Zastanawiasz się, jak wydać pracę doktorską, habilitacyjną lub monografie? Chcesz dokonać zmian w stylistyce i interpunkcji tekstu naukowego? Nic prostszego! Zaufaj Wydawnictwu Borgis - wydawcy renomowanych książek i czasopism medycznych. Zapewniamy przede wszystkim profesjonalne wsparcie w przygotowaniu pracy, opracowanie dokumentacji oraz druk pracy doktorskiej, magisterskiej, habilitacyjnej. Dzięki nam nie będziesz musiał zajmować się projektowaniem okładki oraz typografią książki.

© Borgis - Postępy Fitoterapii 4/2006, s. 188-194
Elżbieta Hołderna-Kędzia1, *Bogdan Kędzia1, Henry Ostrowski-Meissner2
Australijskie olejki eteryczne o działaniu przeciwbakteryjnym i przeciwgrzybiczym
The australian volatile oils with antibacterial and antifungal activity
1Instytut Roślin i Przetworów Zielarskich w Poznaniu
Dyrektor Instytutu: doc. dr hab. Przemysław M. Mrozikiewicz
2School of Nursing and Health Science, Faculty of Health Studies, Charles Sturt University, Sydney, Australia
Summary
The studies included four Australian oils from the following plants: Tea-tree (Melaleuca alternifolia), Manuca (Leptospermum scoparium), Australian Sandalwood (Santalum spicatum) and Australian Myrtle (Backhousia citriodora). The studies have taken into consideration such bacterias as: Gram-positive (Staphylococcus aureus, Enterococcus faecalis), Gram-negative (Escherichia coli, Klebsiella pneumoniae, Pseudomonas aeruginosa), yeast-like fungi (Candida albicans, Candida krusei, Geotrichum candidum), mould fungi (Aspergillus flavus), dermatophytes (Microsporum gypseum). It was found that the investigated oils inhibited the growth of bacteria and pathogenic fungi in the range 0,1-10,0 mg/ml. The oils of Manuka, Sandalwood and Myrtle showed a high activity against dermatophytes. The Australian volatile oils showed a low activity against the Gram-negative bacteria. The conducted studies confirm the possibility of practical use of Australian volatile oils in the therapy.
Badania nad poszukiwaniem olejków o silnym działaniu przeciwdrobnoustrojowym znane są od dawna. W jednej z pierwszych prac doświadczalnych z połowy lat pięćdziesiątych minionego wieku (1), poświęconej temu zagadnieniu, przebadano 6 olejków eterycznych pod kątem ich działania na bakterie Gram-dodatnie i Gram-ujemne. W badaniach przeprowadzonych metodą krążków bibułowych stwierdzono działanie bakteriostatyczne określone na podstawie pomiaru średnicy zahamowania wzrostu bakterii wokół krążka, które wynosiły od 0 do 25 mm. Tylko dla dwóch olejków (melisowy, cytronellowy) uzyskano wobec dwóch różnych szczepów bakterii średnice zahamowania wzrostu wokół krążków w zakresie od 26-35 mm, co wskazywałoby na ich silne działanie na badane drobnoustroje.
W innym opracowaniu (2) oceniono aktywność przeciwdrobnoustrojową olejków eterycznych dodawanych do mydeł, wobec przedstawicieli bakterii Gram-dodatnich, Gram-ujemnych, grzybów drożdżoidalnych i maczugowców ( Corynebacterium). W badaniach określano zarówno strefy zahamowania wzrostu bakterii i grzybów wokół krążków z analizowanymi olejkami, jak i najmniejsze stężenia olejków hamujące wzrost wybranych szczepów (MIC – Minimal Inhibitory Concentration), wchodzących w większości w skład mikroflory skóry człowieka. Na 46 przebadanych olejków eterycznych tylko 2 (sandałowy i paczulowy ciemny) odznaczały się wysoką aktywnością przeciwbakteryjną wobec drobnoustroju Gram-dodatniego, tj. Staphylococcus aureus (MIC=50 i 100 μg/ml). Dla pozostałych olejków wartości stężeń hamujących wzrost badanych szczepów były znacznie wyższe (MIC od 500 do>1000 μg/ml), co świadczy o ich średniej aktywności przeciwdrobnoustrojowej.
