Wydawnictwo Medyczne Borgis
Czytelnia Medyczna » Postępy Fitoterapii » 1/2006 » Biologia wzrostu i rozwoju pszczelnika mołdawskiego ( Dracocephalum moldavica L.) rośliny aromatycznej o właściwościach leczniczych
- reklama -
Fitomed
kosmetyki ziołowe
Mamy sprzęt do ręcznej obróbki krawędzi i ślizgów - serwis narciarski Warszawa
- reklama -
Zamów prenumeratę czasopisma!
© Borgis - Postępy Fitoterapii 1/2006, s. 2-10
*Tadeusz Wolski1, 2, Stanisław Kwiatkowski1

Biologia wzrostu i rozwoju pszczelnika mołdawskiego ( Dracocephalum moldavica L.) rośliny aromatycznej o właściwościach leczniczych

Biology of growth and development of moldavian dragonhead ( Dracocephalum moldavica L.) – aromatic and medicinal plant
1Katedra i Zakład Farmakognozji z Pracownią Roślin Leczniczych, AM Lublin
Kierownik Katedry i Zakładu: prof. dr hab. Kazimierz Głowniak
2Katedra Warzywnictwa i Roślin Leczniczych, AR Lublin
Kierownik Katedry: prof. dr hab. Jan Dyduch
Summary
In the introduction to the paper there were presented data concerning the taxonomy, origin and meaning of the Latin name genus Dracocephalum and Polish usable name – dragonhead. This species occurs in Poland in wild state in botanical gardens and in homestead plots, where 4 species of that kind can be recorded (thymus, narrow – leafed, Austrian and Moldavian dragonheads). The present study aimed at reviewing the literature concerning characteristics, morphology as well as biology and development of Moldavian dragonhead Dracocephalum moldavica L. In the review of the literature concerning chemical composition there were presented data pertaining to the contend and composition of ethereal extract contained in the herb and fatty oil occurring in seeds. Phytochemical analysis of the herb showed the presence of phenol compound, including rosemary and coffeic acid, flavonoids as well as tannins and tanns. The Moldavian dragonhead is a plant used in folk medicine. Ethereal extract has an antiseptic, analgesic and sedative effect, increases bile secretion, has diastolic and carminative action. Alcohol extracts are components of preparations used in digestion disorders and anorexia. Dragonhead herbs can be applied for aromatizing food and in perfumery industry.
Dragonhead Moldavian herb can be applied for practical to receiving of preparations such galenic preparation as: infusions, decoctions whether infusions of herbs steeped in alcohol
Key words: dracocephalum moldavica l, dragonhead, medicinal plant, aromatic plant, ethereal oil, fatty oil, growths dynamic, inflorescence mass, leaves mass, plant mass.
Polecane książki z księgarni medycznej BORGIS:
Kalendarz zdrowia na każdy dzień roku 2010, Małachow Giennadij
Kalendarz zdrowia na każdy dzień roku 2010 		Święta Hildegarda z Bingen Medycyna na każdy dzień,
Święta Hildegarda z Bingen Medycyna na każdy dzień 		Co każda kobieta o swoim zdrowiu wiedzieć powinna, Kraus-Fabricius Gisela, Sudbeck Gisela
Co każda kobieta o swoim zdrowiu wiedzieć powinna
Rodzaj pszczelnik ( Dracocephalum L.), należący do rodziny wargowych – Lamiaceae ( Labiatae), liczy ok. 70 gatunków. Jeśli uwzględnimy nazwy synonimowe, podgatunki, formy i odmiany uprawne to uzyskamy ok. 200 jednostek taksonomicznych. Rośliny z tego rodzaju możemy zaliczyć do: jednorocznych, dwuletnich, bylin i zimozielonych krzewinek. Siedliskiem ich jest teren całej półkuli północnej, gdzie zadomowiły się na drodze introdukcji. Za naturalne siedlisko dla większości gatunków przyjmuje się rejon Azji Centralnej. Polska nazwa – pszczelnik sygnalizuje nam pszczelarski kierunek użytkowania tej rośliny, natomiast łacińska nazwa – dracocephalum i angielska – dragonhead oznaczają głowę smoka i mają przemawiać do wyobraźni, bowiem draco/dragon to smok, cephalus/head to głowa (1-8).
W Polsce w stanie naturalnym występują 4 gatunki tej rośliny, tj. D. thymiflorum L. – pszczelnik macierzankowy, D. ruyschiana L. – pszczelnik wąskolistny, D. austriacum L. – pszczelnik austriacki (południowy), które są już gatunkami zanikającymi oraz D. moldavica L. – pszczelnik mołdawski, który jest rośliną dość powszechnie występującą i można go znaleźć w ogrodach botanicznych oraz na działkach jako roślinę ozdobną i miododajną.
Spośród wielu gatunków z rodzaju Dracocephalum występujących na świecie, szczegółowymi badaniami objęto niektóre z nich, takie jak np. D. moldavica L., D. canariensis L., D. kotschyi Boiss. i D. nutans L. (9-12). Zarówno w Polsce, jak i w świecie, najwięcej badań nad składem chemicznym, jak i zastosowań praktycznych, poświęcono pszczelnikowi mołdawskiemu, który uważany jest za roślinę miododajną, aromatyczną, ozdobną i leczniczą (2, 9, 13-22). Jest to roślina jednoroczna, zarejestrowana pod numerem IDC 249.1 w Linnean Herbarium Swedish Museum of Natural History (23).
