漏 Borgis - Post阷y Fitoterapii 3/2007, s. 136-144
*Wies艂aw Maciej Kanadys1, Jan Oleszczuk2
Izoflawony a utrata masy kostnej u kobiet w okresie pomenopauzalnym. I. Wp艂yw produkt贸w i preparat贸w z soi na metabolizm kostny
Isoflavones and bone loss in postmenopausal women. I. Effects of soy products and preparations on bone metabolism
1Poradnia Ginekologiczno-Po艂o偶nicza Przychodni Specjalistycznej NZOZ Specjalistyka Czech贸w w Lublinie
Kierownik Przychodni: lek. med. Joanna Telecka
2Klinika Po艂o偶nictwa i Perinatologii Akademii Medycznej im. prof. Feliksa Skubiszewskiego w Lublinie
Kierownik Kliniki: prof. dr hab. med. Jan Oleszczuk
Summary
The estrogen deficiency associated with menopause, in addition to aging processes, causes increased rate of bone turnover with adventage of resorption, and thereby accelerates bone loss. That is why many women, especially postmenopausal women, are exposed to developing osteoporosis, results in increased risk of fractures. Epidemiologic data shows that soy-rich diet has favourable impact on skeletal. Osteoprotective mechanism of action of soy is not fully clarified. Although results of both in vivo and in vitro studies indicate that isoflavones may affect bone cell activity through estrogen receptor-mediated, modulates the osteoprotegerin (OPG)-receptor activator of nuclear factor κB ligand (RANKL) system, and stimulates production of insulinlike growth factor 1 (IGF-1). This paper reviews the scientific literature regarding the effects of soy products and preparations on the skeleton. Twenty four randomized, controlled, clinical researches formed the basis for this review. Some studies revealed that soy isoflavones and/or soy protein intake had a modest effect on bone mineral density (BMD) and on levels of biochemical markers of bone turnover (of formation and of resorption), but such effects were not observed in other studies. Divergence among results of separates clinical trials caused that effect of soy on bone remodelling is still unclear. Short-term use of dietary or supplemental isoflavones may have a limited role in prevention of bone loss. Large, long duration, multicenter, randomized controlled trial in a large number of women is needed to answer these questions.
Proces przebudowy ko艣ci, czyli ko艣ciotworzenie i resorpcja trwa przez ca艂e 偶ycie. W dzieci艅stwie, okresie dojrzewania i trzeciej dekadzie 偶ycia dominuje proces budowy nad resorpcj膮, aby ok. 30 r.偶. osi膮gn膮膰 tzw. szczytow膮 mas臋 kostn膮. Po czym w obrocie kostnym resorpcja zaczyna powoli przewy偶sza膰 syntez臋. W okresie przej艣cia menopauzalnego w wyniku spadku wydzielania, a nast臋pnie niedoboru estrogen贸w u kobiet, nast臋puje znaczne nasilenie przebudowy ko艣ci, w kt贸rym dominuj膮 procesy resorpcji, co skutkuje jej ubytkiem. Od 40 r.偶. do menopauzy roczna utrata ko艣ci korowej wynosi ok. 0,3-0,5%, po menopauzie proces przy艣piesza do ok. 2-3%, a po 8-10 latach od menopauzy wraca do warto艣ci obserwowanych pocz膮tkowo (1, 2).
Odzwierciedleniem aktywno艣ci wszystkich proces贸w przebudowy, odbywaj膮cych si臋 w danym momencie w obr臋bie ca艂ego szkieletu, jest poziom marker贸w biochemicznych, fragment贸w bia艂kowych element贸w strukturalnych ko艣ci (lub produkt贸w ich degradacji) oraz enzym贸w i bia艂ek uwalnianych do kr膮偶enia. Wyrazem przy艣pieszonego tempa obrotu metabolicznego ko艣ci, z dominacj膮 procesu resorpcji, jest zwi臋kszone wydalanie z moczem metabolit贸w rozk艂adu kolagenu typu I: pirydynoliny (PYD, pyridinoline), deoksypirydynoliny (DPD, deoxypyridinoline), N-ko艅cowego usieciowanego telopeptydu kolagenu typu I (NTX, cross-linked N-telopeptide of type I collagen) i C-ko艅cowego usieciowanego telopeptydu kolagenu typu I (CTX, cross-linked C-telopeptide of type I collagen). Wyr贸wnawczemu nasileniu proces贸w ko艣ciotworzenia towarzyszy wzrost w surowicy krwi st臋偶enia osteokalcyny (OC, osteocalcin; syn. BGP, bone Gla protein), izoenzymu kostnego fosfatazy alkalicznej (BAP, bone-specific alkaline phosphatase), N-ko艅cowego propeptydu prokolagenu typu I (PINP, procollagen type I N-terminal propeptide) i C-ko艅cowego propeptydu prokolagenu typu I (PICP, procollagen type I C-terminal propeptide) (3).