Kolejny przegląd dotyczył działania 22 olejków eterycznych, zarówno na bakterie Gram-dodatnie, Gram-ujemne, jak i na grzyby drożdżoidalne i pleśniowe (3). Tylko w nielicznych przypadkach olejki te hamowały wzrost wszystkich grup badanych bakterii Gram-dodatnich i Gram-ujemnych w stężeniu wynoszącym 390 μg/ml i niższym, a spośród nich najaktywniejszym okazał się olejek cynamonowy. Biorąc pod uwagę grzyby drożdżoidalne i pleśniowe, ich wzrost hamowany był najsilniej przez takie olejki, jak anyżowy, cynamonowy, cytronellowy, kminkowy i komosowy (MIC=190 μg/ml i niżej).
Inni autorzy ocenili aktywność przeciwdrobnoustrojową 40 olejków eterycznych pochodzących z pięciu egipskich roślin olejkowych, wobec bakterii Gram-dodatnich, Gram-ujemnych i grzybów pleśniowych (4). Olejki o najsilniejszym działaniu na większość bakterii i grzybów pochodziły z następujących roślin: Majorana hortensis, Eucalyptus maculata var. citriodora, Coriandrum sativum, Cuminum cyminum. Strefy zahamowania wzrostu wokół krążków wysyconych olejkami pozyskanymi z tych roślin były większe od 20 mm w przypadku bakterii, bądź olejki te całkowicie hamowały wzrost badanych szczepów (w odniesieniu do grzybów).
W kolejnych badaniach przeprowadzonych przez naukowców egipskich (5), oceniono pod kątem działania na bakterie Gram-dodatnie i Gram-ujemne, promieniowce ( Actinomyces) i drożdżaki 6 olejków eterycznych otrzymanych z roślin należących do różnych rodzin botanicznych. Najsilniejsze działanie na wszystkie drobnoustroje użyte w doświadczeniach wykazywał olejek z Salvia sclarea. Strefy zahamowania wzrostu wokół krążków z tym olejkiem wynosiły dla powyższych drobnoustrojów (za wyjątkiem Actinomyces) 40 mm, podczas gdy olejki bazyliowy i geraniowy silnie hamowały wzrost tylko niektórych badanych szczepów, głównie bakterii Gram-dodatnich i Gram-ujemnych.
Autorzy angielscy (6) uwzględnili w oznaczeniach 50 olejków eterycznych, pod kątem ich działania na 25 różnych szczepów bakterii Gram-dodatnich i Gram-ujemnych. Do olejków o najsilniejszych właściwościach hamujących wzrost wyżej wymienionych grup drobnoustrojów, w stężeniu 100 mg/krążek, zaliczono takie olejki, jak tymiankowy, cynamonowy, wawrzynowy, goździkowy, lubczykowy, majerankowy, geraniowy, werbenowy i z mięty pieprzowej. Strefy zahamowania wzrostu wokół krążków wysyconych powyższymi olejkami w podanym stężeniu wynosiły od 4,5 do 25 mm.
Kolejne opracowanie wykonane przez naukowców rosyjskich (7) dotyczyło działania 64 olejków eterycznych otrzymanych z roślin o różnym pochodzeniu botanicznym na grzyby drożdżoidalne, pleśniowe i dermatofity. Najbardziej aktywne wobec grzybów z rodzaju Aspergillus okazały się olejki wyodrębnione z roślin z rodzaju Thymus, Nepeta, Esholtzia Mentha i Monarda (MIC od 250 do 500 ?g/ml). Najsilniejszy efekt w stosunku do dermatofitów, tj. w stężeniach od 31,2 do 62,5 ?g/ml, stwierdzono dla olejków pochodzących z roślin z rodzajów Artemisia, Ledum, Pinus, Ocimum, Prunella, Monarda i Dracocephalum. Z kolei na grzyby drożdżoidalne z rodzaju Candida najskuteczniej działały olejki z takich roślin, jak Mentha longifolia, Monarda citriodora, Picea obovata, Artemisia dracunculus (MIC=125-500 ?g/ml).
