Chcesz wydać pracę doktorską, habilitacyjną czy monografię? Zrób to w Wydawnictwie Borgis – jednym z najbardziej uznanych w Polsce wydawców książek i czasopism medycznych. W ramach współpracy otrzymasz pełne wsparcie w przygotowaniu książki – przede wszystkim korektę, skład, projekt graficzny okładki oraz profesjonalny druk. Wydawnictwo zapewnia szybkie terminy publikacji oraz doskonałą atmosferę współpracy z wysoko wykwalifikowanymi redaktorami, korektorami i specjalistami od składu. Oferuje także tłumaczenia artykułów naukowych, skanowanie materiałów potrzebnych do wydania książki oraz kompletowanie dorobku naukowego.

© Borgis - Postępy Fitoterapii 3/2006, s. 155-162
Elżbieta Rudkowska1, Andrzej Smutkiewicz2, Małgorzata Han-Marek3
Zioła w terapii wspomagającej leczenie cukrzycy
Przedsiębiorstwo Produkcji Farmaceutycznej Hasco-Lek S.A.
Cukrzyca ( diabetes mellitus) jest schorzeniem metabolicznym o różnorakiej etiologii, charakteryzującym się przewlekłą hiperglikemią z zaburzeniami metabolizmu węglowodanów, tłuszczów i białek na skutek defektu wydzielania i/lub działania insuliny. Skutki cukrzycy obejmują przewlekłe uszkodzenie, dysfunkcję i niewydolność różnych narządów (1). Zmiany te powstają w wyniku obniżonego stężenia insuliny we krwi, bądź zmniejszonej wrażliwości komórek docelowych na działanie tego hormonu. Dobowe zapotrzebowanie dorosłego człowieka na insulinę wynosi około 50 j.m., co stanowi 20% całkowitej ilości hormonu zmagazynowanego w komórkach β trzustki (2).
Pierwsza szeroko przyjęta klasyfikacja cukrzycy została opublikowana przez WHO w 1980 roku i zmodyfikowana w 1985 roku (3). W 1980 roku Komitet Ekspertów zaproponował 2 główne typy cukrzycy i nazwy: „cukrzyca insulinozależna” – IDDM (lub typu 1) i „cukrzyca nieinsulinozależna” – NIDDM (lub typu 2). W raporcie z 1985 roku określenia „typ 1” i „typ 2” zostały pominięte, natomiast zachowano pojęcia IDDM i NIDDM oraz wprowadzono typ cukrzycy z niedożywienia – MRDM ( malnutrition-related diabetes mellitus). Klasyfikacja z 1985 roku została szeroko zaakceptowana i jest stosowana na całym świecie. Nowa klasyfikacja obejmuje zarówno stadia kliniczne, jak i typy etiologiczne cukrzycy i innych kategorii hiperglikemii (4). Stopniowanie kliniczne odzwierciedla fakt, że cukrzyca niezależnie od etiologii w swym naturalnym przebiegu przechodzi przez szereg stadiów klinicznych. Nie zaleca się używania określeń „cukrzyca insulinozależna” i „cukrzyca nieinsulinozależna” oraz ich akronimów, tj. „IDDM” i „NIDDM”. Powinno się ponownie wprowadzić do powszechnego użycia określenia cukrzyca „typ 1” i „typ 2” (5).
Cukrzyca typu 1 jest uwarunkowana immunologicznie i stanowi nieduży (ok. 10-15%) odsetek zachorowań. Choroba ma tło autoimmunologiczne, polegające na produkcji autoprzeciwciał skierowanych przeciwko: ICAs – komórkom β wysp trzustki, IAAs – insulinie, GAD65 – dekarboksylazie kwasu glutaminowego oraz IA-2 – fosfatazom tyrozynowym.
Ten typ cukrzycy jest uwarunkowany genetycznie i związany z układem zgodności tkankowej HLA. Autoprzeciwciała prowadzą do całkowitego zniszczenia komórek β trzustki, aczkolwiek u pewnej części chorych pozostaje resztkowa funkcja tych komórek wystarczająca, aby zapobiec kwasicy ketonowej. Ta postać cukrzycy występuje głównie u dzieci, ale może pojawiać się w każdym wieku. Chorzy na tę postać cukrzycy są skłonni także do innych chorób o podłożu autoimmunologicznym, np. choroby Gravesa-Basedowa, choroby Addisona, bielactwa, zapalenia tarczycy Hashimoto i niedokrwistości złośliwej.
Cukrzyca typu 2 występuje najczęściej w starszym wieku i jest związana przeważnie z otyłością, hyperlipidemią, nadciśnieniem tętniczym oraz hiperurykemią. W co piątym przypadku podejrzewa się jednak predyspozycje rodzinne. Na ten typ cukrzycy zapada co roku coraz więcej chorych, głównie w krajach wysoko rozwiniętych. Jak wspomniano wyżej, dużą rolę w rozwoju cukrzycy typu 2 przypisuje się otyłości – aż 80% chorych z 15% nadwagą cierpi na to schorzenie. W tym typie cukrzycy, w przeciwieństwie do poprzedniego, produkowana jest pewna ilość insuliny, co zapobiega rozwojowi kwasicy ketonowej (6, 7).
