Chcesz wydać pracę doktorską, habilitacyjną czy monografię? Zrób to w Wydawnictwie Borgis – jednym z najbardziej uznanych w Polsce wydawców książek i czasopism medycznych. W ramach współpracy otrzymasz pełne wsparcie w przygotowaniu książki – przede wszystkim korektę, skład, projekt graficzny okładki oraz profesjonalny druk. Wydawnictwo zapewnia szybkie terminy publikacji oraz doskonałą atmosferę współpracy z wysoko wykwalifikowanymi redaktorami, korektorami i specjalistami od składu. Oferuje także tłumaczenia artykułów naukowych, skanowanie materiałów potrzebnych do wydania książki oraz kompletowanie dorobku naukowego.

© Borgis - Nowa Pediatria 4/2009, s. 111-115
*Danuta Umiastowska1, Hanna Żółtowska2
Zachowania żywieniowe młodzieży gimnazjalnej z różnych aglomeracji województwa zachodniopomorskiego
NUTRITIONAL HABITS OF JUNIOR HIGH SCHOOL STUDENTS FROM DIFFERENT AGGLOMERATIONS IN THE WESTPOMERANIAN PROVINCE
1Uniwersytet Szczeciński Instytut Kultury Fizycznej, Zakład Metodyki Wychowania Fizycznego
Kierownik Zakładu: dr hab. Danuta Umiastowska
2Wojewódzki Zespół Szkół Policealnych w Szczecinie
Streszczenie
Introduction.An attempt to recognise nutritional habits of junior high school students was made according to the following factors: changes of nutritional habits in our families, different nutritional habits, meals rarely eaten together by the whole family as well as escalating occurrence of obesity among the young people
Material and methods. The research was conducted by means of diagnostic poll. A modified questionnaire entitled ´Children and youth lifestyle´ compiled by German authors was used in the research. The questionnaire was verified in an international research project ´Kinder heute – Bewegungsmuffel, Fast Food Junkies, Medienfreaks, Eine Lebensstialanalyse´. In the presented paper the questions concerning nutritional habits were analysed. There were the questions involving the issues of nutritional ingredients as well as regularity of meals consumption from Monday to Friday. The research covered the group of 867 students of junior high schools in the Westpomeranian Province.
Results. The analysed research material indicates low differentiation of diet components among the respondents. Their diet, which is dominated by meat and fast food, lacks fruit, vegetables and fish. The achieved results are differentiated by gender and size of agglomeration.
Conclusions. 1) The higher the BMI index is, the more crisps, sweets and fast foods are eaten by the students. 2) As the students get older, there is less and less meals eaten together by the whole family (dinners and suppers in particular). 3) Irregularity in eating breakfast at home appears more frequently in girls than in boys. 4) Junior high school students´ diet is characterised by low differentiation.
Wstęp
Wraz ze zmieniającym się społeczeństwem przemianom ulegają także nawyki żywieniowe. Zwyczaje i tradycje stosowane w rodzinach od pokoleń ulegają modyfikacji. Tendencje tych przemian wiążą się najczęściej: ze spożywaniem produktów niezgodnych z polskimi normami spożywczymi, nieregularnym spożywaniem głównych posiłków, czy choćby zastępowaniem świeżych owoców i warzyw mrożonkami i gotowymi przetworami. Nie istnieje produkt spożywczy, który zawierałby wszystkie niezbędne składniki odżywcze w odpowiednich, potrzebnych dla organizmu ilościach. Tylko odpowiednie wykorzystanie wielu różnych produktów pozwala na właściwe zbilansowanie diety. Prawidłowe żywienie to nie tylko dostarczenie organizmowi wszystkich niezbędnych składników pokarmowych, ale także regularność posiłków – ich liczba i rozłożenie w ciągu dnia. Dzieci i młodzież powinny spożywać średnio 4-5 posiłków dziennie, najlepiej o stałych porach dnia. Zadaniem prawidłowego żywienia jest dostarczenie organizmowi wszystkich składników odżywczych w odpowiednich ilościach i proporcjach. Do prawidłowego wzrostu i funkcjonowania nasz organizm potrzebuje pokarmów, które są źródłem energii, białek, tłuszczów, węglowodanów i witamin. Wymienione składniki pokarmowe pełnią różne funkcje: tłuszcze – to materiał zapasowy, białko jest przede wszystkim składnikiem budulcowym komórek ciała, a sole mineralne i witaminy odgrywają rolę regulatorów procesów życiowych. Racjonalny sposób żywienia zaspokaja podstawowe potrzeby biologiczne, społeczne i psychiczne człowieka, umożliwiając mu utrzymanie zaprogramowanego genetycznie rozwoju psychicznego i fizycznego (1).