W publikacji z 2001 r. autorzy japońscy (8) zebrali wyniki oznaczeń aktywności przeciwbakteryjnej 14 olejków eterycznych w stanie gazowym wobec kilku drobnoustrojów Gram-dodatnich, przy zastosowaniu pałeczki Gram-ujemnej Escherichia coli jako kontroli. Dla porównania aktywności badanych olejków określano minimalną dawkę hamującą (MID – Minimal Inhibitory Dosis) dla tych produktów w postaci pary. Najniższą minimalną dawką hamującą odznaczały się takie olejki, jak cynamonowy, lemongrasowy i tymiankowy. Pary tych olejków hamowały wzrost badanych ziarniaków Gram-dodatnich w stężeniach od 1,56 do 12,5 mg/l powietrza. Dla porównania te same olejki w postaci pary hamowały wzrost Gram-ujemnej pałeczki Escherichia coli w stężeniach odpowiednio od 12,5 mg (cynamonowy, tymiankowy) do 100 mg/l powietrza (lemongrasowy).
Z powyższej charakterystyki aktywności przeciwdrobnoustrojowej olejków eterycznych pochodzących z różnych roślin, zarówno rodzimych, jak i z innych stref klimatycznych wynika, że niewiele jest olejków o silnym działaniu antybiotycznym. Dlatego uzasadnione są dalsze badania mające na celu wyselekcjonowanie olejków o silnych właściwościach przeciwdrobnoustrojowych. Ma to swoje uzasadnienie w świetle narastającej ciągle oporności bakterii i grzybów chorobotwórczych na antybiotyki. Zatem interesujące wydaje się przebadanie aktywności przeciwbakteryjnej i przeciwgrzybiczej olejków pochodzących z kontynentu australijskiego, takich jak z drzewa herbacianego, manuka, sandałowego australijskiego i mirtowego australijskiego. O ile w dostępnym piśmiennictwie można znaleźć stosunkowo dużo publikacji na temat przeciwdrobnoustrojowego działania olejku z drzewa herbacianego, to tylko sporadycznie publikacje te dotyczą olejku manuka i olejku sandałowego australijskiego. Brak jest natomiast danych na temat olejku mirtowego australijskiego.
Z publikacji poświęconych działaniu olejku z drzewa herbacianego na drobnoustroje warte omówienia są poniższe publikacje.
Raman i wsp. (9) przebadali działanie tego olejku wobec drobnoustrojów Gram-dodatnich. Najmniejsze stężenie olejku z drzewa herbacianego hamujące wzrost (MIC) Staphylococcus aureus, Staphylococcus epidermidis i Propionibacterium acnes, mieściło się w granicach 3,1-12,5 mg/ml.
Z kolei badania Alkiewicza i wsp. (10) obejmowały działanie olejku z drzewa herbacianego na bakterie wyizolowane z górnych dróg oddechowych. Łącznie przebadano 31 szczepów bakterii Gram-dodatnich i 21 szczepów bakterii Gram-ujemnych. W świetle uzyskanych wyników stwierdzono, że olejek z drzewa herbacianego działał na bakterie Gram-dodatnie w granicach stężeń od poniżej 0,1 do 2,5 mg/ml. Działanie olejku na uwzględnione w badaniach bakterie Gram-ujemne było nieco słabsze i mieściło się w granicach stężeń od 0,1 do 5,0 mg/ml.
W innych badaniach Alkiewicz i wsp. (11) uwzględnili 27 szczepów drobnoustrojów pochodzących od dzieci z przewlekłymi zakażeniami górnych dróg oddechowych, w tym 12 ziarniaków Gram-dodatnich, 12 pałeczek Gram-ujemnych i 3 grzyby drożdżoidalne. Działanie olejku z drzewa herbacianego na ziarniaki Gram-dodatnie było najsilniejsze i mieściło się w granicach stężeń 0,5-2,5 mg/ml, na pałeczki Gram-ujemne było nieco słabsze (MIC=0,75-5,0 mg/ml), a wobec grzybów drożdżoidalnych wartości MIC wynosiły od 0,75 do 2,5 mg/ml.