Jak podaje literatura (11, 14, 16, 20, 24, 25), wysokość Dracocephalum moldavica L. mieści się w szerokich granicach, tj. między 15 a 100 cm, przy czym średnio rośliny osiągają wysokość 50-60 cm. Pszczelnik mołdawski ma łodygę wzniesioną, 4-kanciastą, krótko owłosioną, dość dobrze rozgałęziającą się u podstawy, gdzie występują elementy zdrewnienia. W większości przypadków u roślin tych pędy boczne bywają dłuższe od pędu głównego. Liście pszczelnika mołdawskiego są jajowato-lancetowate lub trójkątnie lancetowate, wcinano-karbowane, na niezbyt długich ogonkach, z wierzchu nagie, od spodu z rzadka występującymi gruczołami typu „labiate”, w których występuje olejek nadający im zapach cytralu. Liście o długości 3-5 cm z wydłużonymi przylistkami. Pszczelnik mołdawski może mieć dwa rodzaje kwiatów: fioletowo-, purpurowo-, błękitnoniebieskie lub białe. Owocem jest rozłupka (2,5-3 mm), w której znajdują się 4 nasiona. System korzeniowy jest płytki i mocno rozwinięty, a główna jego masa znajduje się w warstwie ornej, tj. do 20 cm (1, 11, 12, 14, 19, 22, 26, 27).
Na szczególną uwagę zasługują badania morfologiczno-anatomiczne oraz histochemiczne wykonane przez Kubiak (16). W wyniku tych badań autorka stwierdziła na łodydze, liściach i kwiatach występowanie 2 rodzajów włosków: okrywające i wydzielnicze. Wśród włosków wydzielniczych liścia autorka wyróżnia 4 typy. W całej roślinie autorka opisała 10 typów włosków okrywających i 6 typów włosków wydzielniczych. Na podstawie analizy histochemicznej autorka wykazała, że olejek eteryczny gromadzi się w 6 typach włosków wydzielniczych. Badaniem struktur wydzielniczych występujących w pszczelniku mołdawskim zajmowały się również Telepova i wsp. (22) oraz Shavarda i wsp. (17).
Celem prezentowanych w niniejszym opracowaniu badań jest ocena wpływu terminu siewu na dynamikę wzrostu oraz plon całych roślin (części nadziemnych i podziemnych), a także świeżej masy kwiatostanów dwu form pszczelnika mołdawskiego. Oznaczono również zawartość i skład olejków eterycznych, w zależności od terminu siewu, w fazie pełni kwitnienia roślin, w liściach i kwiatostanach.
Materiał i metody
Materiał do badań stanowiły rośliny dwu form pszczelnika mołdawskiego ( Dracocephalum moldavica L.) o kwiatach białych (B) i niebieskich (N), uprawiane w Ogrodzie Roślin Leczniczych Katedry i Zakładu Farmakognozji Akademii Medycznej w Lublinie. Nasiona wysiewano w pięciu terminach podanych w tabeli 1.
Tabela 1. Wykaz terminów i dat siewu nasion dwu form Dracocephalum moldavica L. w latach 2003-2005.
Termin siewuData siewu
I15 kwietnia
II30 kwietnia
III16 maja
IV28 maja
V18 czerwca
Wysiew nasion prowadzono bezpośrednio do gruntu, stosując siew punktowy w rozstawie 40 x 20 cm. Zastosowano nawożenie mineralne w postaci Polifoski w ilości ok. 300 kg ? ha-1 w trzech dawkach.
Ocenę dynamiki wzrostu dla terminów siewu od I do V wykonano w latach 2003, 2004 i 2005, mierząc wysokość 10 losowo wybranych roślin, w odstępach czasu co siedem dni, o stałej porze dnia. Pierwsze pomiary wykonano po wschodach roślin, ostatnie z chwilą likwidacji uprawy. Dla 5 losowo wybranych roślin, będących w fazie pełni kwitnienia (90% kwitnących roślin w łanie), określono średnią całkowitą masę roślin oraz udział procentowy liści i kwiatostanów. Bezpośrednio po zbiorze roślin określono zawartość i skład olejków eterycznych (OE) przez destylację z parą wodną w aparacie Deryng´a wg FP VI.
Skład jakościowy i ilościowy poszczególnych składników OE wyznaczono metodą GC/MS, przy użyciu aparatu ITS-40 (układ GC/ITMS firmy Finnigan MAT, USA) z kolumną DB-5 (J&W, USA) o długości 30 m, średnicy 0,25 μm. Temperatura dozownika wynosiła 280°C. Stosowano gradient temperatury (35°C przez 2 min, następnie przyrost o 4°C do 280°C). Analizę jakościową przeprowadzono na podstawie widm MS, porównując je z widmami biblioteki NIST (62 tys. widm) oraz biblioteką terpenów LIBR (TR) dostarczonej przez Finnigan MAT. Tożsamość związków potwierdzono indeksami retencji z danych piśmiennictwa i własnych (28, 29). Skład ilościowy OE określono przyjmując, że suma poszczególnych związków olejkowych stanowi 100%.
Wyniki i ich omówienie
Przykładowe wykresy dynamiki wzrostu obu badanych form pszczelnika wysiewanych w I terminie (15.04) podano: dla formy białej na rycinie 1, zaś dla formy niebieskiej na rycinie 2.
Ryc. 1. Dynamika wzrostu roślin pszczelnika mołdawskiego formy białej uprawianej z siewu nasion w pole, wysiewanych w terminie I (15.04) w latach 2003-2005.
