadpobudliwość
AlergieUczulenie na czekoladę
DietaBezcukrowa
LekiNie przyjmuje leków
Przypadek 5.
W sferze społecznej obserwuje się trudności w kontaktach wzrokowych, trudności w interakcjach społecznych, brak kontaktu z rówieśnikami. W sferze komunikacji występuje nasilona echolalia odroczona, słaby rozwój mowy spontanicznej. Dziecko zadaje stereotypowe pytania bez wysłuchania odpowiedzi drugiej osoby. U dziecka obserwuje się zaburzenia w układzie odpornościowym.
Analiza wyników dziennego spożycia składników pokarmowych i RDA, zawartych w tabeli 1, wykazała bardzo duże niedobory witamin C, D, B6, B12 i folianów. Ponadto występuje podwyższone spożycie białka i sodu. Porównując dzienne spożycie składników pokarmowych dla Przypadku 5 z grupą odniesienia, można stwierdzić, że dzieci zdrowe przyjmują mniejsze ilości węglowodanów, sodu, żelaza i witaminy C. Natomiast podwyższone jest zdecydowanie spożycie cholesterolu.
Charakterystyka przypadku
Wiek dziecka 9 lat
PłećChłopiec
Choroby współtowarzysząceBrak
Rozwój motorycznyObniżona sprawność ruchowa
Rozwój poznawczyPogranicze lekkiego/umiarkowanego upośledzenia umysłowego
Przebieg rozwoju mowyBez epizodu regresu
ZachowanieNadpobudliwość, niepokój, rozdrażnienie
AlergieUczulenie na roztocze
DietaBrak specyficznej diety
LekiHydroxysinum
Dyskusja
Poznanie ilości spożywanych składników pokarmowych może pomóc w określeniu deficytów pokarmowych, które mają wpływ na kondycję zdrowotną autystyków. Przyjmowany pokarm musi zaspokajać ilość energii wyrażanej w kcal lub kJ (1[kcal] = 4184 [kJ]) dla stałego podtrzymania funkcji życiowych. Ilość kalorii obliczona dla Przypadku 1, 2 i 3 jest znacznie niższa od poziomu RDA i ilości kalorii spożywanych przez dzieci w grupie odniesienia. Podstawowym źródłem energii dla pokrycia potrzeb energetycznych organizmu są tłuszcze, węglowodany i białka. Głównym efektem deficytu energetycznego jest apatia. Całkowita ilość tłuszczów spożywana przez badane dzieci autystyczne jest porównywalna z ilością spożywaną przez dzieci z grupy odniesienia. Wartości węglowodanów spożyte przez badaną grupę dzieci autystycznych są niższe, niż wartości węglowodanów spożyte przez dzieci z grupy odniesienia. Niedożywienie białkowo-kaloryczne charakteryzuje się niedoborem białek, ale też innych składników, takich jak: witaminy i składniki mineralne. Deficyt ten występuje między innymi u dzieci w okresie wzrostu. Ekstremalnymi postaciami niedożywienia białkowo-kalorycznego jest marazm (uwiąd) i kwashiorkor (19). Wartości spożywanego białka obliczone dla wszystkich pięciu przypadków są podwyższone w porównaniu z RDA, jednak są zbliżone do wartości spożywanego białka przez dzieci z grupy odniesienia.
Ilość błonnika obliczona dla Przypadku 1 i 4 jest znacznie niższa od ilości błonnika spożytego przez dzieci w grupie odniesienia. Ponieważ błonnik pokarmowy reguluje funkcjonowanie układu pokarmowego, wiązanie i wydalanie substancji szkodliwych z organizmu, poprawia mikroflorę jelitową, zapobiega nowotworom jelita grubego, wykazuje korzystne oddziaływanie w cukrzycy, hipercholesterolemii i nadciśnieniu, a także zapobiega otyłości (38), jego deficyt może drastycznie pogorszyć funkcjonowanie całego organizmu.