W kolejnej pracy poświęconej aktywności przeciwbakteryjnej olejku z drzewa herbacianego autorzy szwajcarscy i niemieccy (12) użyli w badaniach 10 szczepów bakterii Gram-dodatnich, 8 szczepów bakterii Gram-ujemnych oraz 17 szczepów gronkowców opornych na metycylinę (MRSA) i wieloopornych (łącznie). Stwierdzono, że olejek z drzewa herbacianego hamował wzrost bakterii Gram-dodatnich w stężeniach od 2,5 do 10,0 mg/ml, Gram-ujemnych w stężeniach nieco wyższych – od 2,5 do powyżej 40,0 mg/ml. Natomiast w grupie szczepów Staphylococcus aureus MRSA i Staphylococcus species wieloopornych uzyskano zahamowanie wzrostu tych szczepów pod wpływem olejku w zakresie 1,2-5,0 mg/ml, co może być cenne w świetle systematycznie narastającej oporności bakterii na antybiotyki.
W innych badaniach autorzy niemieccy (13) uzyskali dobre efekty działania przeciwdrobnoustrojowego olejku z drzewa herbacianego. Hamował on rozwój 8 szczepów bakterii Gram-dodatnich w zakresie stężeń od 2,0 do 4,5 mg/ml, 3 szczepów bakterii Gram-ujemnych w stężeniach olejku wynoszących od 2,5 do 10,0 mg/ml, 1 szczepu grzyba drożdżoidalnego przy stężeniu 3,0 mg/ml, 2 szczepów grzybów pleśniowych w stężeniach 3,0 i 4,0 mg/ml i 2 szczepów dermatofitów w stężeniach olejku 6,0 i 7,0 mg/ml.
Hammer i wsp. (14) uzyskali pod wpływem olejku z drzewa herbacianego zahamowanie wzrostu przedstawicieli bakterii Gram-dodatnich w zakresie stężeń od 5,0 do 20,0 mg/ml, bakterii Gram-ujemnych w granicach od 2,5 do powyżej 20,0 mg/ml, a grzybów drożdżoidalnych w stężeniu 5,0 mg/ml.
Z kolei autorzy angielscy (15) uwzględnili w badaniach 25 szczepów bakterii wyizolowanych z zepsutej żywności, w tym 9 szczepów bakterii Gram-dodatnich i 16 szczepów bakterii Gram-ujemnych, oraz 20 szczepów Listeria monocytogenes pochodzących z żywności podawanej w samolotach. Okazało się, że bakterie Gram-dodatnie były w różnym stopniu wrażliwe na olejek z drzewa herbacianego, dając strefy zahamowania wzrostu w granicach od 8,5 do 16 mm, podobnie jak bakterie Gram-ujemne, dla których strefy te wynosiły od 5,8 do 12,2 mm. Natomiast wzrost szczepów Listeria monocytogenes był hamowany przez olejek z drzewa herbacianego nieco słabiej. Zakres stref zahamowania wzrostu mieścił się w granicach od 6,5 do 9,2 mm. Olejek ten odznaczał się ponadto stosunkowo wysoką aktywnością wobec przedstawicieli grzybów pleśniowych z rodzaju Aspergillus i Fusarium. W skali od 0 do 100 uzyskano wartości aktywności przeciwgrzybiczej w granicach od 76 do 91.
W ostatnich latach pojawiły się także publikacje poświęcone badaniom aktywności przeciwdrobnoustrojowej olejku manuka. Według danych firmy TTD International Pty Ltd (16) olejek ten okazał się aktywny wobec wszystkich badanych grup drobnoustrojów. Hamował on wzrost 9 szczepów bakterii Gram-dodatnich w zakresie stężeń od 0,20 do 1,56 mg/ml, 6 szczepów bakterii Gram-ujemnych w zakresie od poniżej 0,39 do 50,0 mg/ml. Z kolei grzyby drożdżoidalne były hamowane przez ten olejek w stężeniu 6,25 mg/ml, grzyby pleśniowe w stężeniu powyżej 12,5 mg/ml, a dermatofity w granicach stężeń od poniżej 0,39 do 0,78 mg/ml.
W badaniach przeprowadzonych przez autorów nowozelandzkich (17) wykazano, że olejek manuka był wysoce aktywny wobec wszystkich badanych grup drobnoustrojów. Minimalne stężenie bakteriobójcze olejku (MBC) potrzebne do zabicia bakterii i grzybów mieściło się dla ziarniaków z rodzaju Staphylococcus w granicach 0,195-0,39 mg/ml, dla przedstawicieli pałeczek Gram-ujemnych 12,5 mg/ml, a dla drożdżaków Candida albicans 3,1 mg/ml.
Harkenthal (12) dla 10 badanych szczepów bakterii Gram-dodatnich uzyskał jednakową wartość MIC wynoszącą 1,2 mg/ml, dla 8 szczepów bakterii Gram-ujemnych wartości od 5,0 do powyżej 40,0 mg/ml. Natomiast 17 badanych szczepów gronkowców opornych na metycylinę (MRSA) i wieloopornych było hamowanych przez olejek manuka przy niskich wartościach MIC, mieszczących się w zakresie od 0,6 do 2,5 mg/ml.