Ryc. 2. Dynamika wzrostu roślin pszczelnika mołdawskiego formy niebieskiej uprawianej z siewu nasion w pole, wysiewanych w terminie I (15.04) w latach 2003-2005.
Przeprowadzone przez nas badania wykazały, że termin siewu wpływa istotnie na dynamikę wzrostu obu badanych form. Najkorzystniejszym terminem siewu, jest termin I (15.04) dla obu badanych form i bezpośredni wysiew nasion do gleby (30, 31).
Jak wynika z ryciny 1 w roku 2003 rośliny formy białej zakończyły wegetację 6 października i osiągały wysokość nie przekraczającą 90 cm. W latach 2004-2005 wegetacja roślin tej formy wydłużyła się o około miesiąca, tj. do 03 listopada, natomiast rośliny były niższe i osiągały wysokość między 60 a 70 cm.
Na rycinie 2 przedstawiono dynamikę wzrostu roślin pszczelnika mołdawskiego formy niebieskiej uprawianej w z siewu nasion do gleby w I terminie (15.04). Z ryciny 2 wynika, że rośliny w 2003 roku osiągały wysokość prawie 100 cm, kończąc wegetację pod koniec września, natomiast w roku 2004 ich wysokość obniżyła się do ok. 85 cm, zachowując zbliżony okres wegetacji do roku poprzedniego, zaś w 2005 roku wysokość roślin pozostała na niezmienionym poziomie, natomiast okres wegetacji wydłużył się o ok. 2 tygodnie.
Z porównania rycin 1 i 2 wynika, że rośliny pszczelnika formy białej są niższe w porównaniu do roślin formy niebieskiej i mają około miesiąca dłuższy okres wegetacji.
Dla oceny wpływu terminu siewu na masę całych roślin w fazie generatywnej w pełni kwitnienia w tabeli 2, przedstawiono średnią masę: całych roślin (tab. 2A) oraz liści (tab. 2B) i kwiatostanów (tab. 2D), a także procentowy udział w masie całych roślin – liści (tab. 2C), kwiatostanów (tab. 2E).
Tabela 2. Wpływ terminu siewu na masę całych roślin w fazie generatywnej w pełni kwitnienia: A – średnia masa całych roślin; B – średnia masa liści, C – procentowy udział liści w masie całej rośliny; D – średnia masa kwiatostanów E – procentowy udział kwiatostanów w masie całej rośliny, w latach 2003 i 2004 obu badanych form, z siewu do gleby.
A. Średnia masa całych roślin (g/rośl.-1) (2003-2004).
Termin siewu20032004
białeniebieskiebiałeniebieskie
I240,0287,0204,0249,0
II380,0167,0337,0263,0
III160,0183,0150,0175,0
IV176,0172,080,079,0
V125,0104,0133,0130,0
Średnio216,2182,6180,0179,2
B. Średnia masa liści (g/rośl.-1) (2003-2004).
Termin siewu20032004
białeniebieskiebiałeniebieskie
I77,086,080,083,0
II112,048,0121,071,0
III46,055,040,058,0
IV58,049,019,017,0
V40,033,036,025,0
Średnio66,654,259,250,8
C. Procentowy udział liści w masie całej rośliny (%) (2003-2004).
Termin siewu20032004
białeniebieskiebiałeniebieskie
I32304034
II30283635
III29302734
IV27292422
V32322720
Średnio30,029,830,829,0
D. Średnia masa kwiatostanów (g/rośl.-1) (2003-2004).
Termin siewu20032004
białeniebieskiebiałeniebieskie
I51,066,045,054,0
II106,056,070,059,0
III54,057,072,047,0
IV74,065,039,039,0
V61,035,049,061,0
Średnio69,255,855,052,0
E. Procentowy udział kwiatostanów w masie całej rośliny (%) (2003-2004).
Termin siewu20032004
białeniebieskiebiałeniebieskie
I21232222
II28332123
III34314827
IV42384950
V49333747
Średnio34,831,635,433,8
Oceniając średnią masę całych roślin należy stwierdzić, że w 2003 roku rośliny o białych kwiatostanach miały wyższą średnią masę (216,2 g/rośl.-1) od roślin o kwiatostanach niebieskich (182,6 g/rośl.-1), natomiast w 2004 roku obie formy charakteryzowały się zbliżoną średnia masą. Średnia masa liści formy białej wynosiła 66,6 g/rośl.-1, zaś formy niebieskiej 54,2 g/rośl.-1 w roku 2003, natomiast w 2004 roku średnio dla formy białej 59,2 g/rośl.-1, a dla niebieskiej 50,8 g/rośl.-1. Średni udział liści w masie całej rośliny kształtuje się na poziomie ok. 30%. Średnia masa kwiatostanów w 2003 roku dla formy białej wynosiła 69,2 g/rośl.-1, a dla niebieskiej 55,8 g/rośl.-1, zaś w 2004 roku odpowiednio 55,0 g/rośl.-1 i 52,0 g/rośl.-1. Średni procentowy udział kwiatostanów w masie całych roślin był nieco wyższy i dla formy białej w obu badanych latach wynosił ok. 35%, zaś dla formy niebieskiej w 2003 wynosił ok. 32%, a w 2004 ok. 34%. Oceniając wpływ terminu siewu na plon całych roślin daje się zauważyć, że dla formy białej najkorzystniejszy był II termin siewu, zaś dla formy niebieskiej termin I. Analogicznie było w przypadku plonu liści i kwiatostanów (30, 32).