Cholesterol jest prekursorem kortykosteroidów, hormonów płciowych, kwasów żółciowych i witaminy D. Jako lipid amfipatyczny odgrywa ważną rolę w błonach i w zewnętrznej warstwie lipoprotein. Zaburzenia poziomów cholesterolu w organizmie wiążą się z poważnymi schorzeniami (19). Wartości cholesterolu spożywane przez badaną grupę dzieci autystycznych są niższe, niż wartości RDA. Porównując jednak do grupy odniesienia, Przypadki 3, 4 i 5 spożywają większe ilości cholesterolu.
W trzech rozpartywanych przypadkach badanej grupy dzieci autystycznych odnotowany został niedobór spożywanego żelaza w porównaniu z RDA i wartościami przyjmowanymi przez dzieci z grupy odniesienia, natomiast w pozostałych dwóch przypadkach odnotowano nadmiar spożywanego żelaza. Zaburzenie homeostazy żelaza wywołuje stres oksydacyjny, będący przyczyną chorób układu nerwowego (między innymi choroby Alzheimera i stwardnienia rozsianego), żelazo jest również niezbędne do syntezy neurotransmiterów, w szczególności dopaminy, której niedobór występuje w chorobie Parkinsona oraz syntezy serotoniny i noradrenaliny (39). Niedobór żelaza w diecie prowadzi do niedokrwistości niedobarwliwej i mikrocytarnej (19).
Ilość przyjmowanego z pokarmem sodu w badanej grupie dzieci autystycznych jest większa od RDA, wyjątkiem jest Przypadek 2. Porównując jednak ilości spożywanego sodu z grupą odniesienia, u autystyków obserwuje się niedobór sodu w diecie. Objawy kliniczne niedoboru sodu uwidoczniają się, gdy jego poziom jest niższy, niż 120 mmol/l surowicy. Objawami są bóle głowy, brak apetytu, nudności, wymioty, zaburzenia orientacji, drażliwość, nadpobudliwość. Przy dalszym spadku poziomu sodu nasilają się zaburzenia neurologiczne (40).
Składnikami pokarmowymi niezbędnymi do wzrostu i podtrzymywania funkcji życiowych są witaminy, które działają jako koenzymy niezbędne do prowadzenia reakcji biochemicznych. W większości są to związki egzogenne i muszą być dostarczane z pożywieniem, deficyty tych związków są przyczyną wielu poważnych chorób. Wartości witaminy A spożyte przez Przypadek 1 są niższe, niż wartości RDA, natomiast wartości te podwyższone są dla Przypadku 3 i 4. Witamina A w organizmie człowieka spełnia wiele ważnych funkcji, niedobory tej witaminy wpływają na pogorszenie wzroku i powodują między innymi: kurzą ślepotę oraz zrogowacenie nabłonka gałki ocznej. Zbyt duże ilości witaminy A dostarczane do organizmu wraz z pożywieniem i poprzez suplementy jest szkodliwe i powoduje: bóle głowy, mdłości, wymioty i światłowstręt, suchość skóry, łamliwość paznokci, bóle stawów. Witamina D natomiast jest odpowiedzialna w organizmie za gospodarkę wapniowo-fosforanową, oraz za utrzymanie prawidłowego stężenia wapnia we krwi. Niedobory witaminy D wpływają na występowanie krzywicy u dzieci i osteoporozy u osób dorosłych. Nadmiar witaminy D jest niebezpieczny i może powodować: nieodwracalne zwapnienie miękkich narządów i tkanek, nadciśnienie tętnicze, osłabienie, bóle głowy. Ilość spożywanej witaminy D przez dzieci autystyczne jest drastycznie niższa od RDA, wyjątkiem jest Przypadek 3. Podobną sytuację obserwuje się rozpatrując zawartość witaminy E w diecie. Ilość spożywanej witaminy E przez dzieci autystyczne jest również niższa od RDA, wyjątkiem jest Przypadek 3. Witamina E jest głównym