Z kolei z badań przeprowadzonych przez Christopha i wsp. (13) wynika, że olejek manuka działał na bakterie Gram-dodatnie (8 szczepów) w zakresie stężeń od 0,5 do 1,5 mg/ml, na bakterie Gram-ujemne (3 szczepy) w granicach od 5,0 do 20,0 mg/ml. Działanie tego olejku na grzyby drożdżoidalne z rodzaju Candida (1 szczep), jak i na grzyby pleśniowe (2 szczepy) było słabe (MIC wynosiło powyżej 20,0 mg/ml). Natomiast wobec dermatofitów jego działanie było znacznie silniejsze (MIC=3,0-4,0 mg/ml).
W kolejnych badaniach zespół angielski (15) analizował wpływ olejku manuka na drobnoustroje powodujące psucie się żywności (25 szczepów) oraz grzyby pleśniowe z rodzaju Aspergillus i Fusarium. Stwierdzono, że olejek ten powodował zahamowanie wzrostu 9 szczepów bakterii Gram-dodatnich wokół krążków w granicach od 0 do 26 mm, oraz 16 szczepów bakterii Gram-ujemnych w zakresie od 0 do 24,2 mm. Wykazywał on ponadto dość wysoką aktywność w stosunku do grzybów pleśniowych, otrzymując w skali 1-100 wartość aktywności przeciwgrzybiczej od 57 do 87.
Według danych producenta firmy Coast-Biologicals Ltd. (18) olejek manuka hamował wzrost 5 szczepów bakterii Gram-dodatnich w granicach stężeń 0,5-1,4 mg/ml, 4 szczepów bakterii Gram-ujemnych w stężeniu 100,0 mg/ml, 1 szczepu grzyba drożdżoidalnego w stężeniu 33,3 mg/ml, 1 szczepu grzyba pleśniowego w stężeniu 20,0 mg/ml i 1 szczepu dermatofita w stężeniu 1,0 mg/ml.
Przechodząc do omówienia olejku sandałowego australijskiego, tj. pochodzącego z Santalum spicatum, rośliny rosnącej wyłącznie na terenach zachodniej Australii, należy zaznaczyć, że na ten temat w piśmiennictwie są tylko nieliczne wzmianki. Zgodnie z danymi Australian Sandalwood Oil Company, Hammer i wsp. (19) wykazali silne działanie tego olejku na grzyby drożdżoidalne z rodzaju Candida, a Beylier (20) stwierdził, że jest on skuteczny w niszczeniu gronkowców złocistych Staphylococcus aureus. Więcej informacji natomiast odnośnie działania na drobnoustroje olejku otrzymanego z Santalum album rosnącego w Indiach, Birmie i Azji znaleźć można w publikacjach innych autorów. W jednej z prac Chaumont i Bardey (21) przebadali działanie tego olejku na grzyby drożdżoidalne, pleśniowe i dermatofity. Wykazali oni, że grzyby drożdżoidalne z rodzaju Candida (1 szczep) i pleśniowe z rodzaju Aspergillus (1 szczep) były hamowane dopiero przez wysokie stężenia olejku mieszczące się w granicach od 1,4 do 2,5 mg/ml. Wobec analizowanych dermatofitów z rodzaju Trichophyton, działanie olejku sandałowego było znacznie silniejsze, gdyż hamował on wzrost powyższych szczepów już w stężeniach od 0,05 do 0,4 mg/ml.
Hammer i wsp. (14) uwzględnili w badaniach olejek z Santalum album oraz 10 szczepów drobnoustrojów, w tym 2 szczepy bakterii Gram-dodatnich, 7 szczepów bakterii Gram-ujemnych i 1 przedstawiciela grzybów drożdżoidalnych – Candida albicans. Okazało się, że olejek wykazywał silne działanie wobec ziarniaków Gram-dodatnich (MIC=1,2-2,5 mg/ml). Do zahamowania wzrostu grzybów drożdżoidalnych również wystarczały niskie stężenia olejku, wynoszące zaledwie 0,6 mg/ml. Znacznie słabsze działanie zanotowano natomiast wobec badanych pałeczek Gram-ujemnych (MIC=powyżej 20,0 mg/ml).
Z badań przeprowadzonych przez Benencia i Courréges (22) wynika, że olejek eteryczny pochodzący z Santalum album odznacza się in vitro aktywnością przeciwwirusową wobec wirusów Herpes simplex. Hamował on replikację wirusa HSV-1 i HSV-2 już w stężeniu 60 μg/ml; tym samym wywierał silne działanie wirusostatyczne.