Pszczelnik mołdawski jest rośliną, która po ścięciu i wysuszeniu wydziela do atmosfery orzeźwiający cytrynowy zapach, pochodzący od głównych składników olejku eterycznego. Olejek ten może wykazywać wielokierunkowe właściwości farmakologiczne, w tym fitocyndowe (28, 33). Dlatego też podjęto badania nad oznaczeniem zawartości procentowej olejku eterycznego występującego w roślinach będących w fazie generatywnej w pełni kwitnienia, w liściach oraz kwiatostanach. Dane liczbowe dotyczące zawartości olejku w świeżym surowcu z liści podaje tabela 3A, zaś z kwiatostanów tabela 3B.
Tabela 3. Wpływ terminu siewu na zawartość procentową olejku eterycznego w liściach (tab. 3A) i kwiatostanach (tab. 3B) w fazie generatywnej w pełni kwitnienia w surowcach świeżych pochodzących z roślin uprawianych w latach 2003 i 2004.
A. Zawartość procentowa olejku eterycznego w liściach. Tabela podaje wyniki dla surowców świeżych, w których zawartość suchej masy wynosiła 13,45% (2003-2004).
Termin siewu20032004 
białeniebieskiebiałeniebieskie
I0,040,030,050,04
II0,060,060,050,07
III0,080,040,040,07
IV0,040,050,040,02
V0,020,050,060,06
Średnio0,0480,0460,0480,052
B. Zawartość procentowa olejku eterycznego w kwiatostanach. Tabela podaje wyniki dla surowców świeżych, w których zawartości suchej masy wynosiła 18,40% (2003-2004).
Termin siewu20032004
białeniebieskiebiałeniebieskie
I0,420,290,330,19
II0,330,430,270,28
III0,460,260,270,25
IV0,340,320,240,14
V0,380,310,320,25
Średnio0,3860,3220,2860,222
Jak wynika z danych tabeli 3A liście obu badanych form zebrane w 2003 i 2004 r. zawierają średnio ok. 0,05 %. olejku eterycznego. Przyjmując jednak, że świeże surowce w przypadku liści zawierały ok. 13,5% suchej masy, to zawartość olejku w surowcu suchym będzie wynosiła od 0,4 do 0,5%. Dane liczbowe dotyczące procentowej zawartości olejku eterycznego w kwiatostanach przedstawia tabela 3B, z której wynika, że forma biała roślin miała średnią zawartość 0,386%, a niebieska 0,322% w roku 2003 zaś w 2004 roku zawartość ta kształtowała się odpowiednio 0,286% i 0,222%. Uwzględniając fakt, że zawartość suchej masy kwiatostanów wynosiła 18,4%; to ilość olejku wzrośnie znacząco i kształtować się będzie na poziomie od 1,21 do 2,10%.
Zawartość i skład procentowy związków występujących w olejkach eterycznych otrzymanych z surowców będących w fazie generatywnej w pełni kwitnienia oznaczonych metodą GC/MS, występujących w liściach i kwiatostanach dla obu badanych surowców pozyskanych z II terminu siewu (30.04), zebrano w tabeli 4.
Tabela 4. Zawartość i skład procentowy związków występujących w olejkach eterycznych otrzymanych z surowców z II terminu siewu (30.04) w 2004 r. w fazie generatywnej w pełni kwitnienia, z liści i kwiatostanów obu badanych form, oznaczonych metodą GC/MS.
Nazwa związkuIndeks retencjiII, BiałeII, BiałeII, NiebieskieII, Niebieskie
liściekwiatostanyliściekwiatostany
1-Okten-3-ol9821,2---
Nerol1232-1,7-1,2
Neral12446,117,527,518,4
Geraniol1257-8,31,26,8
Geranial12738,628,038,130,0
MM1275 (829) w NIST tlenek epoksylinalolu12823,2-3,1-
Tetrametylohydrofuran (NIST)12871,3---
Kwas geraniowy?13634,4-1,2-
Octan nerylu1366-1,12,0-
Octan geranylu13854,039,89,436,5
Tlenek kariofilenu15901,3---
Fitol21121,0-1,4-
Suma zidentyfikowanych składników wyst. w ilości powyżej 1% 31,296,484,093,0
MM1281(830)12892,1-3,5-
MM1331 (832)13449,5---
Nieznany13711,6-1,2-
Nieznany138013,8---
Dwa zwiazki14152,1---
Nieznany14311,6---
Nieznany14701,9---
Nieznany14762,0---
Nieznany149210,6-1,0-
Nieznany15401,2---
Suma niezidentyfikowanych składników występujących w ilości powyżej 1% 46,3-5,7-
Związki występujące w ilości poniżej 1% 22,53,610,37,0
Łącznie 100,0100,0100,0100,0
Suma wykrytych składników olejku 52354936
Jak wynika z tabeli 4 głównymi grupami związków w olejkach eterycznych otrzymanych z kwiatostanów są: alkohole, aldehydy i estry. Głównymi składnikami olejków eterycznych otrzymanych z kwiatostanów obu badanych form są: octan geranylu oraz geranial i neral. Olejki eteryczne otrzymane z liści obu badanych form zawierały najwięcej związków, tj. ok. 50, przy czym olejek z liści formy białej zawiera ponad połowę niezidentyfikowanych związków. Głównymi składnikami olejku eterycznego z liści formy niebieskiej są: geranial i neral. Natomiast w składzie olejków eterycznych otrzymanych z kwiatostanów stwierdzono obecność ok. 36 związków.