antyoksydantem, a jej zadaniem jest przerywanie łańcucha tworzenia wolnych rodników w błonach komórkowych i lipoproteinach osocza. Niedobory witaminy E powodują u samic resorpcję płodu, a u samców atrofię jąder i dystrofię mięśni, także może być przyczyną przedwczesnych porodów i niedokrwistości hemlitycznej, spowodowanej łamliwością błon erytrocytarnych wynikającą z peroksydacji lipidów. Kolejną z uwzględnionych przez nas witamin jest witamina C, która jest ważnym koenzymem w dwóch reakcjach biochemicznych: hydroksylaz zawierających miedź i hydroksylaz zawierających żelazo. Jest ona również niezbędna w wielu efektach nieenzymatycznych, ponieważ witamina C ma właściwości redukujące oraz zdolność zmiatania rodników tlenowych. Wartości spożywanej witaminy C przez dzieci autystyczne są niższe od RDA, a także od wartości spożywanych przez dzieci z grupy odniesienia. Objawami charakterystycznymi jej niedoborów spowodowanymi głównie przez upośledzoną syntezę kolagenu są: zmiany skórne, kruchość naczyń włosowatych, obrzęki dziąseł, utrata zębów i złamania kości. Przedawkowanie witaminy C jest nieszkodliwe. Zdolność metabolizowania przez organizm tej witaminy jest całkowicie wystarczająca i nadmiar tej witaminy jest wydalany wraz z moczem (19, 41).
Rozpatrując ilości spożywanych folianów i witamin B6 i B12 przez badaną grupę dzieci autystycznych obserwuje się, podobnie jak w przypadku witaminy C, znaczne niedobory tych witamin w diecie autystyków w porównaniu z RDA. Witaminy z grupy B są niezwykle ważne dla organizmu. Wchodzą w skład enzymów lub je aktywują. Z tego względu mają wpływ na cały metabolizm komórkowy. Charakteryzują one ogólny stan zdrowia. Witaminy te są zużywane przez organizm bezpośrednio w zależności od zapotrzebowania. Nadmiar witamin zostaje wydalony z potem, moczem lub kałem. Niedobór witamin z grupy B zawsze dotyczy większej ich liczby. Niedobory tych witamin prowadzą przede wszystkim do zaburzeń układu nerwowego, samopoczucia, zaburzeń poziomu cholesterolu oraz do wzrostu poziomu homocysteiny w płynach ustrojowych (19, 42).
Z przeprowadzonych badań wynika, że Przypadek 1 ma znaczne deficyty pokarmowe (kalorie, cholesterol, węglowodany, błonnik, żelazo, witaminy A, D, E, C oraz witaminy z grupy B). Należy także zwrócić uwagę na Przypadek 2, który w trakcie badań był na diecie bezkazeinowej, bezglutenowej i bezcukrowej, co być może jest przyczyną bardzo małego spożycia tłuszczów i sodu, w porównaniu z resztą badanych. Przypadek 3 przyjmuje znacznie większe ilości substancji pokarmowych, niż reszta dzieci z badanej grupy. Powodem może być wiek, chłopiec jest najstarszy.
Wnioski
W funkcjonowaniu autystyków-dzieci żywieniowe deficyty mogą mieć dużo bardziej niekorzystny wpływ na zdrowie, niż u osób dorosłych. Odpowiednio skomponowana dieta oraz spożywanie żywności pozbawionej alergenów może istotnie wpływać na układ pokarmowy, odpornościowy i neurologiczny.
U wszystkich pięciu przypadków dzieci autystycznych zdiagnozowana została nadpobudliwość, w przypadku dwojga dzieci obserwuje się ataki złości i rozdrażnienie, ponadto u jednego z dzieci występują stany lękowe. Objawy te spowodowane są nieprawidłowościami ze strony układu neurologicznego, na funkcjonowanie którego wpływ może mieć dieta uboga w żelazo, witaminy z grupy B i sód.