Istotne znaczenie w ocenie proces贸w przebudowy ko艣ci ma badanie ilo艣ciowe tkanki kostnej. G臋sto艣膰 mineralna ko艣ci (BMD, bone mineral density) osi膮ga szczytowe warto艣ci w 3-dekadzie 偶ycia, nast臋pnie spada, szczeg贸lnie w okresie przej艣cia menopauzalnego. Na przestrzeni ca艂ego 偶ycia kobiety trac膮 艣rednio mi臋dzy 1/3 a 1/2 ich szczytowej warto艣ci (4).
BMD, mierzona metod膮 DEXA w dowolnym miejscu ko艣膰ca s艂u偶y do przewidywania ryzyka z艂ama艅, oceny szybko艣ci ubytku masy kostnej, efektu post臋powania profilaktycznego i skuteczno艣ci leczenia osteoporozy. Zalecane jest dokonywanie pomiar贸w BMD kr臋gos艂upa l臋d藕wiowego (L1-L4) i nasady bli偶szej ko艣ci udowej, kt贸rych z艂amania s膮 nie tylko typowe dla osteoporozy, ale obarczone najpowa偶niejszymi konsekwencjami zdrowotnymi.
Osteoporoza, kt贸rej istot膮 jest niska masa kostna i zaburzona mikrostruktura tkanki kostnej, prowadzi do podwy偶szenia ryzyka z艂ama艅. Wg WHO osteoporoza jest uk艂adow膮 chorob膮 szkieletu wiod膮c膮 do wzmo偶onej 艂amliwo艣ci ko艣ci i ten stan zdefiniowano dla warto艣ci BMD poni偶ej minus 2,5 odchylenia standardowego od warto艣ci szczytowych kobiet zdrowych w wieku 30-35 lat („T-score”) (3, 5).
Aktualnie zalecane post臋powanie profilaktyczne i terapeutyczne w osteoporozie obejmuje suplementacj臋 wapnia z wit. D, wysi艂ek fizyczny, stosowanie bifosfonian贸w, kalcytoniny, raloksyfenu, oraz hormonoterapi臋 (6-8). Jakkolwiek opublikowanie wynik贸w bada艅 WHI (Women´s Health Initiative) wykazuj膮cych, 偶e d艂ugoterminowe stosowanie estrogen贸w zwi臋ksza ryzyko udaru m贸zgu i 偶ylnej choroby zakrzepowo-zatorowej, a skojarzone z progestagenem (MPA) raka piersi i incydent贸w sercowo-naczyniowych, spowodowa艂o znaczne zmniejszenie zainteresowania t膮 terapi膮 (9, 10).
Pomimo dost臋pno艣ci wy偶ej wymienionych lek贸w, znaczna liczba kobiet preferuje suplementacj臋 dietetyczn膮, jako alternatyw臋 i/lub uzupe艂nienie konwencjonalnych opcji terapeutycznych (11).
Badania epidemiologiczne wykaza艂y, 偶e cz臋sto艣膰 wyst臋powania z艂ama艅 na tle osteoporozy w艣r贸d kobiet z Azji Wschodniej i Po艂udniowo-Wschodniej jest istotnie ni偶sza w por贸wnaniu z kobietami z Ameryki P艂n. i kobietami europejskimi (12, 13). Przyczyny tych r贸偶nic nie s膮 znane, ale mo偶na je cz臋艣ciowo wyja艣ni膰 r贸偶nicami w diecie (14), geometrii ko艣ci (15, 16) i stylu 偶ycia (17). Tradycyjna dieta jest bogata w soj臋 i jej przetwory, co sugeruje prawdopodobie艅stwo, 偶e produkty i preparaty sojowe zawieraj膮ce fitoestrogeny wp艂ywaj膮 na mas臋 kostn膮 i hamuj膮 rozw贸j osteoporozy (14, 18). Wykazano r贸wnie偶, 偶e zdrowotne korzy艣ci s膮 wyra藕nie zredukowane, gdy Azjatki adaptuj膮 si臋 do zachodniego stylu 偶ycia i zwyczaj贸w 偶ywieniowych (19).