Zarówno geraniol jak i nerol są związkami występującymi jako stereoizomery: geraniol – forma cis; nerol – forma trans. Oba te związki mają istotne znaczenie jako produkty pośrednie w przemianach biogenetycznych izoprenoidów, między innymi biorą udział w powstawaniu irydoidów. Cytral jest mieszaniną nienasyconych aldehydów terpenowych geranialu – forma cis i neralu – forma trans, które stanowią główny składnik olejku cytrynowego. Mają one znaczenie jako środki zapachowe i aromatyzujące, są feromonami owadów (cytral) i służą do znakowania szlaków do pozyskiwania pożytku pszczelego (34). Związki te, jak i ich mieszaniny, wykazują działanie uspokajające (27).
Dyskusja
Pierwsze wzmianki literaturowe o pszczelniku mołdawskim w Europie Środkowej występują już od połowy XVI w. Gesner oraz Camerrarius oraz Tabernaemomtanus opisują tę roślinę jako leczniczą, przyprawową, miododajną i ozdobną, jak również dostarczającą nasion na karmę dla ptactwa (cyt. za 14, 16, 24, 33). O leczniczych właściwościach pszczelnika mołdawskiego może świadczyć fakt, że już w 1828 roku w Düsseldorfie (35) został on ujęty w spisie roślin leczniczych, zaś polskie wzmianki o pszczelniku i jego właściwościach zostały opisane przez Gerald-Wyżyckiego w 1845 r. (cyt. za 33). Pszczelnik mołdawski dotychczas był uważany za roślinę olejkową. Od najdawniejszych czasów był utożsamiany z melisą „ Melissa aut Cedronella turcica”, ewentualnie Melissa moldavica i stosowany do fałszowania tego surowca (14, 24, 36). Dotychczasowe badania nad składem chemicznym Dracocephalum moldavica L. dotyczyły głównie części nadziemnych. tj. ziela i nasion. Brak jest natomiast w dostępnym piśmiennictwie informacji o badaniach nad składem chemicznym korzeni. Jak wynika z literatury (9, 13, 15, 37), badania nad składem ziela dotyczyły zawartości i składu olejku eterycznego, fenolokwasów, w tym zwłaszcza kwasu rozmarynowego, flawonoidów oraz tanin i garbników, antocyjanów i kumaryn. Natomiast nasiona pszczelnika mołdawskiego badano głównie na zawartość i skład oleju tłustego (9, 13, 38-40).
Jak wynika z badań Kakasy´ego i wsp. (15, 41, 42) ilościowa zawartość metabolitów wtórnych występujących w zielu D. moldavica L. zależy od rejonu uprawy i terminu zbioru surowca, który pozyskiwano w terminach czerwiec-sierpień. Uzyskane przez tych autorów dane kształtowały się następująco: zawartość flawonoidów w przeliczeniu na hyperozyd mieściła się w przedziale 0,54-0,60%, zawartość związków fenolowych wynosiła od 23,7-18,8%, tanin i garbników od 11,2-9,3%, kwasu rozmarynowego od 2,67-1,15%, zaś kwasu kawowego od 29,6-33,4 mg%, natomiast zawartość procentowa olejku eterycznego mieściła się w przedziale 0,30-0,6% (v/m).
Kakasy i wsp. (15, 41, 42) przeprowadzili także jakościowe i ilościowe badania fitochemiczne ziela pszczelnika mołdawskiego i otrzymanych z niego przetworów galenowych, tj. nalewki i naparu. W zielu zbieranym podczas owocowania rośliny, zawartość olejku wynosiła 0,83% (v/m). Analiza chromatograficzna GC wykazała występowanie 5 głównych składników, tj. octanu geranylu (31,1%), geranialu (28,2%), neralu (19,8%), geraniolu (8,2%) oraz octanu nerylu (2,4%). Analogiczne wyniki przedstawione są w tabeli 4. Głównym składnikiem olejku eterycznego otrzymanego przez oddestylowanie z nalewki był octan geranylu (58,2%), zaś olejku oddestylowanego z naparu, geraniol (60,1%). Analiza chromatograficzna metodą HPLC wyciągu metanolowego z ziela wykazała obecność pięciu związków flawonoidowych i kwasu rozmarynowego. Stosując metodę TLC do analizy frakcji kwasów fenolowych stwierdzono obecność kwasu kawowego i rozmarynowego. Maksymalna zawartość związków fenolowych w próbkach ziela zebranych w trakcie fazy wegetatywnej (przed kwitnieniem) stwierdzono następujące ilości: kwasu rozmarynowego 2,84%, flawonoidów 0,58% oraz tanin i garbników 12,9%, zaś kwasu kawowego w stadium pąka 50,3 mg% (15, 41, 42).
Przeprowadzone przez nas badania nad wpływem terminu siewu i sposobu uprawy dwu form pszczelnika na plon nasion wykazały, że oba te parametry mają istotny wpływ na plon nasion (43, 44). Uzyskane przez nas dane są zgodne z danymi literaturowymi (40, 45, 46). Z badań tych wynika, że termin siewu i sposób uprawy wpływa na masę 1000 szt. nasion obu badanych form, która kształtuje się na poziomie od 1,7 do 2,3 grama. Stwierdzono również, że średnia masa nasion z jednej rośliny dla formy białej wynosiła od 10,4 do 20,0 g, zaś dla formy niebieskiej była nieco wyższa. Najwyższy plon nasion w przeliczeniu na 1 hektar (przyjmując obsadę 125 tys. szt. roślin) wyniósł w 2003 r. dla formy białej ok. 2500 kg, zaś dla formy niebieskiej ok. 2800 kg, natomiast w 2004 r. kształtował się na poziomie ok. 2500 kg dla obu badanych form. W wyniku tych badań stwierdzono również, że korzystniejszym sposobem uprawy jest bezpośredni siew nasion do gleby (43).