Z przeprowadzonych badań wynika, że dieta dzieci autystycznych w badanej grupie powinna być wzbogacona przede wszystkim w witaminy z grupy B oraz witaminę C.

**Praca finansowana przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego jako projekt badawczy numer (No. NN 204 316234).
Piśmiennictwo
1. Pieszko-Klejnowska M et al.: Ocena sposobu odżywiania się gimnazjalnej młodzieży zamieszkującej wieś i miasto. Pediatria Współczesna. Gastroenterologia, Hepatologia i Żywienie Dziecka 2007; 9: 59-62. 2. Hornig M, Lipkin WI: Infectious and immune factors in the pathogenesis of neurodevelopmental disorders: Epidemiology, hypotheses, and animal models. Ment Retard Dev Disabil Res Rev 2001; 7: 200-10. 3. Sperner-Unterweger B: Immunological aetiology of major psychiatric disorders: Evidence and therapeutic implications. Drugs 2005; 65: 1493-520. 4. D´Eufemia P et al.: Abnormal intestinal permeability in children with autism. Acta Paediatr 1996; 85: 1076-9. 5. Horvath K et al.: Gastrointestinal abnormalities in children with autistic disorder. J Pediatr 1999; 135: 559-63. 6. Roberts W et al.: Repeated doses of porcine secretin in the treatment of autism: A randomized, placebo-controlled trial. Pediatrics 2001; 107: 1-5. 7. Goodwin MS, Cowen MA, Goodwin TC: Malabsorption and cerebral dysfunction: A multivariate and comparative study of autistic children. J Autism Child Schizophr 1971; 1: 48-62. 8. Quigley EM, Hurley D: Autism and the gastrointestinal tract. Am J Gastroenterol 2000; 95: 2154-6. 9. Wakefield AJ et al.: Ileal-lymphoid-nodular hyperplasia, non-specific colitis, and pervasive developmental disorder in children. Lancet 1998; 351: 637- 41. 10. Afzal N et al.: Constipation with acquired megarectum in children with autism. Pediatrics 2003; 112: 939-42. 11. Ahearn WH et al.: An assessment of food acceptance in children with autism or pervasive developmental disorder – not otherwise specified. J Autism Dev Disord 2001; 31: 505-11. 12. Erickson CA et al.: Gastrointestinal factors in autistic disorder: A critical review. J Autism Dev Disord 2005; 35: 1-15. 13. Field D, Garland M, Williams K: Correlates of specific childhood feeding problems. J Paediatr Child Health 2003; 39: 299-304. 14. Schreck KA, Williams K, Smith AF: A comparison of eating behaviors between children with and without autism. J Autism Dev Disord 2004; 4: 433-8. 15. Myers SM: Management of Children With Autism Spectrum Disorders. Pediatrics 2007; 120: 1162-82. 16. Pollit E: Malnutrition and infection in the classroom. Paris: UNESCO 1990. 17. McKay DL et al.: The Effects of a Multivitamin/Mineral Supplement on Micronutrient Status, Antioxidant Capacity and Cytokine Production in Healthy Older Adults Consuming a Fortified Diet. J Am Coll Nutr 2000; 19: 613-21. 18. Ensminger AH et al.: The Concise Encyclopedia of Foods and Nutrition. 2nd ed. Boca, Raton, London, Tokyo: CRS Press 1995. 19. Murray RK et al.: Biochemia Harpera. 25th ed. Warszawa: Wydawnictwo PZWL 2006. 20. Johnson CR et al.: Eating Habits and Dietary Status in Young Children with Autism. J Dev Phys Disabil 2008; 20: 437-48. 21. Raiten DJ, Massaro T: Perspectives on the nutritional ecology of autistic children. J Autism Dev Disord 1986; 16: 133-43. 