Badania na modelach zwierz臋cych nie wykaza艂y jednoznacznych korzy艣ci z izoflawon贸w (Izof) w zapobieganiu osteoporozy (20). Izof s膮 efektywne w zapobieganiu utraty ko艣ci u doros艂ych szczur贸w (21), jednak ten wp艂yw nie jest ju偶 tak wyra藕ny u zwierz膮t dojrzewaj膮cych (22), a tak偶e u ma艂p (23).
Produkty i preparaty sojowe – izoflawony
Soja ( Glycine max (L.) Merrill; syn.: Glycine hispida, Glycine soya) jest ro艣lin膮 jednoroczn膮 z rodziny motylkowatych ( Papilionaceae), b臋d膮c膮 jednym z najbogatszych ro艣linnych 藕r贸de艂 bia艂ka i t艂uszczu. Nasiona soi przerabia si臋 na rozmaite produkty, jak m膮czka, 艣ruta, olej, mleko, tofu, miso, tempeh, sosy i pasty sojowe. M艂ode str膮ki spo偶ywa si臋 jako warzywa.
Soja jest bogatym 藕r贸d艂em Izof, substancji biologicznie czynnych, stanowi膮cych podgrup臋 fitoestrogen贸w, o budowie i dzia艂aniu podobnym do estrogen贸w. G艂贸wnymi Izof s膮: genisteina (4´5,7-trihydroksyizoflawon), daidzeina (4´,7-dihydroksyizoflawon), glicyteina(4´,7-dihydroksy-6-metoksyizoflawon) i odpowiadaj膮ce im β-glikozydy, estryfikowane dodatkowo w cz臋艣ci cukrowej reszt膮 kwasu malonowego: daidzina, genistina i glicytina. Przed absorpcj膮 bakterie jelitowe mog膮 metabolizowa膰 aglikony flawonoidowe do wt贸rnych metabolit贸w, zw艂aszcza genisteiny do p-etylofenolu, a daidzeiny do ekwolu i O-desmetylangolenzyny. Wszystkie te metabolity mog膮 r贸wnie偶 by膰 absorbowane i wykazuj膮 dzia艂anie biologiczne (24, 25).
Dzia艂anie biologiczne soi
Izof sojowe dzia艂aj膮 tak jak s艂aba forma estrogenu, uzyskuj膮c powinowactwo 7 x 10-6 do 8 x 10-4 17β-estradiolu (26). R贸wnie偶 bia艂ko sojowe mo偶e mie膰 okre艣lone dzia艂anie na ko艣ci, co jest niezale偶ne od zawarto艣ci Izof (27).
Osteoprotekcyjny mechanizm dzia艂ania soi nie jest do ko艅ca wyja艣niony. Postuluje si臋, 偶e bia艂ko sojowe i/lub Izof zwi臋kszaj膮 mas臋 kostn膮 poprzez (a) aktywacj臋 receptora estrogenowego, (b) zwi臋kszenie ekspresji genu insulinopodobnego czynnika wzrostu-1 (IGF-1, insulin-like growth factor-1), stymuluj膮c aktywno艣膰 osteoblastyczn膮 i hamuj膮c degradacj臋 macierzy kolagenu, a tak偶e (c) stymulacj臋 ekspresji genu osteoprotegeryny (OPG, osteoprotegerin), wp艂ywaj膮c na uk艂ad RANKL (receptor activator of NF kappa beta ligand)-OPG i w ten spos贸b ograniczaj膮c osteoklastogenez臋 (28-31).