Jak podaje literatura (9, 13, 40) ważnym składnikiem nasion jest olej tłusty, którego zawartość mieści się w przedziale od 18 do 29%. Jak podaje Szklanowska (40) w oleju tym stwierdzono obecność następujących kwasów tłuszczowych: palmitynowy (6,5%), stearynowy (5,0%), olejowy (8,5%), linolowy (19,0%), α-linolenowy (61,0%). Jak z tego wynika olej ten należy do produktów zawierających wysoką zawartość procentową niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych (NNKT), tj. olejowego, linolowego i α-linolenowego, których sumaryczna zawartość wynosi ponad 80% (38-40). Olej tłusty z nasion pszczelnika mołdawskiego ze względu na wysoką procentową zawartość NNKT, może być zaliczany do tzw. bioolejów, które mają zastosowanie w fitoterapii i kosmetyce. Wykonane przez nas wstępne badania nad analizą kwasów tłuszczowych występujących w postaci acylogliceroli w tym oleju, potwierdzają te dane i będzie to przedmiotem dalszych badań.
Pszczelnik mołdawski jest rośliną używaną w medycynie ludowej jako lek antyseptyczny i pobudzający trawienie. Olejek eteryczny pszczelnika wykazuje działanie antyseptyczne, przeciwbólowe i uspokajające, a także zwiększa wydzielanie żółci, hamuje odruchy wymiotne, i działa rozkurczająco oraz wiatropędnie. Ziele tego surowca działa pobudzająco na apetyt i ułatwia trawienie, pobudza perystaltykę jelit i bywa składnikiem mieszanek: żołądkowych, żółciopędnych i żółciotwórczych oraz uspokajających. Wyciągi alkoholowe z surowca są składnikami leków o działaniu żołądkowym stosowanym w zaburzeniach trawienia, braku łaknienia i dyspepsji (13-15, 25, 47). Ponadto ziele pszczelnika mołdawskiego stosowane jest do aromatyzowania potraw (mieszanki ziół do mięs, ryb, zup, napojów, a w szczególności herbaty, likierów i wermutów), jak też ma znaczenie dla przemysłu perfumeryjnego (14, 20, 25, 48, 49).
Podsumowanie
Oceniając średnią masę całych roślin o kwiatach białych w 2003 należy stwierdzić, że rośliny te miały wyższą masę niż rośliny o kwiatach niebieskich, zaś w 2004 obie formy charakteryzowały się masą porównywalną. Średni udział liści w całej roślinie kształtuje się na poziomie ok. 30%, zaś średni procentowy udział kwiatostanów w masie całych roślin był nieco wyższy i dla formy białej w obu badanych latach wynosił ok. 35%, natomiast dla formy niebieskiej w 2003 r wynosił ok. 32% zaś w 2004 ok. 34%. Z przeprowadzonych badań wynika również, że termin siewu wpływał na plon liści i kwiatostanów. II termin siewu był najkorzystniejszy dla formy białej, a I dla formy niebieskiej. Jak wynika z przeprowadzonych przez nas badań korzystniejszym jest siew do gleby (32). Oceniając zawartość olejku eterycznego w świeżej masie liści można stwierdzić, że w obu badanych latach kształtował się na poziomie średnio 0,05%, przyjmując jednak, że sucha masa liści wynosiła 13,5%, to w suchym surowcu jego zawartość będzie wynosiła od 0,4 do 0,6%. Zawartość procentowa olejku eterycznego w świeżych kwiatostanach kształtowała się na poziomie ok. 0,4% dla formy białej i ok. 0,3% dla formy niebieskiej w 2003 r., zaś w 2004 roku dla obu badanych form była nieco niższa i kształtowała się odpowiednio dla formy białej 0,3% i 0,2% dla formy niebieskiej. Przeliczając zawartość procentową olejku eterycznego kwiatostanów na suchą masę kwiatostanów, która kształtowała się na poziomie 18,4%, można przyjąć, że kwiatostany będą zawierały od 1,21 do 2,10% olejku eterycznego. Jak wynika z uzyskanych danych składu procentowego poszczególnych związków, głównymi składnikami olejku eterycznego kwiatostanów są: octan geranylu, geranial i neral. Najwięcej związków występowało w liściach obu badanych form, tj. ok. 50, przy czym forma biała zawierała ponad połowę niezidentyfikowanych składników (28, 50).
Polecane książki z księgarni medycznej BORGIS:
Tabele witamin, Sven David Muller
Tabele witamin 		Psychologia zdrowia, Heszen Irena, Sęk Helena
Psychologia zdrowia 		Postępy promocji zdrowia, Karski Jerzy B.