Ostatni z badanych przez nas olejków to olejek mirtowy australijski, co do którego nie ma jak dotychczas żadnych publikacji odnośnie jego wpływu na drobnoustroje. Dlatego też celem podjętej pracy było określenie działania antybiotycznego olejku z drzewa herbacianego oraz trzech innych, mało znanych olejków australijskich, o słabo udokumentowanym działaniu przeciwdrobnoustrojowym. Olejki te od niedawna zaczęto wykorzystywać do celów leczniczych (16), w tym w profilaktyce i leczeniu schorzeń wywołanych przez bakterie, grzyby lub wirusy, stąd interesujące było poznanie ich oddziaływania w tym zakresie.
Materiał i metody
Pochodzenie i skład olejków
Wszystkie badane olejki eteryczne, tj. z drzewa herbacianego, manuka, sandałowy australijski i mirtowy australijski, pochodziły z firmy Technology Transfer and Development International, Sydney, Australia. Najważniejsze związki chemiczne wchodzące w skład powyższych olejków oraz nazwy roślin, z których zostały one otrzymane, podano w tabeli 1.
Tabela 1. Skład chemiczny badanych olejków eterycznych.
Nazwa olejkuŹródło otrzymywaniaGłówne składnikiZawartość w olejku (%)
Z drzewa herbacianegoMelaleuca alternifoliaterpinen-4-ol36,7
γ-terpinen19,3
α-terpinen9,2
1,8-cyneol7,8
ManukaLeptospermum scopariumleptospermon15,8
trans-kalamenen14,3
δ-kadynen6,1
α-kopaen5,8
Sandałowy australijskiSantalum spicatumα-santalol32,1
cis-β-santalol+Z-nucyferol22,0
trans-bergamotol5,3
trans-farnezol4,1
Mirtowy australijskiBackhousia citriodoracytral97,8
cytronellal1,8
Badane szczepy
W badaniach użyto 10 drobnoustrojów pochodzących ze środowiska szpitalnego, wyizolowanych z ran i innych schorzeń skóry, w tym 2 szczepy ziarniaków Gram-dodatnich ( Staphylococcus aureus, Enterococcus faecalis), 3 szczepy pałeczek Gram-ujemnych ( Escherichia coli, Klebsiella pneumoniae, Pseudomonas aeruginosa), 3 szczepy grzybów drożdżoidalnych ( Candida albicans, Candida krusei, Geotrichum candidum), 1 szczepu grzyba pleśniowego ( Aspergillus flavus) i 1 przedstawiciela dermatofitów ( Microsporum gypseum).
Jako drobnoustrojów wzorcowych użyto następujących szczepów: Staphylococcus aureus FDA 209P (bakterie) i Candida albicans PCM 1409 PZH (grzyby).
Przeprowadzenie badania
Badania przeprowadzono metodą rozcieńczeń seryjnych w podłożu płynnym Antibiotic Broth – firmy Merck oraz Sabouraud Broth – firmy Merck (grzyby). Olejki rozpuszczano w DMSO w stężeniu 250 mg/ml, a następnie wykonywano rozcieńczenia w odpowiednich podłożach płynnych w granicach stężeń 0,01-25,0 mg/ml. Hodowle płynne badanych drobnoustrojów dodawano do rzędów rozcieńczeń olejków w liczbie 104-105 komórek lub strzępek w 1 ml. Po inkubacji bakterii (24 godz.) i grzybów (2-5 dni) w temperaturze 37°C, określano najmniejsze stężenia olejków hamujące ich wzrost (MIC – Minimal Inhibitory Concentration).
Jako substancji referencyjnych użyto w odniesieniu do bakterii – tetracykliny, a w odniesieniu do grzybów – amfoterycyny B.
Wyniki badań
Wyniki działania olejków eterycznych na bakterie i grzyby chorobotwórcze dla człowieka zebrano w tabeli 2 i 3. Natomiast badania aktywności antybiotyków referencyjnych (tetracykliny i amfoterycyny B) wobec drobnoustrojów wzorcowych podano w tabeli 4.
Tabela 2. Działanie badanych olejków eterycznych na bakterie chorobotwórcze.
DrobnoustrojeBadane olejki
z drzewa herbacianegomanukasandałowy australijskimirtowy australijski
Bakterie Gram-dodatnie
Staphylococcus aureus
Enterococcus faecalis