22. Shearer TR et al.: Minerals in the hair and nutrient intake of autistic children. J Autism Dev Disord 1982; 12: 25-34. 23. Arnold GL et al.: Plasma amino acids profiles in children with autism: Potential risk of nutritional deficiencies. J Autism Dev Disord 2003; 33: 449-54. 24. Horvath K, Perman JA: Autism and gastrointestinal symptoms. Curr Gastroenterol Rep 2002; 4: 251-8. 25. Wakefield AJ et al.: Review article: the concept of entero-colonic encephalopathy, autism and opioid receptor ligands. Aliment Pharmacol Ther 2002; 16: 663-74. 26. Bushara KO: Neurologic presentation of celiac disease. Gastroenterology 2005; 128: 92-7. 27. Pynnonen P et al.: Is coeliac disease prevalent among adolescent psychiatric patients? Acta Paediatr 2002; 91: 657-9. 28. Kalaydjian AE et al.: The gluten connection: The association between schizophrenia and celiac disease. Acta Psychiatr Scand 2006; 113: 82-90. 29. Jyonouchi H: Food allergy and autism spectrum disorders: Is there a link? Allergy Asthma Rep 2009; 9: 194-201. 30. Wąsowska-Królikowska K: Alergia pokarmowa. Przegląd Alergologiczny 2004; 1: 49-51. 31. Elder JH et al.: The Gluten-Free, Casein-Free Diet In Autism: Results of A Preliminary Double Blind Clinical Trial. J Autism Develop Dis 2006; 36: 413-20. 32. Dochniak MJ: Autism spectrum disorders-Exogenous protein insult. Med Hypotheses 2007; 69: 545-9. 33. Rożkiewicz D et al.: Częstotliwość występowania Candida albicans w kale dzieci z biegunką i bez biegunki z regionu białostockiego, hospitalizowanych w 2003 roku. Przegl Epidemiol 2005; 59: 43-51. 34. Black JT: Cerebral candidiasis: case report of brain abscess secondary to Candida albicans, and review of literature. J Neurol Neurosurg Psychiat 1970; 33: 864-70. 35. Łoś-Kuczera M, Piekarska J: Skład i wartość odżywcza produktów spożywczych. Cz. II-VII. Warszawa, PZWL 1988. 36. Kunachowicz H, Nadolna I, Przygoda B: Wartość odżywcza wybranych produktów spożywczych i typowych potraw. 4th ed. Warszawa, PZWL 2008. 37. Kunachowicz H et al.: Tablice składu i wartości odżywczych żywności. 1st ed. Warszawa, PZWL 2005. 38. Piotrowska E et al.: Wpływ częściowej wymiany tłuszczu błonnikiem pokarmowym na teksturę i cechy sensoryczne wędlin drobno rozdrobnionych. Inżynieria Rolnicza 2005; 11: 383-92. 39. Wawrzyniak-Gacek A, Pawelec J, Cybulska R: Zawartość żelaza w różnych typach oligodendrogleju w obszarze ciała modzelowatego i torebki wewnętrznej mózgowia szczurów. Medycyna Wet 2006; 62: 827-9. 40. Załuska M: Diagnoza i terapia hiponatremii u pacjenta z zaburzeniami psychicznymi. Farmak Psych Neurol 2005; 2:155-66. 41. Sikorski ZE: Chemia żywności. Odżywcze i zdrowotne właściwości składników żywności. 5th ed. Warszawa, WNT 2007. 42. Amen DG: Zadbaj o mózg. 1st ed. Poznań: Dom Wydawniczy Rebis 2007.
otrzymano: 2009-10-28
zaakceptowano do druku: 2009-11-16

Adres do korespondencji:
*Joanna Kałużna-Czaplińska
Instytut Chemii Ogólnej i Ekologicznej, Wydział Chemiczny, Politechnika Łódzka,
ul. Żeromskiego 116, 90-924 Łódź
tel.: (42) 631-30-91
e-mail: jkaluzna@p.lodz.pl

Nowa Pediatria 4/2009
Strona internetowa czasopisma Nowa Pediatria