Postępy promocji zdrowia
Piśmiennictwo
1. Alekseyeva N.B.: Morfołogia prorostkov i juwenilnych rastienij niekotorych widow Dracocephalum L.. Rast. Res. 1990, 26, 202. 2. Brickell C.: Dracocephalum. Wielka encyklopedia roślin ogrodowych od A do Z. Muza S.A., Warszawa 1999, 379. 3. Ćervenka M. et al.: Świat roślin, skał i minerałów, PWRiL, Warszawa 1988, 222. 4. Dracocephalum moldavica L. ´Snowdragon´ http://iml.dartmouth.edu/~beth/ann00p2.html. 5. Dracocephalum moldavica. http://www.albertadirectory.net/bedrockseed/Products/Annuals/Annuals/D%20-%20E. 6. Dracocephalum moldavicum. http://www.pp.clinet.fi/~mygarden/drac.htm. 7. Dracocephalum. Angelehnt an den Index Kewensis 1990. http://home.t-online.de/home/mhoemann/tabellen/d-arten.txt. 8. Grossgieim A.A.: Umbelliferae – Scrophulariaceae. Flora Kawkaza: Akad. Nauk SSSR 1967, 7, 343. 9. Budantzev A.L., Shavarda A.L.: Chimiczeskij sostaw i poleznyje swoistwa widow roda Dracocephalum L. flory USSR. Rast. Res. 1986, 22, 550. 10. Głuchov M. M.: Zmiejegołownik ili matocznik ( Dracocephalum moldavicum L.). Ważniejszyje miedonosnyje rastienia i sposoby ich razwiedinia. Gos. Izd. Sielsk. Lit., Moskwa 1950, 319. 11. Pawłowski B.: Pszczelnik mołdawski. Flora Polska. PWN, Warszawa – Kraków 1967, T. 11, 137. 12. Szafer W. et al.: Dracocephalum L., pszczelnik. Rośliny polskie. PWN, Warszawa 1988, 571. 13. Budantzev A.L., Shavarda A.L.: Chimiczeskij sostaw i poleznyje swoistwa widow roda Dracocephalum L. flory USSR. Rast. Res. 1987, 23, 287. 14. Grochowski B.: Pszczelnik mołdawski. Wiad. Ziel. 1991, Nr 7/8, 14. 15. Kakasy A. et al.: Data to the phytochemical evaluation of Moldavian dragonhead ( Dracocephalum moldavica L,. Lamiaceae). Herba Pol. 2002, 48, 112.16. Kubiak M.: Pszczelnik mołdawski – Dracocephalum moldavicum L. jako roślina cytralowa. Acta Pol. Pharm.1959, 16, 141. 17. Shavarda A.L. et al.: Srawnitielnoje izuczenie sostawa efirnych maseł i ultrastruktury żieleznych wołoskow listia u niekotorych widow roda Dracocephalum L. Rast. Res. 1990, 26, 352. 18. Smaragdowa N.P.: Nowyje dannyje o zmiejegołownike mołdawskom. Pczełowodstwo, Gos. Izd. Sielsk. Lit., Moskwa 1951, 11 36. 19. Suchorska K., Osińska E.: Pszczelnik mołdawski – cenna roślina olejkowa. Wiad. Ziel. 1992, Nr 11, 17. 20. Szklanowska K.: Wpływ terminów siewu na biologię kwitnienia i nektarowanie pszczelnika mołdawskiego ( Dracocephalum moldavicum L.). Annales UMCS, S. E, 1965, 20, 55. 21. Szklanowska K.: Wstępne badania nad wydajnością nektarową pszczelnika mołdawskiego ( Dracocephalum moldavicum L.). Pszczeln. Zesz. Nauk. 1957, 1, 129. 22. Telepova M.N. et al.: Etude comparative de la secretionvdes terpenes par les elements glandulaires foliaires chez differents especes du genure Dracocecphalum L. ( Labiatae). Bull. Soc. Bot. Fr. 1992, 139, 247. 23. Dracocephalum moldavica L., Linnean Herbarium. Dep.of Phanerogamic Botany Swedish Museum of Natural History. http://linnaeus.nrm.se/botany/fbo/d/dracmol.html.en. 24. Dracocephalum Lexicon D. http://linnaeus.nrm.se/flora/chk/lexd.htm. 25. Suchorska K.: Opracowanie parametrów agrotechnicznych dla nowej rośliny aromatycznej – pszczelnika mołdawskiego ( Dracocephalum moldavica L.). Materiały Ogólnopolskiej Konferencji Naukowej nt Nauka Praktyce Ogrodniczej. AR Lublin 1995, 743. 26. Bornus L. (Red.): Pszczelnik mołdawski. Encyklopedia pszczelarska, PWRiL, Warszawa 1989, 171. 27. Wolski T. et al.: Pszczelnik mołdawski ( Dracocephalum moldavica L.) – roślina miododajna i lecznicza. Annales UMCS, S. DD, 2004, 59, 57. 28. Kwiatkowski S. et al.: Analiza GC/MS olejku eterycznego występującego w zielu i kwiatostanach pszczelnika mołdawskiego Dracocephalum moldavica L. Materiały 7 Polskiej Konferencji Chemii Analitycznej, Toruń, 3-7 lipca 2005, 315. 29. Wolski T. et al.: Analiza GC/MS olejków eterycznych otrzymanych z trzech odmian selera naciowego ( Apium graveolens L. var. dulce Mill./ Pers.) Annales UMCS, S. EE, Supl. 2001, 9, 203. 30. Wolski T. et al.: Wpływ terminu siewu i sposobu uprawy na wzrost i rozwój dwu form pszczelnika mołdawskiego ( Dracocephalum moldavica L. ). Materiały XLI Naukowej Konferencji Pszczelarskiej, Puławy, 9-10 marca 2004, 98. 