W wielu krajach uprzemysłowionych, zarówno w Europie jak i w Ameryce (Stany Zjednoczone) i w Japonii, cukrzyca typu 2 stanowi poważny problem – staje się chorobą cywilizacyjną. Co roku notuje się nowe przypadki tej choroby, a w Europie problem stał się tak poważny, że w 2005 roku rozpoczęto realizację międzynarodowego programu pod nazwą „Cukrzyca w Europie – zapobieganie przez zmianę stylu życia, aktywność fizyczną i interwencję żywieniową” (Diabetes in Europe – Prevention using Lifestyle, physical Activity and Nutritional intervention – DE-PLAN), koordynowanego przez prof. J. Tuomilehto z Instytutu Zdrowia Publicznego i Uniwersytetu w Helsinkach. Program ten jest obecnie finansowany przez Unię Europejską (2005-2008). Biorą w nim udział 22 ośrodki z 16 krajów europejskich: Austrii, Bułgarii, Estonii, Finlandii, Francji, Grecji, Hiszpanii, Holandii, Jugosławii, Litwy, Niemiec, Norwegii, Polski, Turcji, Wielkiej Brytanii i Włoch. Z naszego kraju udział w programie DE-PLAN bierze jedynie Krakowski Program Prewencji Cukrzycy typu 2, Miażdżycy i Nadciśnienia – realizowany przez zespół Katedry i Kliniki Endokrynologii Collegium Majus Uniwersytetu Jagiellońskiego – oraz krakowskie jednostki Podstawowej Opieki Zdrowotnej w ramach programu „Zdrowy Kraków”, finansowane przez Urząd Miasta Krakowa.
Według danych WHO aktualna liczba chorych na cukrzycę na świecie wynosi 180 milionów i przewiduje się dalszy wzrost do ponad 300 milionów w 2025 roku. Wzrost ten dotyczy również Polski. Wieloośrodkowe Badania nad Epidemiologią Cukrzycy (WBEC), przeprowadzone w latach 1998-2000, wykazały jej występowanie u 5,2% osób po 35 roku życia (w ok. 50% to cukrzyca wcześniej nierozpoznana), co oznacza trzykrotny wzrost zachorowań w porównaniu z wynikami badania epidemiologicznego, przeprowadzonego we Wrocławiu w latach 1985-1986 (8).
Również wśród dzieci obserwuje się wzrost zachorowań na cukrzycę, szczególnie typu 1, na co wskazują europejskie badania epidemiologiczne. Z 10% zachorowań na ten typ cukrzycy, połowę stanowią dzieci poniżej 15 r.ż. Na podstawie danych polskich ośrodków diabetologicznych z lat 1992-1996 wykazano, że w roku 1992 na cukrzycę typu 1 zachorowało 770, a w 1996 roku 839 dzieci (9). Nieznana jest przy tym liczba osób z nierozpoznaną cukrzycą oraz ze stanami przedcukrzycowymi. W populacjach, w których nie prowadzi się badań przesiewowych, mija ok. 10 lat od początku choroby do jej rozpoznania (10). W tym czasie skrycie rozwijają się powikłania. Badania UK Prospective Diabetes Study – (UKPDS) wykazały, że u 8% chorych ze świeżo wykrytą cukrzycą rozpoznano choroby sercowo-naczyniowe, u 37% różne postaci retinopatii, 18% miało mikroalbuminurię, a 39% nadciśnienie tętnicze (11). W badaniu Screen-Pol, przeprowadzonym przez lekarzy pierwszego kontaktu w całej Polsce, wykazano, że w populacji liczącej ponad 27 tys. osób powyżej 45 roku życia, osoby z jawną cukrzycą stanowią aż 12,1%. Przy pomocy badań przesiewowych, dodatkowo u 2,4% populacji wykryto zaburzenia gospodarki węglowodanowej (1,2% – cukrzyca, 1,2% – nieprawidłowy wynik testu tolerancji glukozy) (1).
Mimo znacznego postępu w zakresie wczesnego rozpoznawania cukrzycy i jej leczenia, nadal istotny problem kliniczny i ekonomiczny stanowią przewlekłe powikłania. Jedną z zasadniczych przyczyn ich rozwoju jest zbyt późne wykrywanie zaburzeń gospodarki węglowodanowej (12).
Cukrzyca typu 2 została przez WHO włączona (wraz z otyłością, nadciśnieniem tętniczym, miażdżycą i chorobami nowotworowymi) do grupy chorób związanych z żywieniem, które łącznie odpowiadają za 70% ogólnej śmiertelności oraz generują bardzo wysokie koszty dla systemów ochrony zdrowia. Głównymi czynnikami ryzyka cukrzycy typu 2 są: mała aktywność fizyczna i otyłość. WHO w licznych dokumentach wzywa rządy państw członkowskich do podjęcia działań zapobiegawczych. Skuteczność programów zapobiegawczych znalazła potwierdzenie w badaniach prowadzonych w Finlandii (Diabetes Prevention Study) i USA (Diabetes Prevention Program).
W leczeniu różnych schorzeń, w tym również cukrzycy, dużą rolę odgrywa medycyna niekonwencjonalna, do której zalicza się ziołolecznictwo, oparte na tradycjach ludowych. Jedną z najstarszych metod leczenia jest Ayurveda – medycyna ajurwedyjska, wywodząca się ze starożytnych Indii. Jest to pierwszy w świecie system medyczny i filozoficzny. Ajurwedyjscy terapeuci skutecznie leczyli cukrzycę kombinacją ziół połączoną ze zmianą stylu życia (13, 14).
Medycyna konwencjonalna coraz częściej korzysta z tradycyjnych metod terapii oraz z wiedzy o ziołach gromadzonej przez lata. Wyrazem zainteresowania lekiem roślinnym jest zwiększenie liczby publikacji dotyczących badań fitochemicznych i związanych z nimi badań farmakologicznych, a w konsekwencji pojawianie się na rynku farmaceutycznym licznych oryginalnych specyfików roślinnych o udokumentowanych właściwościach leczniczych.
W cukrzycy typu 1 (insulinozależną) stosowanie surowców pochodzenia roślinnego jest mocno ograniczone, ponieważ substancje czynne musiałyby wykazywać działanie zbliżone do insuliny. W obecnym stanie wiedzy podobne działanie przypisuje się niewielu surowcom roślinnym.