Wp艂yw soi (i/lub izoflawon贸w) na ko艣ci – badania kliniczne
Po przeszukaniu specjalistycznych baz danych (MEDLINE, EMBASE) znaleziono 24 randomizowane pr贸by kliniczne (32-55) opublikowane w latach 1998 – czerwiec 2007, dotycz膮ce oddzia艂ywania produkt贸w sojowych, izolowanego bia艂ka sojowego i wyci膮gu Izof z soi na tkank臋 kostn膮 u kobiet po menopauzie, kt贸rych wyniki przedstawiono szczeg贸艂owo w tabeli 1. Czterna艣cie bada艅 podw贸jnie zamaskowanych by艂o kontrolowanych placebo (32-34, 36-38, 40-43, 46, 48, 52, 55), pi臋膰 grup膮 kontroln膮 (39, 45, 47, 50, 53) i pi臋膰 bada艅 przeprowadzono ze skrzy偶owaniem grup (35, 44, 49, 51, 54).
Tabela 1. Wp艂yw soi zwyczajnej ( Glycine max) na tkank臋 kostn膮 – przegl膮d randomizowanych bada艅 klinicznych (uk艂ad bada艅 chronologiczny).
Zr贸d艂o
Protok贸艂 badania
(dawka izoflawon贸w/d)
Liczba/wiek badanychOkres badaniaBadanie densytometryczne masy kostnej*
G臋sto艣膰 mineralna ko艣ci (BMD)#
Wska藕niki przebudowy tkanki kostnej*
Potter i wsp., 1998 (32)
- Izolowane bia艂ko (90 mg)
- Izolowane bia艂ko (56 mg)
- Placebo
66
39-83
24 tyg.L1-L4: ↑2,2 w gr. IB90, ↑0,2 w IB56, ↓0,6% w placebo; istotna r贸偶nica mi臋dzy gr. IB90 a placebo (p<0,05). Brak zmian w innych miejscach.nie badano
Upmalis i wsp., 2000 (33)
- Standaryzowany wyci膮g (50 mg)
- Placebo
177
> 50
12 tyg.nie badanoOC: ↑2,4 w gr. interwencyjnej, ↑7,9 w placebo.
NTx: ↑1,3, 2,6, odpowiednio.
Alekel i wsp., 2000 (34)
- Izolowane bia艂ko (80,4 mg)
- Izolowane bia艂ko (4,4 mg)
- Placebo
69
42-62
24 tyg.L1-L4: ↓0,2 w gr. IB80,4, ↓0,7
w IB4,4, ↓1,3 (p=0,012)
w placebo.
BAP: 偶adnych istotnych zmian w grupach.
NTx: 偶adnych istotnych zmian w grupach. (brak danych)
Wangen i wsp., 2000 (35)
- Izolowane bia艂ko (~132 mg )
- Izolowane bia艂ko (~65 mg)
- Izolowane bia艂ko (~7 mg)
w- (kontrola)
23
57
12 tyg.?nie badanoOC: ↑14,5 w gr. IB132, ↑24,2 w gr. IB65 i gr. IB7 (p=0,04).
BAP: ↑6,7 (p=0,03), ↑6,7 (p=0,04), ↑17,7 (p=0,006) odpowiednio.
IGF-I; ↑10,5, ↑18,2 (p=0,005), ↑18,2 (p=0,04), odpowiednio.
DPD: ↓7,4, ↓1,0, ↓10,7, odpowiednio.
CTx: ↓13,7, ↑5,1, ↓7,2, odpowiednio.
Knight i wsp., 2001, (36)
- Izolowane bia艂ko (134 mg)
- Placebo
24
40-65
12 tyg.nie badanoBAP: brak r贸偶nic mi臋dzy grupami (brak danych).
PYD: brak r贸偶nic mi臋dzy grupami (brak danych).
Uesugi i wsp., 2002, (37)
- Standaryzowany wyci膮g (61,8 mg)
- Placebo
33
40-62
4 tyg.ko艣膰 pi臋towa: 偶adnych istotnych zmian wsp贸艂czynnika sztywno艣ci w odniesieniu do warto艣ci wyj艣ciowych i mi臋dzy grupami (badanie usg)OC: ↓12,9 w gr. interwencyjnej, ↓1,4 w placebo.
PYD: ↓33,5 (p<0,05), ↑8,6, odpowiednio; istotna r贸偶nica mi臋dzy grupami (p<0,05).
DPD: ↓16,2 (p<0,05), ↓3,0, odpowiednio.