Jednym z miejsc, w którym odbywa się promocja zdrowia i nauka prawidłowego żywienia jest współczesna szkoła. To podczas lat spędzonych w szkolnych ławkach kształtujemy nawyki żywieniowe związane bezpośrednio lub pośrednio z ochroną i doskonaleniem zdrowia psychicznego i fizycznego, poznajemy zasady higieny i skutecznej pielęgnacji ciała oraz pogłębiamy wiedzę o własnym organizmie i jego rozwoju (2). Sprzyjają temu realizowane treści programowe dla poszczególnych etapów edukacji, w których coraz poczytniejsze miejsce zajmuje edukacja prozdrowotna. Wprowadzone zmiany w „Podstawie programowej kształcenia ogólnego” poczynając od roku szkolnego 2009/2010 wyróżniają dział poświęcony zdrowiu realizowany we wszystkich klasach szkoły podstawowej, gimnazjum i szkół ponadgimnazjalnych.
Celem badań było poznanie zachowań żywieniowych młodzieży gimnazjalnej z różnych aglomeracji województwa zachodniopomorskiego. W prezentowanej pracy podjęto próbę znalezienia odpowiedzi na następujące pytania:
1. Jak wielkość zamieszkiwanej aglomeracji różnicuje wskaźnik BMI?
2. Jak kształtuje się regularność spożywanych posiłków przez uczniów gimnazjów?
3. Jakie produkty spożywcze preferowane są przez badanych uczniów?
4. Jakie czynniki różnicują zachowania żywieniowe gimnazjalistów?
Materiał i metody
Badaniami objęto grupę 867 gimnazjalistów (195 dziewcząt i 155 chłopców z Szczecina oraz 280 dziewcząt i 237 chłopców z małych miejscowości – Czaplinka, Drawska Pomorskiego, Stargardu Szczecińskiego, Wolina i Złocieńca). W prezentowanej pracy wykorzystano (za zgodą autorów) niektóre pytania z kwestionariusza ankietowego pt. „Styl życia dzieci i młodzieży”. Korzystano z niego wcześniej podczas realizacji wspólnego międzynarodowego projektu badawczego „Kinder heute – Bewegungsmuffel, Fast Food Junkies, Medienfreaks, Eine Lebensstialanalyse”. Analizowano odpowiedzi na pytania dotyczące deklarowanych składników pokarmowych diety gimnazjalistów oraz regularności spożywania posiłków od poniedziałku do piątku (3). Ponadto dokonano pomiarów podstawowych parametrów somatycznych (masy i wysokości ciała) i na ich podstawie obliczono wskaźnik BMI. Uzyskane wyniki poddano analizie statystycznej.
Wyniki
U uczniów szkół szczecińskich czynnik płci nie różnicuje wartości wskaźnika BMI (ryc. 1), którego średnia wartość u dziewcząt wynosi 20,31, a u chłopców 20,29. Natomiast dziewczęta z małych miejscowości charakteryzują się niższą wartością wskaźnika BMI (19,91), niż chłopcy (21,36). Widoczne różnice w wynikach średnich wartości BMI zarówno u uczniów szkól szczecińskich, jak i gimnazjalistów z małych miejscowości nie przekraczają norm dla tych grup wiekowych (1).
Ryc. 1. Średnia wartość wskaźnika BMI u badanych uczniów ze względu na płeć i wielkość zamieszkiwanej aglomeracji.
Z badań wynika, że najczęściej spożywanymi posiłkami są drugie śniadanie (77,74%) i kolacja (72,11%). 96,13% dziewcząt z małych miejscowości deklaruje codzienne spożywanie drugiego śniadania. Chłopcy mieszkający w dużym mieście najrzadziej z całej badanej populacji deklarują jedzenie obiadu (50,71%). Największa regularność tego posiłku występuje w grupie dziewcząt ze szkół w małych miastach. Drugim posiłkiem o największej regularności spożywania wśród badanych uczniów jest kolacja. Najczęściej jest ona spożywana przez dziewczęta z małych miejscowości (88,19%) i dziewczęta ze Szczecina (80,17%) (ryc. 2). Z powyższych badań wynika, że 65,64% gimnazjalistów spożywa pierwsze śniadanie przed wyjściem do szkoły. Zatem co trzeci badany uczeń wychodzi z domu bez zaspokojenia zapotrzebowania na wymaganą dawkę kalorii, a organizm w okresie intensywnego wzrostu wymaga dobrego odżywiania.