Stosowanie przetworów roślinnych u chorych na cukrzycę typu 2 (nieinsulinozależną) ma większe znaczenie, gdyż rozwój i przebieg samej choroby jest odmienny. Prawdopodobnych mechanizmów działania roślinnych związków biologicznie czynnych w tym schorzeniu może być kilka: wpływ na zwiększenie wydzielania insuliny z komórek β wysp Langerhansa, poprawa tolerancji glukozy przez komórki organizmu poprzez wpływ na receptory dla insuliny, zwiększenie syntezy glikogenu oraz spowolnienie wchłaniania cukrów w przewodzie pokarmowym. Większości surowców roślinnych przypisuje się więcej niż jeden mechanizm działania hipoglikemicznego.
Oto kilka przykładów roślin budzących największe zainteresowanie naukowców poszukujących alternatywnych dróg zapobiegania oraz leczenia cukrzycy.
Trigonella foenum graecum L. – kozieradka pospolita
Kozieradka pospolita należy do rodziny motylkowatych Fabaceae ( Papilionaceae). Surowcem wykorzystywanym w lecznictwie jest nasienie kozieradki ( Foenugraeci semen). Roślina występuje naturalnie i jest uprawiana w Europie w rejonach morza Śródziemnego i na Ukrainie oraz w Azji (Indie i Chiny). Surowiec do celów komercyjnych pochodzi wyłącznie z upraw.
Nasiona kozieradki o długości 3-5 mm i szerokości 2-3 mm, są czworograniaste lub częściej romboidalne, podzielone podłużną bruzdą na dwie nierówne części. Powierzchnia ich jest matowa, delikatnie dołeczkowana, chropawa, barwy żółto-brunatnej lub szaroczerwonej.
Surowiec zawiera substancje śluzowe w ilości 20-30% (m.in. galaktomannany), saponiny o charakterze steroidowym (0,1-0,3%), trygonelinę (betaina kwasu nikotynowego) w ilości 0,1-0,4%, cholinę, lecytyny, fitynę, flawonoidy oraz 6-10% tłustego oleju, związki proteinowe i in.
Wewnętrznie surowiec stosowany jest jako środek wzmacniający ( roborans) (15, 16), wspomagający leczenie nieżytów górnych dróg oddechowych (15-17) oraz jako osłaniający w stanach zapalnych błony śluzowej żołądka (15-20), a także spowalniający wchłanianie składników odżywczych w cukrzycy i hipercholesterolemii (16, 17, 20-22).
Sproszkowane nasiona podaje się zewnętrznie w postaci okładów i kataplazmów w czyrakach, wrzodach oraz stanach zapalnych skóry (15-17, 19, 20, 22, 23).
Zainteresowanie możliwością stosowania nasion kozieradki w przypadku cukrzycy wzrosło dzięki wyizolowanej 4-hydroksyizoleucynie, substancji, która in vitro wykazuje zdolność nasilania sekrecji insuliny z izolowanych ludzkich komórek wysp Langerhansa (16, 22, 24), a prawdopodobnie również in vivo (18, 21).
Według niektórych autorów opisana wyżej właściwość 4-hydroksyizoleucyny nie jest jedynym mechanizmem działania hipoglikemicznego surowca. Stwierdzono także m.in. wzrost ilości receptorów dla insuliny oraz hamowanie aktywności enzymów odpowiedzialnych za przemiany węglowodanów do glukozy w jelicie cienkim (24).
Podawanie zmielonych nasion kozieradki, wyciągów wodnych lub frakcji błonnikowej z surowca oddzielnie, bądź jako dodatek do pożywienia zwierząt z indukowaną cukrzycą, powodowało znaczący spadek stężenia glukozy we krwi. Podobne wyniki z zastosowanym dodatkiem zmielonych nasion kozieradki otrzymano w badaniach przeprowadzonych z udziałem ludzi ze stwierdzoną cukrzycą, zarówno typu 1, jak i typu 2. U pacjentów z cukrzycą nieinsulinozależną oraz w grupie zdrowych ochotników zaobserwowano polepszenie obwodowej tolerancji glukozy, spadek stężenia insuliny w surowicy oraz glukozy w wydalanym moczu po podaniu nasion sproszkowanych, a także nasion pozbawionych goryczki (z jednoczesną utratą frakcji tłuszczowej i saponinowej) (18).
Suchy wodno-alkoholowy wyciąg z nasion kozieradki podawany szczurom wraz z pożywieniem przez 14 dni znacząco podnosił poziom insuliny we krwi (18). Podobnie, istotny spadek poziomu glukozy powodowało doustne podanie zwierzętom wyizolowanej trigonelliny, czego nie potwierdziło badanie przeprowadzone z udziałem ludzi (18).
Wyniki niektórych badań wykazały brak wpływu wyciągu z kozieradki na poziom glukozy we krwi, a większość opublikowanych badań wymaga jeszcze potwierdzenia, gdyż często brak im szczegółowego opisu metod: sposobu randomizacji, charakterystyki pacjentów, analiz statystycznych i standaryzacji wyciągów.
Nasiona kozieradki mogą stanowić interesującą alternatywę jako dodatek do żywności przeznaczonej dla osób z cukrzycą typu 2 o umiarkowanym nasileniu, ze współistniejącą hipercholesterolemią.
Phaseolus vulgaris L. – fasola pospolita
Fasola pospolita należy do rodziny motylkowatych Fabaceae (Papilionaceae), a surowcem leczniczym jest naowocnia „Phaseoli pericarpium . Fasola pospolita jest rośliną uprawną pochodzącą z Europy i zachodniej Azji, szeroko rozpowszechnioną w Ameryce Północnej, głównie ze względu na jej walory kulinarne.
Surowiec przeznaczony do celów farmaceutycznych stanowią pozbawione nasion, wysuszone strąki fasoli długości do 20 cm, szerokości 2 cm, o powierzchni zewnętrznej żółtobrunatnej, od wewnątrz pokrytej białą błyszczącą skórką (16, 25). Surowiec pochodzi z roślin uprawianych głównie w krajach byłej Jugosławii.