Morabito i wsp., 2002, (38)
- Standaryzowany wyci膮g (54 mg)
- Hormonalna terapia
- zast臋pcza ?
- Placebo
90
47-57
12 mies.L1-L4: ↑3,0 (p<0,001) w gr. SW, ↑3,8 (p<0,001) w HTZ, ↓1,6 w placebo; istotna r贸偶nica mi臋dzy gr. SW, gr. HTZ a placebo (p<0,05). tr贸jk膮t Warda: ↑4,0 (p<0,001), ↑3,0 (p<0,001), ↓0,36, odpowiednio; istotna r贸偶nica mi臋dzy gr. SW, gr. HTZ a placebo (p<0,001). szyjka k.u.: ↑3,6 (p<0,001), ↑2,4 (p<0,001), ↓0,85, odpowiednio; istotna r贸偶nica mi臋dzy gr. SW, gr. HTZ a placebo (p<0,001).OC: ↑38,5 (p<0,05) w gr. SW, ↓22,5 (p<0,001) w HTZ, ↓7,7% w placebo; istotna r贸偶nica mi臋dzy gr. SW a gr. HTZ i placebo (p<0,05).
BAP: ↑23,7 (p<0,05), ↓20,0 (p<0,001), ↓4,0, odpowiednio; istotna r贸偶nica mi臋dzy gr. SW a gr. HTZ i placebo (p<0,05).
PYD: ↓42,0 (p<0,001), ↓42,3 (p<0,001), ↓7,1, odpowiednio; istotna r贸偶nica mi臋dzy gr. SW i gr. HTZ a placebo (p<0,05).
DPD: ↓44,6 (p<0,001), ↓48,0 (p<0,001), ↓4,3, odpowiednio: istotna r贸偶nica mi臋dzy gr. SW i gr. HTZ a placebo (p<0,05).
Yamori i wsp., 2002 (39)
- Pra偶one kie艂ki soi i sezamu (37,3 mg)
- Pra偶one kie艂ki sezamu (kontrola)
40
45-69
10 tyg.ko艣膰 pi臋towa: nieistotne statystycznie zmiany wsp贸艂czynnika sztywno艣ci w grupach i mi臋dzy grupami (badanie usg)PYD: ↓31,2 w gr. badanej (p<0,05), ↓18,1 w gr. kontrolnej.
DPD: ↓36,8, ↑13,3, odpowiednio; istotna r贸偶nica mi臋dzy grupami (p<0,05).
Arjmandi i wsp., 2003 (40)
- Izolowane bia艂ko (88,4 mg)
- Placebo
71
62,1
3 mies.nie badanoObecnie stosuj膮ce HTZ
BAP: ↓8,5 w gr. interwencyjnej, ↓6.9 w placebo.
IGF-1: ↑47,8 (p=0,02), ↑36,9 (p=0,01), odpowiednio.
DPD: ↓10,0, ↓3,3, odpowiednio. Nie stosuj膮ce HTZ
BAP: ↓4,6, ↓10.9, odpowiednio.
IGF-1: ↑96,9 (p=0,0001), ↑35,4, odpowiednio; istotna r贸偶nica mi臋dzy grupami (p<0,05).
DPD: ↓33,4 (p=0,0041), ↑19,8, odpowiednio; istotna r贸偶nica mi臋dzy grupami (p<0,05).
Dalais i wsp., 2003 (41)
- Izolowane bia艂ko (118 mg)
- Placebo
106
50-75
3 mies.nie badanoPYD: ↓1,0 w gr. interwencyjnej, ↓1,1 w placebo.
DPD: ↓5,3, ↓1,9, odpowiednio.
Murray i wsp., 2003 (42)
- E2 (0,5 mg) + izolowane bia艂ko (120 mg)
- E2 (1 mg) + izolowane bia艂ko (120 mg)
- E2 (0,5 mg) + placebo
- E2 (1 mg) + placebo
33
>45 lat
6 mies.nie badanoNTx: ↓20,8 w gr. E2 (0,5) + IB (p=0,02), ↓37,6 w gr. E2(1,0) + IB (p=0,03), ↓26,8 w gr. E2(0,5) + placebo (p=0,09), ↓25,8 w gr. E2(1,0) + placebo (p=0,02).