Ryc. 2. Regularność spożywania posiłków przez badanych gimnazjalistów.
W tabeli 1 przedstawiono częstotliwość spożywanych pokarmów przez badanych gimnazjalistów. Najczęściej spożywanymi pokarmem wśród chłopców i dziewcząt zarówno ze Szczecina, jak i z małych miejscowości są chleb, owoce oraz mięso. Jeśli weźmiemy pod uwagę takie czynniki różnicujące jak płeć i wielkość zamieszkiwanej aglomeracji, to otrzymamy zupełnie inny obraz. Zwykły chleb deklarowany jest w codziennym menu najczęściej przez gimnazjalistki i gimnazjalistów z małych miast (dziewczęta 70,36% i chłopcy 88,61%). Na drugim miejscu w menu uczniów znalazły się owoce, które są spożywane najliczniej przez mieszkańców małych miast (zarówno dziewczęta, jak i chłopców). Natomiast mięso najczęściej spożywają chłopcy z małych miast (56,54%) i dziewczęta ze Szczecina (47,74%). Niekorzystne dla zdrowia produkty, takie jak hamburgery, frytki, pizza czy słone paluszki częściej spożywają chłopcy z małych miast i dziewczęta z dużych miast. Podobnie deklarowane jest spożywanie coca-coli – najliczniej przez gimnazjalistów z małych miast i gimnazjalistki ze Szczecina.
Tabela 1. Częstotliwość spożywanych produktów spożywczych przez gimnazjalistów (%).
Spożywane produktySzczecinMałe miastaRAZEM
DZCHDZCH
owoce30,3242,0550,3646,4142,29
zwykły chleb66,4541,0370,3688,6166,61
ziemniaki26,4626,1532,8636,7130,55
surówki14,1925,1334,2934,6027,05
mięso47,7422,5628,2156,5438,76
płatki, chrupki21,9419,4930,0038,8227,56
pszenne pieczywo27,7418,9712,1421,1019,99
wędliny28,3918,9722,5046,4129,07
sery5,1611,2846,0753,5929,03
coca-cola21,949,7418,5733,3320,90
ciastka7,746,1535,7142,1922,95
słone paluszki16,775,6414,6426,1615,80
dżem1,943,5915,0026,1611,67
ryby3,233,593,579,284,92
makarony i kasze1,942,056,7916,886,92
frytki4,521,544,6412,665,84
pizza4,521,543,5710,975,15
hamburgery7,101,542,508,865,00
Obliczono współczynnik korelacji Pearsona dla wskaźnika BMI i spożywanych produktów podzielonych na korzystne i niekorzystne dla zdrowia. Zależność wyraźna (r = 0,31) wystąpiła w odniesieniu do chłopców z dużego miasta, w których diecie przeważały produkty korzystne. W grupie dziewcząt słabą korelację (r = 0,20) odnotowano u gimnazjalistek z małych miejscowości, których dieta charakteryzowała się spożywaniem dużej ilości produktów niekorzystnych dla zdrowia. Dzieląc składniki spożywcze na korzystne i niekorzystne zakwalifikowano je do dwóch grup. Do korzystnych zaliczono nabiał, owoce, warzywa, ciemne pieczywo, mięso, ryby, kasze i makarony. Natomiast w grupie produktów niekorzystnych znalazły się frytki, hamburgery, pizza, słone paluszki i coca-cola.