Surowiec zawiera cholinę, aminokwasy (arginina, asparagina, leucyna, lizyna), kwas pipekolinowy, trygonelinę, alantoinę, kwasy fenolowe oraz związki mineralne i glikoproteiny (16, 17, 19, 20).
Strąki fasoli wykazują słabe działanie moczopędne i hipoglikemiczne, wykorzystywane głównie w tradycyjnej fitoterapii. Wchodzą w skład niektórych złożonych preparatów ziołowych, stosowanych wspomagająco w leczeniu schorzeń nerek i dróg moczowych oraz cukrzycy (15-17, 20)
Niektóre źródła donoszą o zawartości w surowcu pewnych ilości związków chromu, odpowiedzialnych za działanie hipoglikemiczne (16, 17, 20).
Fasola jest rośliną powszechnie używaną w przemyśle spożywczym. Połączenie jej walorów kulinarnych z właściwościami leczniczymi mogłoby stanowić interesującą kombinację żywności funkcjonalnej. Realizacja tych planów wymaga jednak wielu dokładniejszych badań chemicznych oraz biologicznych.
Cinnamomum zeylanicum – cynamonowiec cejloński
Cynamonowiec cejloński należy do rodziny wawrzynowatych Lauraceae; pochodzi z Cejlonu, ale jest uprawiany w różnych rejonach południowej Azji oraz Ameryki Południowej (16, 19). Surowcem jest kora ( Cinnamomi cortex) młodych gałązek pozbawiona kory pierwotnej, aż do strefy pierścienia mechanicznego.
Kora cynamonowca cejlońskiego jest aromatycznym surowcem olejkowym, zawierającym od 0,5 do 4,0% olejku, w zależności od pochodzenia surowca. Główne składniki olejku: aldehyd cynamonowy w ilości 65-75%, octan cynamylu i eugenol (łącznie ok. 5%) oraz β-kariofylen (do 4%). W korze występują ponadto: polisacharydy (śluz), fenolokwasy (kwas cynamonowy i jego pochodne), oligomeryczne procyjanidyny, diterpeny i inne. Z surowca wyizolowano metylohydroksychalkon w postaci polimeru, który wpływa na komórki organizmu podobnie do insuliny (26, 27).
Olejek eteryczny wykazuje aktywność antybakteryjną, przeciwgrzybiczą, a także pobudza sekrecję soku żołądkowego (16, 17). Z tego względu kora cynamonowca znajduje zastosowanie w przemyśle farmaceutycznym jako składnik niektórych preparatów złożonych, stosowanych w schorzeniach przewodu pokarmowego (16, 17) lub jako corrigens (substancja poprawiająca smak, zapach lub wygląd leku) (17, 19).
Zwyczajowo cynamon jest stosowany jako aromatyczna przyprawa w przemyśle spożywczym. W medycynie ludowej cynamon znajdował zastosowanie w bolesnym miesiączkowaniu oraz jako środek poprawiający apetyt, znoszący objawy dyspeptyczne i działający wiatropędnie (16, 17, 28).
Dotychczasowe badania działania hipoglikemicznego surowca wskazują na znaczący spadek poziomu glukozy we krwi chorych z cukrzycą typu 2 przy regularnym i długotrwałym (powyżej 20 dni) podawaniu cynamonu w różnych dawkach dobowych (27, 29). Zaobserwowano przy tym przedłużony efekt działania hipoglikemicznego, co stwarza możliwość stosowania przerw podczas podawania leku (27, 30, 31).
Pomimo dość licznych badań nie udało się ostatecznie określić mechanizmu zaobserwowanego działania hipoglikemicznego cynamonu. Za najbardziej prawdopodobny uważa się wpływ na wrażliwość receptorów dla insuliny komórek obwodowych, dzięki czemu wzrasta zużycie glukozy (26, 27, 29).
Cynamonowi przypisuje się również prawdopodobny wpływ na zwiększanie syntezy glikogenu (26, 27, 30), a także na hamowanie enzymów jelitowych, odpowiedzialnych za przemiany węglowodanów oraz wzrost wydzielania insuliny z komórek β wysp trzustki (23).
Znaczną zaletą cynamonu jest fakt, iż spożywanie tego surowca w większych ilościach nie niesie ze sobą podaży kalorii, co z punktu widzenia chorych na cukrzycę jest dość istotne. Dodatkową zaletę stanowi dowolność w sposobie podawania surowca; cynamon można przyjmować w postaci niesłodzonej herbaty, przyprawy do potraw lub koktajli, bądź kawałków kory przeznaczonych do żucia po posiłkach (29).
Wprowadzenie cynamonu do grupy leków hipoglikemicznych wymaga jednak dalszych badań farmakologicznych oraz przeprowadzenia badań klinicznych. Nie wyklucza to jednak możliwości stosowania surowca w profilaktyce, w zaburzonej tolerancji glukozy lub jako środka wspomagającego w terapii cukrzycy.
Galega officinalis L. – rutwica lekarska
Rutwica lekarska należy do rodziny motylkowatych Fabaceae (Papilionaceae). Roślina rośnie dziko w rejonach południowej Europy i Azji. Dla celów komercyjnych surowiec pozyskuje się z upraw, głównie w Polsce, Bułgarii i na Węgrzech. Surowiec stanowią młode, jasnozielone, szczytowe pędy rośliny wraz z liśćmi, zebrane w okresie kwitnienia (16, 17, 20).
W zielu rutwicy występują pochodne guanidyny (galegina oraz 4-hydroksygalegina), gluteolina, (+)-peganina, sole chromu, garbniki i saponiny (16, 17, 19, 20).