2,51
5,0

0,25
0,25

0,1
0,1

0,75
0,75
Bakterie Gram-ujemne
Escherichia coli
Klebsiella pneumoniae
Pseudomonas aeruginosa

5,0
5,0
7,5

5,0
7,5
10,0

5,0
10,0
7,5

2,5
5,0
7,5
1MIC (mg/ml)
Tabela 3. Działanie badanych olejków eterycznych na grzyby chorobotwórcze.
DrobnoustrojeBadane olejki
z drzewa herbacianegomanukasandałowy australijskimirtowy australijski
Grzyby drożdżoidalne
Candida albicans
Candida krusei
Geotridium candidum

0,751
1,0
5,0

0,75
5,0
5,0

0,25
5,0
5,0

0,25
0,25
0,25
Grzyby pleśniowe
Aspergillus flavus

5,0

7,5

10,0

2,5
Dermatofity
Microsporum gypseum

2,5

0,25

0,5

0,5
Tabela 4. Działanie antybiotyków referencyjnych na drobnoustroje wzorcowe.
Antybiotyk referencyjnySzczep wzorcowyMIC (mg/ml)
TetracyklinaStaphylococcus aureus
FDA 209P
0,1
Amfeterycyna BCandida albicans
PCM 1409 PZH
1,0
Z przeprowadzonych badań wynika, że wszystkie użyte szczepy bakterii i grzybów wyizolowane ze schorzeń skóry o różnej etiologii były hamowane przez zastosowane olejki w stężeniach od 0,1 do 10,0 mg/ml. Najsilniej na ziarniaki Gram-dodatnie ( Staphylococcus aureus, Enterococcus faecalis) działały olejki sandałowy australijski i manuka (MIC=0,1-0,25 mg/ml), nieco słabiej olejek mirtowy australijski (MIC=0,75 mg/ml), a najsłabiej olejek z drzewa herbacianego (MIC od 2,5 do 5,0 mg/ml). Działanie badanych olejków na pałeczki Gram-ujemne ( Escherichia coli, Klebsiella pneumoniae i Pseudomonas aeruginosa) było znacznie słabsze (MIC=2,5-10,0 mg/ml).
Wobec grzybów drożdżoidalnych ( Candida albicans, Candida krusei i Geotrichum candidum) silnym działaniem odznaczał się olejek mirtowy australijski (MIC=0,25 mg/ml). Pozostałe olejki wykazywały słabszą aktywność przeciwgrzybiczą (MIC od 0,75 do 5,0 mg/ml). Wzrost użytych w badaniach grzybów pleśniowych ( Aspergillus flavus) również najsilniej hamował olejek mirtowy australijski (MIC=2,5 mg/ml). Oddziaływanie pozostałych olejków było stosunkowo słabe; ich najmniejsze stężenia hamujące wzrost powyższego szczepu mieściły się w granicach od 5,0 do 10,0 mg/ml. Z kolei wobec dermatofitów ( Microsporum gypseum) najaktywniejsze okazały się olejki: manuka, sandałowy australijski i mirtowy australijski (MIC odpowiednio 0,25-0,5 mg/ml). Olejek z drzewa herbacianego hamował badany szczep dermatofita dopiero w stężeniu 2,5 mg/ml.
Zatem wydaje się celowe przebadanie innych drobnoustrojów chorobotwórczych na działanie tych olejków, np. gronkowców Staphylococcus aureus opornych na metycylinę (MRSA) i wieloopornych, laseczek niezarodnikujących Propionibacterium acnes, grzybów drożdżoidalnych izolowanych z zakażeń błony śluzowej pochwy i szyjki macicy oraz dermatofitów pochodzących od pacjentów z zakażeniami tkanek bogatych w keratynę. Po przeprowadzeniu badań na szerszym materiale mikrobiologicznym, tj. większej liczbie szczepów pochodzących od pacjentów z różnymi źródłami zakażenia, istnieje możliwość praktycznego zastosowania badanych przez nas olejków w różnych stanach chorobowych wywołanych przez powyższe drobnoustroje.
Wnioski
1. Badane olejki (z drzewa herbacianego, manuka, sandałowy australijski, mirtowy australijski) działały na bakterie i grzyby chorobotwórcze w granicach stężeń 0,1-10,0 mg/ml.
2. Na bakterie Gram-dodatnie ( S. aureus, E. faecalis) najsilniej działały olejki sandałowy australijski i manuka (0,1-0,25 mg/ml), nieco słabiej olejek mirtowy australijski (0,75 mg/ml).
3. Na grzyby drożdżoidalne ( C. albicans, C. krusei., G. candidum) najsilniej działał olejek mirtowy australijski (0,25 mg/ml).
4. Na dermatofity ( M. gypseum) najlepiej działały olejki manuka, sandałowy australijski i mirtowy australijski (0,25-0,5 mg/ml).
5. Przeprowadzone badania wskazują na możliwość praktycznego zastosowania badanych olejków australijskich w praktyce medycznej.