Dyskusja
Prawidłowe żywienie to nie tylko dostarczanie organizmowi wszystkich niezbędnych składników pokarmowych, ale także regularność posiłków – ich liczba i rozłożenie w ciągu dnia. Dzieci i młodzież powinny spożywać średnio 4-5 posiłków dziennie, najlepiej o stałych porach dnia. Bardzo ważnym posiłkiem w ciągu dnia jest śniadanie. Powinno ono pokrywać około 20-25% dziennego zapotrzebowania na energię i być odpowiednio zbilansowane, czyli dostarczać czterech spośród pięciu podstawowych grup produktów. Między innymi węglowodany stanowią materiał energetyczny dla organizmu i powinny dostarczać około 55-60% dziennego zapotrzebowania kalorycznego (4). Dobrym źródłem węglowodanów złożonych są: produkty zbożowe – pieczywo (najlepiej gruboziarniste), makarony, płatki śniadaniowe, ryż (najlepiej niełuskany), kasze (gryczana, jęczmienna). Wprawdzie wyniki przeprowadzonych badań wykazały dużą regularność spożywania chleba, ale przede wszystkim zwykłego pszennego, który nie jest zalecany w zdrowej diecie Również wymienione tu kasze, makarony czy ryż spożywane są przez badaną młodzież bardzo rzadko. Innym bardzo ważnym składnikiem odżywczym są białka – główny składnik budulcowy naszych tkanek. Głównym źródłem białka są: mięso czerwone – wołowina, wieprzowina, baranina, mięso białe – drób, ryby. Wśród badanych 38,76% deklaruje regularne spożywanie produktow mięsnych, a duże zróżnicowanie występuje tu ze względu na czynniki płci i miejsca zamieszkania. Natomiast jeśli chodzi o regularność spożywania ryb przez badanych, to prawie wszyscy umiejscowili je na przedostatnich miejscach.
Wyniki badań J. Świderskiej-Kopacz i współpracowników wskazują na nieprawidłowości w sposobie żywienia wśród gorzowskiej młodzieży gimnazjalnej, które występują z dużą częstością i nasilają się z wiekiem. Przejawia się to między innymi w codziennym spożywaniu przez badanych zaledwie: 41,7% świeżych owoców, 46,0% napojów mlecznych, 14,7% ciemnego pieczywa i 32,8% słodyczy (5).
W badaniach gimnazjalistów województwa pomorskiego autorzy zwracają uwagę na duży odsetek niejedzących codziennego śniadania (około 40%), a także wymieniają produkty spożywcze, które pojawiają się w diecie młodych ludzi bardzo rzadko. Są to przede wszystkim ryby, których nie je 27,1% uczniów ze wsi i 19,6% uczniów z miasta. Nadmiernie często spożywane są słodycze – przez 52,1% wiejskich i 60,4% miejskich gimnazjalistów. Codzienne picie coca-coli deklarowało 64,6% uczniów ze wsi i 52,1% uczniów z miasta. Najmniejszy odsetek badanych deklarował spożywanie ciemnego pieczywa (6).
Opinie zebrane wśród uczniów wiejskich dawnego województwa kieleckiego wskazują, że niespełna 12,0% 15-latków nie zjada pierwszego śniadania w domu. Zaledwie co trzecia osoba – najczęściej są to dziewczęta – je drugie śniadanie w szkole. Na wsi w grupie 15-latków 39,7% chłopców nie je codziennie warzyw i owoców oraz ciemnego pieczywa. 35,6% badanych spożywa codzienne słodkie napoje gazowane i 46,5% słodycze. 17,0% respondentów deklaruje spożywanie zapiekanek, tostów, chrupek i chipsów (7).
Z badań tarnowskich gimnazjalistów wynika, że produktami codziennie spożywanymi są: u 61,0% owoce i warzywa, u 40,0% ciemne pieczywo, u 32,0% nabiał. Zaledwie 26,0% uczniów je codziennie ryby, a 9,0% nie je ich wcale. Dość często deklarowane było spożywanie słodyczy (44% codziennie i 43,0% wiele razy w tygodniu) (8).
Na podstawie wcześniejszych badań w środowisku wsi zachodniopomorskich można zauważyć, że wraz z wiekiem wzrasta odsetek spożywania korzystnych dla zdrowia produktów. Gimnazjalistki w 48,86% deklarowały codzienne jedzenie nabiału i owoców oraz w 47,73% warzyw i surówek. Ich rówieśnicy w 54,46% jedli wędliny, w 47,52% mięso, 42,57% ziemniaki i w 40,59% nabiał. 40,91% gimnazjalistek deklarowało codziennie spożywanie słodyczy. Produktem, który najliczniej pojawia się w codziennym jadłospisie u badanych jest zwykły chleb (dziewczęta 73,86%, chłopcy 81,19%) (9).