Surowiec wykazuje zdolność obniżania poziomu glukozy we krwi (działanie hipoglikemiczne), za co odpowiedzialna jest prawdopodobnie galegina (15, 16, 17, 20).
Zastosowanie w badaniach na zwierzętach doś, wiadczalnych (szczury zdrowe oraz szczury z indukowaną cukrzycą) wyciągów wodnych i alkoholowych z surowca nie powodowało większego efektu hipoglikemicznego (16). Wydaje się prawdopodobnym, iż równie istotnym składnikiem surowca odpowiedzialnym za obniżenie poziomu glukozy we krwi są związki chromu, który nazywany bywa „glucose tolerance factor” (16).
Zastosowanie rutwicy, bądź jej przetworów w leczeniu cukrzycy, wymaga przeprowadzenia dalszych badań. Obecnie ziele rutwicy jest stosowane pomocniczo w leczeniu cukrzycy typu drugiego, jako składnik mieszanek ziołowych (np. Diabetosan); działa również moczopędnie (15, 17, 32).
Panax ginseng C.A. Meyer – żeń-szeń prawdziwy
Żeń-szeń prawdziwy z rodziny araliowatych Araliaceae, w stanie naturalnym występuje w środkowo-wschodniej części Azji, w uprawie głównie w Korei, Japonii, północno-wschodnich Chinach oraz krajach ościennych. Surowiec stanowią wysuszone korzenie zebrane jesienią z roślin 4-6-letnich, o minimalnej średnicy około 2 cm (16, 17, 19, 20).
Głównymi składnikami surowca są saponiny triterpenowe (2-3%) panaksozydy i ginsenozydy związki zwiększające wydolność psychiczną i fizyczną organizmu, działające adaptogennie (przeciwstresowo) oraz wpływające pobudzająco na niektóre procesy zachodzące w organizmie (synteza białka, RNA, przemiany lipidów i węglowodanów) (28).
W surowcu występują również polisacharydy, peptydoglikany (panaksany A-U), poliacetyleny, olejek eteryczny, alkohole seskwiterpenowe oraz sterole (16, 17, 19, 20). Wyciągi z żeń-szenia wpływają wzmacniająco na układ odpornościowy, działają stymulująco na aktywność fizyczną i psychiczną, wykazują działanie antyoksydacyjne, antyagregacyjne, hepatoprotekcyjne oraz obniżające poziom glukozy, cholesterolu i triglicerydów we krwi (16, 17, 19, 20).
W chińskiej medycynie ludowej żeń-szeń stosowany był od dawna jako środek wzmacniający w stanach wyczerpania, przemęczenia i rekonwalescencji, a także jako swoiste panaceum w licznych schorzeniach: w zaburzeniach przewodu pokarmowego, oziębłości płciowej, niepłodności, impotencji, schorzeniach wątroby i zaburzeniach funkcjonowania układu nerwowego (16, 17, 28).
Aktualnie przetwory z surowca w postaci licznych preparatów są stosowane przede wszystkim w geriatrii, w profilaktyce oraz w leczeniu chorób wieku starczego jako środek wspomagający, w stanach wyczerpania i zmniejszonej tolerancji na wysiłek fizyczny oraz psychiczny, a także jako środek adaptogenny (ułatwiający przystosowanie organizmu do zmiennych warunków środowiska) (16, 28).
Działanie antydiabetyczne wyciągów z żeń-szenia przypisuje się głównie frakcji saponinowej i polisacharydowej, jednak dokładny mechanizm działania tych zespołów oraz zawartych w nich substancji czynnych nie został do końca wyjaśniony. Niektóre źródła podają, iż panaxan B zwiększa poziom insuliny we krwi, prawdopodobnie poprzez stymulację uwalniania insuliny z komórek β wysp Langerhansa, a także zwiększa wrażliwość komórek organizmu na samą insulinę. Wykazano również, że niektóre ginsenozydy stymulowały uwalnianie insuliny z hodowanych komórek wysp trzustkowych (28). Zagadnienie określenia obecnych w wyciagach z żeń-szenia substancji o właściwościach hipoglikemicznych wymaga dalszych poszerzonych badań chemicznych i farmakologicznych.
Syzygium cumini L. Skeels – czapetka kuminowa
Czapetka kuminowa z rodziny mirtowatych – Myrtaceae jest drzewem pochodzącym z Indii i Oceanii, spotykanym również w Chinach, Australii oraz na Florydzie. W medycynie tradycyjnej znajdowały zastosowanie wszystkie części rośliny, lecz surowcem wykorzystywanym w terapii cukrzycy są jedynie nasiona. Do głównych składników nasion zalicza się olej tłusty oraz garbniki (17).
Nasiona czapetki jako środek wspomagający leczenie cukrzycy wykorzystywano do tej pory wyłącznie w medycynie tradycyjnej (17, 33-35). Jako składnik mieszanek ziołowych surowiec stosowano ponadto w licznych schorzeniach: w stanach spastycznych i atonii przewodu pokarmowego, w schorzeniach trzustki, zaburzeniach żołądkowych oraz nerwicach (17, 33).
Nasiona czapetki stanowią przedmiot licznych badań nad możliwością użycia tego surowca w terapii chorych na cukrzycę. Niektóre wyniki wskazują na prawdopodobieństwo wpływu wyciągów z nasion czapetki na zwiększenie wydzielania insuliny in vitro i in vivo, stąd też wydaje się zasadne włączenie surowca do terapii wspomagającej obu typów cukrzycy (35).
W innych badaniach z użyciem surowca zaobserwowano zarówno znaczącą redukcję poziomu glukozy we krwi, jak również jej brak u zdrowych ochotników oraz u osób z cukrzycą typu drugiego (36).
Aktualnie nasiona czapetki mogą stanowić środek uzupełniający terapię cukrzycy. Wyjaśnienie mechanizmu działania hipoglikemicznego przetworów z surowca oraz zidentyfikowanie substancji czynnej wymaga dalszych szczegółowych badań.