Piśmiennictwo
1. Möse J.R., Lukas G.: Zur Wirksamkeit einiger ätherischer Ole und deren Inhaltsstoffe auf Bakterien. Arzneim.–Forsch. 1957, 7, 687. 2. Morris J.A., Khettry A., Seitz E.W.: Antimicrobial activity of aroma chemicals and essential oils. J. Am. Oil Chem. Soc. 1979, 56, 595. 3. Youself R.T., Tawil G.G.: Antimicrobial activity of volatile oils. Pharmazie 1980, 35, 608. 4. Ross S.A., El-Keltawi N.E., Megalla S.E.: Antimicrobial activity of some Egyptian aromatic plants. Fitoterapia 1980, 51, 201. 5. El-Gengaihi S., Zaki D.: Biological investigation of some essential oils separated from Egyptian plants. Herba Hungarica 1982, 21, 107. 6. Deans S.G., Ritchie G.: Antibacterial properties of plant essential oils. Int. J. Food Microbiol. 1987, 5, 165. 7. Georgiewskij W.W., Komissarenko N.F., Dmitrjuk S.J.: Biołogiczaski aktiwnyie wieszczestwa lekarstwiennych rastienij. Nauka, Nowosybirsk 1990, 101. 8. Inouye S., Takizawa T., Yamaguchi H.: Antibacterial activity of essential oils and their major constituents against respiratory tract pathogens by gaseous contact. J. Antimicrob. Chemother. 2001, 47, 565. 9. Raman A., Weir U., Bloomfield S.F.: Antimicrobial effects of tea tree oil and its major components on Staphylococcus aureus, Staph. epidermidis and Propionibacterium acnes. Lett. Appl. Microbiol. 1995, 21, 242. 10. Alkiewicz J., Kędzia B., Hołderna Kędzia E., Segiet-Kujawa E., Zawadzka D.: Badania nad działaniem olejku z drzewa herbacianego ( Melaleuca alternifolia) na bakterie górnych dróg oddechowych. Post. Aerozoloter. 1995, 3, 141. 11. Alkiewicz J., Kędzia B., Zawadzka D., Han S., Podstawski Z., Hołderna-Kędzia E., Makowska M., Bugaj U., Krzyżaniak M.: Badania aktywności mikrobiologicznej olejku z drzewa herbacianego i próby jego zastosowania w terapii inhalacyjnej. Post. Aerozoloter. 1998, 6, 115. 12. Harkenthal M., Reichling J., Geiss H.K., Saller R.: Comparative study on the in vitro antibacterial activity of Australian tea tree oil, cajeput oil, niaouli oil, manuka oil, kanuka oil and eucalyptus oil. Pharmazie 1999, 54, 460. 13. Christoph F., Kaulfers P. M., Stahl-Biskup E.: A comparative study of the in vitro antimicrobial activity of the tea tree oil s. I. With special reference to the activity of β-triketones. Planta Med. 2000, 66, 556. 14. Hammer K.A., Carson C.F., Riley T.V.: Antimicrobial activity of essential oils and other plant extracts. J. Appl. Microbiol. 1999, 86, 985. 15. Lis-Balchin M. Hart S.L., Deans S.G.: Pharmacological and antimicrobial studies on different tea –tree oils ( Melaleuca alternifolia), Leptospermum scoparium or Manuka and Kunzea ericoides or Kanuka), originated in Australia and New Zealand. Phytother. Res. 2000, 14, 623. 16. Manuka oil. Antimicrobial activity. TTD International Pty Ltd., Sydney 1998. 17. Porter N.G., Wilkins A.L.: Chemical, physical and antimicrobial properties of essential oils of Leptospermum scoparium and Kunzea ericoides. Phytochemistry 1998, 50, 407. 18. Nieznane olejki eteryczne. Lema oil. Aromaterapia 2001, Nr 2, 16. 19. Hammer K.A., Carson C.F., Riley T.V.: J. Antimicrob. Chemotherapy 1998, 42, 591. 20. Beylier: Perfumer et Flavorist. 1979, 4, 23. 21. Chaumont J.P., Bardey I.: Activites antifongiques in vitro de sept huiles essentialles. Fitoterapia 1989, 60, 263. 22. Benencia F., Courréges M.C.: Antiviral activity of Sandalwood oil against Herpes simplex viruses-1 and -2. Phytomedicine 1999, 6, 119.
otrzymano: 2006-08-10
zaakceptowano do druku: 2006-11-02

Adres do korespondencji:
*Bogdan Kędzia
Instytut Roślin i Przetworów Zielarskich
ul. Libelta 27, 61-707 Poznań
tel. (0-61) 665-95-40, Fax: (0-61) 665-95-51
e-mail: bognao@o2.pl

Postępy Fitoterapii 4/2006
Strona internetowa czasopisma Postępy Fitoterapii