Analiza wyników przeprowadzonego sondażu pozwala zauważyć, że młodzież gimnazjalna ma bardzo różnie ukształtowane nawyki żywieniowe. To wyjaśnia potrzebę przeprowadzania badań i jednocześnie w ich wyniku stworzenie programów edukacyjnych przygotowujących do kształtowania prawidłowych zachowań żywieniowych i stosowania zdrowego stylu życia. Wiele zwyczajów i tradycji związanych z rodzinnymi spotkaniami podczas posiłków uległo zmianie ze względu na wydłużony z jednej strony tydzień pracy rodziców, zaś z drugiej strony na coraz mniejsze przywiązywanie wagi do sposobów jedzenia. Często jemy „w biegu”, przesuwamy godziny posiłków, jemy gotowe dania, zastępujemy naturalne produkty substytutami – to wszystko nie sprzyja racjonalnemu odżywianiu, a u młodego pokolenia kształtuje niewłaściwe zachowania. Uczniowie w wieku gimnazjalnym powinni uzyskać szeroką gamę informacji o prawidłowym odżywianiem się, połączoną z wiedzą specjalistyczną traktującą o roli składników pokarmowych w przypadku zwiększonej aktywności ruchowej (10), czy też wytężonej pracy umysłowej. Nie zawsze źródłem tych informacji jest środowisko rodzinne (3), zatem powinna je uzupełnić szkoła.
Wnioski
1. Największa regularność spożywania posiłków występuje u chłopców zarówno z małych miejscowości, jak i z miasta Szczecina.
2. Najczęściej spożywanymi posiłkami są drugie śniadanie i kolacje, a co trzeci uczeń nie je pierwszego śniadania w domu.
3. Składniki diety uczniów są różnicowane przez czynnik płci i wielkości zamieszkiwanej aglomeracji.
4. Błędy występujące w sposobie odżywiania się gimnazjalistów potwierdzają konieczność wprowadzania w większym zakresie edukacji zdrowotnej do programów szkolnych.
Piśmiennictwo
1. Wojnarowska B: Edukacja zdrowotna. Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN 2007. 2. Mazurkiewicz E: Pedagogika zdrowia a środowisko. [W:] Żukowska Z. (red.): Ku tożsamości pedagogiki kultury fizycznej. Warszawa 1993. 3. Brandl-Bredenbeck HP et al.: Children today – Couch potatoes, fast food-junkies, mediafreaks? Lifestyles and health behaviour – first results of an international comparison. International Jurnal of Physical Education, Meyer and Meyer Sport, Koeln, volume XLVI, Issue 1, 1st Quarter, 2009; p. 31-39. 4. Program – „Trzymaj formę” Lider Warszawa 2007; 192 (2): 4-7. 5. Świderska-Kopacz J, Marcinkowski JT, Jankowska K: Zachowania zdrowotne młodzieży gimnazjalnej i ich wybrane uwarunkowania. Cz. IV. Sposób żywienia. Problemy Higieny i Epidemiologii 2008; 89(2): 241-245. 6. Pieszko-Klejnowska M et al.: Ocena sposobu odżywiania się gimnazjalnej młodzieży zamieszkującej wieś i miasto, Pediatria Współczesna. Gastroenterologia. Hepatologia i Żywienie Dziecka 2007; 9, 1: 59-62. 7. Zawadzka B: Zachowania zdrowotne młodzieży wyzwaniem dla zreferowania edukacji. Wychowanie Fizyczne i Zdrowotne 1999; 5: 181-185. 8. Kubik B, Kozioł U, Błaszczyk-Tyszka A: Poznanie zachowań zdrowotnych młodzieży 15-16-letniej, a wpływ rodziny na kształtowanie zdrowego stylu życia w opinii uczniów gimnazjum klas trzecich. Amnales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska, Lublin – Polonia, 2004; suppl. XIV, 233: 236-244. 9. Umiastowska D: Nutritional habits of children and youth from rural areas in the Westpomeranian Province as one of the elements of a ´healthy lifestyle´. [In:] Somatic development, physical fitness and health status of rural children and adolescents, edited by H. Popławska, Monography, Josef Pilsudski University of Physical Education in Warsaw Faculty of Physical Education in Biała Podlaska, p. 175-193. 10. Radzimirska-Graczyk M, Chalcarz W: Development of children and school youth and sports activity, New Medicine 2/2006; p. 35-38.
otrzymano: 2009-11-13
zaakceptowano do druku: 2009-12-02

Adres do korespondencji:
*Danuta Umiastowska
Al. Piastów 40 B blok 6, 71-065 Szczecin
tel.: (91) 444-27-60
e-mail: danuta_umiastowska@univ.szczecin.pl

Nowa Pediatria 4/2009
Strona internetowa czasopisma Nowa Pediatria