Momordica charantia L. – przepękla ogórkowata, gorzki melon
Roślina pochodzi z rodziny dyniowatych – Cucurbitaceae; jest jednorocznym pnączem o długoogonkowych liściach, żółtych kwiatach męskich i żeńskich wyrastających z pochewek liści. Owoce, będące głównym surowcem, mają postać brodawkowatych, podłużnych dyń, przypominających kształtem mały ogórek, o barwie szmaragdowozielonej, przechodzącej w pomarańczowozieloną podczas dojrzewania. Wnętrze owocu podzielone jest na trzy nieregularne części, zawierające liczne nasiona w szkarłatnych osłonkach (37).
Roślina zawiera wiele różnych grup związków chemicznych, z których na uwagę zasługują: triterpeny, białka i steroidy. Z surowca wyizolowano białko (momordina), wykazujące aktywność przeciwnowotworową, alkaloid momordycynę, triterpenową kukurbitacynę oraz mieszaninę saponin o nazwie charantyna i białka insulinopodobne. Wydaje się, że wpływ na poziom glukozy we krwi ma wiele różnych związków występujących w owocu przepękli (32, 37).
W medycynie naturalnej różnych części świata przepękla stosowana jest miejscowo na rany, schorzenia skórne (wysypki, egzemy) i hemoroidy, a także wewnętrznie w malarii, czerwonce, cukrzycy, w przeziębieniach oraz bólach menstruacyjnych. Obniżenie poziomu glukozy we krwi następuje prawdopodobnie poprzez poprawienie tolerancji glukozy przez komórki organizmu i spotęgowanie efektu insuliny. Charakter chemiczny substancji odpowiedzialnej za działanie hipoglikemiczne surowca nie został dotąd określony (32, 37-39).
Przepękla nie ma monografii w żadnym z uznanych źródeł piśmiennictwa, a jej właściwości lecznicze nie zostały do końca poznane.
Morus alba – morwa biała
Morwa biała, z rodziny morwowatych – Moraceae, jest drzewem wysokości do 15 m, rosnącym szybko przez 40-50 lat, później dynamika wzrostu spada. Żyje 200-300 lat. Najstarsza morwa biała w Polsce ma 237 lat, obwód pnia wynosi 412 cm, wysokość 18 m. Morwa jest uprawiana w wielu częściach świata, między innymi w południowych rejonach Skandynawii.
Owoce morwy tworzą podobny do jeżyny owoc złożony, barwy od białej poprzez różową, czerwoną, do czarnej. Dojrzewają pod koniec lipca i szybko opadają. Są one jadalne, chociaż smaczniejsze są owoce morwy czarnej ( Morus nigra), bardzo rzadko występującej w Polsce.
Wyciągi z owoców morwy używane były od wieków w tradycyjnym ziołolecznictwie. Korzenie wykorzystywano w chińskiej medycynie ludowej do leczenia cukrzycy, gorączki i kaszlu. Pędy i liście morwy zawierają hormon wzrostu. Z ciemnych jagód morwy do dziś produkuje się dżemy. Liście wykorzystuje się na wiele różnych sposobów, między innymi jako pożywienie dla jedwabników, czy do parzenia herbaty. W Japonii, a także w wielu krajach europejskich, sprzedaje się ogromne ilości dodatków do żywności zawierających morwę, między innymi jako środek wspomagający odchudzanie. Badania wykazały, że liście morwy hamują działanie enzymów rozkładających węglowodany w organizmie (8).
Skuteczność wyciągu z korzenia morwy potwierdzono u szczurów z doświadczalnie wywołaną cukrzycą, poprzez podanie streptozotocyny, która jest inhibitorem replikacji DNA wykazującym szczególne do DNA komórek β trzustki. Dawka 600 mg/kg wyciągu z korzenia morwy okazała się najskuteczniejsza, powodując obniżenie poziomu glukozy we krwi z 379 mg/dl do wartości 155 mg/dl (10). Według aktualnej wiedzy za powyższe działanie jest odpowiedzialna glikoproteina (moran 20K), wyizolowana z surowca (11). Zastosowanie morwy we wspomagającym leczeniu cukrzycy wymaga jeszcze dokładniejszych badań chemiczno-farmakologicznych.
Gymnema sylvestre – gymnema, gurmar
Gymnema jest rośliną pnącą, należącą do rodziny toinowatych – Apocynaceae (Asclepiadaceae), pochodzącą z południowych Indii. Surowiec stanowią liście, które od wielu lat w medycynie ludowej wykorzystywane były w leczeniu cukrzycy. W badaniach zauważono znaczną poprawę gospodarki cukrowej w obu typach choroby, przy czym w przypadku cukrzycy insulinozależnej obserwowano możliwość zmniejszenia dawek insuliny (22, 40).
Jednym z prawdopodobnych mechanizmów działania substancji czynnych zawartych w surowcu jest ograniczenie wchłaniania cukrów w przewodzie pokarmowym (22, 41, 42). W badaniach zaobserwowano także regenerujący wpływ przetworów z liści gymnemy na miąższ trzustki, z jednoczesnym zwiększeniem stężenia insuliny we krwi (22, 40-42).
Interesującą właściwością surowca jest zdolność znoszenia percepcji słodkiego smaku, za którą prawdopodobnie odpowiada zawarta w surowcu gurmaryna (41). Gymnema, jak większość surowców, którym nie udowodniono ostatecznie mechanizmu działania hypoglikemicznego, wymaga jeszcze przeprowadzenia dokładniejszych badań.
Catharanthus roseus (syn. Vinca rosea L.) – barwinek różyczkowy
Roślina z rodziny toinowatych Apocynaceae; gatunek pochodzący z Madagaskaru, występujący powszechnie w krajach tropikalnych i subtropikalnych. Barwinek różyczkowy jest wieloletnim krzewem o owalnych błyszczących liściach i pięciopłatkowych białych lub jasnoróżowych kwiatach (32, 43).