31. Wolski T. et al.: Dynamika wzrostu dwu form pszczelnika mołdawskiego Dracocephalum moldavica L. w zależności od terminu siewu i sposobu uprawy. Materiały XLIII Naukowej Konferencji Pszczelarskiej, Puławy, 25-27 kwiecień 2006. 32. Wolski T. et al.: Wpływ terminu siewu i sposobu uprawy na masę kwiatostanów i nasion dwu form pszczelnika mołdawskiego ( Dracocephalum moldavica L.). Acta Agrobot. 2006 (w druku). 33. Wolski T., Kwiatkowski S.: Zawartość i skład olejku eterycznego (OE) występującego w częściach nadziemnych pszczelnika mołdawskiego ( Dracocephalum moldavica L.). Aromaterapia, 2005, Nr 3, 19. 34. Harborn J.B.:Ekologia biochemiczna. PWN, Warszawa, 1997, 252. 35. Weńhe M.S., et al.: Dracocephalum Moldavica lithographischen. Plantae Medicinales oder Sammlung offizineller flanzen. Düsseldorf, 1828, T. I, 183. 36. Dracocephalum moldavica L. Turkese drakenkop 65, sierlijke lilablauwe snijbloem, goed van geur (citroen). http://www.home.concepts.nl/~rund_jen/eenjarigen.html. 37. Fecka I. et al.: Kwas rozmarynowy, ważny składnik terapeutyczny niektórych surowców roślinnych. Post. Fitoter. 2002, Nr 8, 20. 38. Abd el – Reheem M., Bhella R., Hildebrand D.: Linolenic ACID ACCUMULATION in Dracocephalum moldavica.University of Kentucky, USA. http://www.aocs.org/archives/am2002pp.htm. 39. Abd – el Reheem M.A., Bhella R., Rao S.S., Hildebrand D.F.: Linolenic acid accumulation in several high linolenic acid contain seeds. Poster: Lipids and related molecules. American Society of Plant Biologists. http://abstracts.aspb.org/aspp2001/public/P38/0725.html. 40. Szklanowska K.: Wpływ terminów siewu na wartość użytkową nasion pszczelnika mołdawskiego ( Dracocephalum moldavica L.). Annales UMCS, S. E, 1966, 21, 131. 41. Kakasy A. et al.: Analysis of non – volatile constituens in Dracocephalum moldavica L., Dracocephalum ruyschiana L. and Dracocephalum grandiflorum L. by GC/MS and HPLC methods. Book of Abstracts, 6th Balaton Symposium on High-Performance Separation Methods. Sept. 7-9, 2005, P-30. 42. Kakasy A. et al.: Analysis of essential oils exctracted from Dracocephalum species. Book of Abstracts, 6th Balaton Symposium on High-Performance Separation Methods, Sept. 7-9, 2005, P-97. 43. Kwiatkowski S. et al.: Biologia kiełkowania nasion pszczelnika mołdawskiego ( Dracocephalum moldavica L.). Materiały XLII Naukowej Konferencji Pszczelarskiej, Puławy, 8-9 marca 2005, 106. 44. Kwiatkowski S. et al.: Wpływ terminu siewu i sposobu uprawy dwu form pszczelnika mołdawskiego ( Dracocephalum moldavica L.) na plon nasion. Materiały XLII Naukowej Konferencji Pszczelarskiej, Puławy, 8-9 marca 2005, 108. 45. Ovetchko S.V.: Biological features of Dracocephalum moldavica L. in Steppe Zone on the South of Ukraine. Procedings of 9th International Conference of Horticulture, September 3-6 2001, Lednice, Czech Republic, 2001, 2, 364. http://www.zf.mendelu.cz/veda-wyzkum/9thconference/sbornik/document.htm. 46. Suchorska K. et al.: Wzrost i rozwój pszczelnika mołdawskiego ( Dracocephalum moldavica L.) oraz analiza plonu w różnych warunkach uprawy. Herba Pol. 1994, 40, 83. 47. Góra J.: Przeciwbakteryjne działanie olejków eterycznych. Wiad. Ziel. 1997, Nr 3, 13. 48. Korablyova O., Grishko M.M.: Intoduction of food aromatic plants in National Botanical Garden of NAS Ukraine and use of them. Procedings of 9th International Conference of Horticulture, September, 3-6, 2001, Lednice, Czech Rep. 2001, 2, 350. http://www.zf.mendelu.cz/veda-vyzkum/9thconference/sbornik/document.htm. 49. Povilaityté V., Cuvelier M.-E.: Antioxidant properties of Moldavian dragonhead ( Dracocephalum moldavica L.). J. Food. Lip. 2001, 8, 4. http://www.foodscipress.com/contentjflvol8.htm. 50. Wolski T. et al.: GC-MS analysis of essetial oil occurring in different part of Dracocephalum moldavica L. Materiały 4th International Symposium on Chromatography of Natural Products. June 14-17, Lublin – Kazimierz Dolny 2004, 214.
otrzymano: 2005-02-14
zaakceptowano do druku: 2005-10-21

Adres do korespondencji:
*Tadeusz Wolski
Katedra i Zakład Farmakognozji z Pracownią Roślin Leczniczych
ul. Chodźki 1, 20-093 Lublin
tel. (0-81) 741-23-54, tel./fax. (0-81) 741-03-51
e-mail: twolski@pharmacognozy.org

Postępy Fitoterapii 1/2006
Strona internetowa czasopisma Postępy Fitoterapii
Powrót na górę strony

Pozostałe artykuły z numeru 1/2006:

- reklama -