Surowcem leczniczym są liście barwinka, zawierające dimeryczne alkaloidy indolowe, z których największe znaczenie lecznicze uzyskały winblastyna i winkrystyna, wykazujące działanie cytostatyczne. Winkrystyna jest stosowana w ostrych białaczkach u dzieci.
Poza działaniem przeciwnowotworowym liście barwinka wykazują właściwość obniżania poziomu glukozy we krwi. W badaniach z użyciem świeżego soku zauważono znaczną poprawę glikemii, zarówno u zwierząt zdrowych, jak i u zwierząt z indukowaną cukrzycą (44). Działanie surowca zachodzi prawdopodobnie poprzez wpływ na komórki β wysp Langerhansa, prowadzący do zwiększenia sekrecji insuliny lub poprzez poprawę utylizacji glukozy przez komórki obwodowe organizmu, bądź poprzez oba te mechanizmy jednocześnie (44).
Surowiec jest znany przede wszystkim jako lek przeciwnowotworowy i jako źródło alkaloidów indolowych o działaniu cytostatycznym. Działanie hipoglikemiczne ma dotychczas znaczenie marginalne (22, 32, 43).
Podobnie, jak w odniesieniu do wcześniej omówionych surowców roślinnych, wykorzystanie liści barwinka w prewencji, bądź terapii obu typów cukrzycy, winno zostać poprzedzone (w aspekcie tego schorzenia) dalszymi badaniami chemicznymi i farmakologicznymi.
Podsumowanie
Nie ulega wątpliwości, że cukrzyca, szczególnie typu 2, stała się obecnie chorobą cywilizacyjną, na którą zapada coraz więcej ludzi. Światowa Organizacja Zdrowia informuje, że ok. roku 2025 zachorowalność na tę chorobę przybierze formę epidemii. Dlatego też naukowcy z ośrodków badawczych na całym świecie poszukują nowych leków, także pochodzenia roślinnego, które okazałyby się skuteczne w walce z cukrzycą.
Dokładne poznanie chemizmu oraz mechanizmów działania roślinnych substancji aktywnych wymaga przeprowadzenia jeszcze wielu badań in vitro oraz in vivo. Niewykluczone, że poszukiwania te dadzą podstawy do syntezy nowych substancji chemicznych o właściwościach hipoglikemicznych, jak to miało miejsce w przypadku syntezy metforminy, której początek dały substancje obecne w rutwicy lekarskiej (Galega officinalis). Obecnie prowadzone badania nad mniej znanymi roślinami są obiecujące, lecz wymagają gruntownych badań potwierdzających ich skuteczność i bezpieczeństwo.
Leczenie cukrzycy typu 2 nie należy do łatwej terapii. Tylko niewielki odsetek pacjentów udaje się leczyć dietą oraz podawaniem leków hipoglikemicznych, czy preparatów ziołowych. Niestety dla większości z nich jedyną słuszną terapią pozostaje podawanie insuliny. Wydaje się jednak, że przynajmniej na razie, nowo odkryte rośliny o właściwościach hipoglikemicznych, zostaną wprowadzone do lecznictwa na zasadzie preparatów wspomagających terapię złożoną cukrzycy, co w wielu przypadkach pozwoli na zmniejszenie dawek leków doustnych lub insuliny, bądź rzadsze ich stosowanie w ciągu doby.

1 Elżbieta Rudkowska – Absolwentka Wydziału Farmacji Akademii Medycznej we Wrocławiu. W Hasco-Lek pracuje od 2003 roku na stanowisku specjalisty do spraw informacji o leku oraz monitorowania działań niepożądanych. Jest członkiem Izby Aptekarskiej oraz Polskiego Towarzystwa Farmaceutycznego.
2 Andrzej Smutkiewicz – Absolwent Wydziału Medycyny Weterynaryjnej AR we Wrocławiu. W 2005 roku ukończył studia doktoranckie w Katedrze Biochemii, Farmakologii i Toksykologii, Zakład Farmakologii i Toksykologii Wydziału Medycyny Weterynaryjnej we Wrocławiu. Tematyka pracy doktorskiej i zainteresowania autora obejmują: farmakokinetykę i farmakodynamikę leków. Jest lekarzem praktykiem i członkiem Dolnośląskiej Izby Lekarsko-Weterynaryjnej. W Hasco-Lek S.A. pracuje od lutego 2006 roku na stanowisku Specjalisty ds. Badań i Rozwoju.
3 Małgorzata Han-Marek – Absolwentka Wydziału Farmacji Akademii Medycznej we Wrocławiu. W firmie Hasco-Lek pracuje od 2005 roku. Aktualnie jest kierownikiem działu rejestracji badań klinicznych leku w Warszawie.
Piśmiennictwo
1. Cypryk K.: Cukrzyca i zespół metaboliczny – problem interdyscyplinarny. Przegl. Menopauz. 2006, 1. 2. Traczyk W.Z., Trzebski A.: Fizjologia człowieka z elementami fizjologii stosowanej i klinicznej. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2003. 3. WHO: Diabetes Mellitus. Report of a WHO Study Group, Technical Report, Ser. 727, 1985. 4. Kuzuya T., Matsuda A.: Classification of diabetes on the basis of etiologies versus degree of insulin deficiency. Diabetes Care 1997, 20, 219. 5. Sieradzki J.: Definicja, rozpoznawanie i klasyfikacja cukrzycy. Raport Grupy Konsultacyjnej WHO. Med. Prakt. 1999. 6. Brzozowski R.: Vademecum lekarza praktyka. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2001, 684. 7. Myers A.R.: Choroby Wewnętrzne. Urban and Partner, Wyd. I, 1995. 8. WHO Consultation: Obesity, preventing and managing the global epidemic.WHO, Geneva. Techn. Rep. Series, 2000, 894. 9. Peczyńska J., Urban M., Florys B.: Epidemiologia cukrzycy typu 1 wśród dzieci i młodzieży w Polsce północno-wschodniej w latach 1988-1999. Endokryn. Diabet. Chor. Przem. Mat. Wieku Rozwoj. 2001, 7, 17. 10. Harris M.I., Modan M.: Screening for NIDDM. Why is there no national program? Diabetes Care 1994, 17, 440. 11. UK Prospective Diabetes Study (UKPDS 8). Diabetol. 1991, 34, 877. 12. Turner R.C., Millns H.A., Neil H.A. i wsp.: Risk factors for coronary artery disease in non-insulin dependent diabetes mellitus. United Kingdom prospective diabetes study (UKPDS: 23). Brit. Med. J. 1998, 316, 823. 13. Majeed M., Prakash L.: Diabetes management: the terapeutic role of ayurvedic herbs. 14. http://www.ajurweda.com/co_to_jest.html. 15. Plants For A Future – Edible, medicinal and useful plants for a healthier world; http://www.pfaf.org/index.html. 16. Wichtl M.: Herbal Drugs and Phytopharmaceuticals – A handbook for Practice on a Scientific Basis, third Edition. Medpharm GmbH Scientific Publishers, Stuttgart 2004. 17. PDR for Herbal Medicines, third edition. Thomson PDR at Montavale, New Jersey 2004. 18. ESCOP Monographs – The Scientific Foundation for Herbal Medicinal Products. Second edition completely revisited and expanded. ESCOP 2003. 19. Kohlmünzer S.: Farmakognozja – podręcznik dla studentów farmacji. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 1998. 20. Matławska I.: Farmakognozja – podręcznik dla studentów farmacji; Akademia Medyczna im Karola Marcinkowskiego w Poznaniu, Poznań 2005. 21. Jefferson C.: Fenugreek in Diabetes Management. Drug Information Service, The University of Montana, 1999, 6. 22. http://www.drugdigest.org. 23. American Botanical Council 2000: Herbal Medicine – Expanded Commission E Monographs; Published by Integrative Medicine Communications, Inc. 24. Bash E., Ulbricht C., Kuo G. i wsp.: Therapeutic Applications of Fenugreek. Alt. Med. Rev. 2003, 8, 20. 25. Farmakopea Polska, Wyd. VI, 2002: Phaseoli pericarpium – monografia. 26. Jarvill-Taylor K.J., Anderson R.A., Graves D.J.: A hydroxychalcone Derived from Cinnamon Functions as a Mimetic for Insulin in 3T3-L1 Adipocytes. J. Am. Coll. Nutr. 2001, 20, 327. 27. Rafkins-Mervis L.E.: Cinnamon: the spice of life for type 2 diabetes?; Miami. 28. WHO: WHO Monographs on selected medicinal plants, Vol. 1, 1999. 29. Safdar M., Khan A., Khan-Khattak M.M.A. i wsp.: Effect of Various Doses of Cinnamon on Blood Glucose in Diabetic Individuals. Pak. J. Nutr. 2004, 3, 268. 30. Khan A., Safdar M., Khan M.M.A. i wsp.: Cinnamon Improves Glucose and Lipids of People with Type 2 Diabetes. Diabetes Care 2003, 26, 12. 31. Kim S.H., Hyun S.H.. Choung S.Y.: Anti-diabetic effect of cinnamon extract on blood glucose in db/db mice. J. Ethnopharmacol. 2006, 104, 119. 32. http://www.herbs2000.com/herbs/1menu.html. 33. EMEA: Committee for veterinary medicinal products – Syzygium cumini – summary report; http://www.emea.eu.int/pdfs/vet/mrls/067999en.pdf. 34. Morton J.F.: Fruits of warm climates – Jambolan. Miami 1987, 375. 35. Sridhar S.B., Sheetal U.D., Pai M.R.S.M. i wsp.: Preclinical evaluation of the antidiabetic effect of Eugenia jambolana seed powder in streptozocin-diabetic rats. Braz. J. Med. Biol. Res. 2005, 38, 3. 36. Indena S.p.A: Madeglucyl(tm), the natural way to maintain healthy blood sugar levels.; http://www.indena.com/pages/archivionews/april2005.php. 37. http://www.rain-tree.com/plist.htm. 38. Shane-McWhorter L.: Biological Complementary Therapies: A focus on Botanical Products in Diabetes. Diab. Spectr. 2001, 14, 199. 39. http://www.killerplants.com/plant-of-the-week/20040927.asp. 40. Vitamin Research Products Inc. 2001: Gymnema Silvestre for Diabetes http://intelegen.com/nutrients/gymnema_sylvestre_for_diabetes.htm. 41. Bone K.: Gymnema: A Herb in the Management of Diabetes. Townsennd Letter for Doctors & Patients. 2002, 11. 42. http://www.nutrasanus.com. 43. Yarnell E.: Catharanthus roseus (Madagascar perwinkle): A Natural Antineoplastic and Antidiabetic, www.dryarnell.com. 44. Nammi S., Boini M.K., Lodagala S.D. i wsp.: The juice of fresh leaves of Catharanthus roseus Linn. reduces glucose in normal and alloxan diabetic rabbits. BMC Compl. Altern. Med. 2003, 3-4.
otrzymano: 2006-09-18
zaakceptowano do druku: 2006-09-26

Adres do korespondencji:
Elżbieta Rudkowska
Hasco-Lek S.A.
ul. Żmigrodzka 242e, 51-131 Wrocław
tel. (0-71) 327-19-63, fax: (071)352-76-36
e-mail: erudkowska@hasco-lek.pl

Postępy Fitoterapii 3/2006
Strona internetowa czasopisma Postępy Fitoterapii