Chen i wsp., 2003 (43)
- Standaryzowany wyci膮g (~80 mg)
- Standaryzowany wyci膮g (~40 mg)
- Placebo
203
48-62
12 mies.L1-L4: ↓0,99 w gr. SW80, ↓0,62 w SW40, ↓0,79 w placebo. ca艂k. k.u.: ↓0,41, ↓0,44, ↓0,63, odpowiednio. szyjka k.u.: ↓0,22, ↓0,50, ↓0,12, odpowiednio. kr臋tarz: ↓0,12, ↓0,51, ↓0,34, odpowiednio. 艣r贸dkr臋tarz: ↓0,40, ↓0,76, ↓0,69, odpowiednio.nie badano
Nikander i wsp., 2004 (44)
- Standaryzowany wyci膮g (114 mg)
- Placebo
56搂
35-69
3 mies.?nie badanoNTx: ↓6,7 w gr. badanej, ↑12,2 w placebo.
PYD: ↓8,5 (p=0,001), ↓3,5, odpowiednio.
DPD: ↓4,6 (p=0,008), ↑8,3, odpowiednio; istotna r贸偶nica mi臋dzy grupami (p=0,022).
BAP: ↑1,4, ↑8,3 (p=0,024), odpowiednio.
PINP: ↓1,4, ↑3,3, odpowiednio.
PICP: ↓1,3, ↑4,4, odpowiednio.
Gallagher i wsp., 2004 (45)
- Izolowane bia艂ko (96 mg)
- Izolowane bia艂ko (52 mg)
- Izolowane bia艂ko (<4 mg) (kontrola)
65
40-62
9 mies.L1-L4: istotne obni偶enie we wszystkich grupach (p=0,0002). szyjka k.u.: istotne obni偶enie we wszystkich grupach (p=0,03). kr臋tarz: obni偶enie w gr. IB96 i gr. IB52, wzrost w gr. IB4 (0,35%); istotna r贸偶nica mi臋dzy gr. IB4 a gr. IBS96, gr. IB52 (p=0,002).OC: brak istotnych zmian w grupach i mi臋dzy grupami (brak danych).
NTx: brak istotnych zmian w grupach i mi臋dzy grupami.
Kreijkamp-Kaspers i wsp., 2004 (46)
- Izolowane bia艂ko (99 mg)
- Placebo
202
60-75
12 mies.L1-L4: ↑0,2 w gr. badanej, ↓0,2 w placebo. ca艂k. k.u.: ↓0,1, ↓1,3, odpowiednio. szyjka k.u.: ↓0,5, ↓0,6, odpowiednio. kr臋tarz: ↓0,1, ↓0,9, odpowiednio. 艣r贸dkr臋tarz: ↑0,4, ↓0,9, odpowiednio; istotna r贸偶nica pomi臋dzy grupami (p=0,02) tr贸jk膮t Warda: ↓1,1, ↑0,2, odpowiednio.BAP: ↓4,7 w gr. interwencyjnej, ↓3,9 w placebo.
Lydeking-Olsen i wsp., 2004 (47)
- Mleko sojowe (76 mg)
- Progesteron przezsk贸rny (25,7 mg)
- Mleko sojowe + tP
- Mleko sojowe bez izoflawon贸w + krem (kontrola)
89
58,2
12 mies.L1-L4: ↑1,1 w gr. z soj膮, ↓1,1 w gr. tP, ↓2,8 gr. z soj膮 + tP (p=0,01), ↓4,0 w gr. kontrolnej (p=0,01). szyjka k.u.: ↓0,9, ↓0,5, ↓1,3, ↑0,2, odpowiednio.PINP: ↓0,2 w gr. z soj膮 ↑3,9 w gr. tP, ↓11,3 w gr. z soj膮 + tP, ↓6,7 w gr. kontrolnej.
CTx: ↑1,3, ↓0,4, ↓1,7, ↑1,8, odpowiednio.
Mori i wsp., 2004 (48)
- Standaryzowany wyci膮g (100 mg)
- Placebo
70
40-60
24 tyg.L1-L4: ↑0,45 w gr. badanej (p<0,05), ↑0,17 w placebo; brak r贸偶nic mi臋dzy grupami.nie badano
Roughead i wsp., 2005 (49)
- Izolowane bia艂ko (93 mg)
- Bia艂ko mi臋sne (kontrola)
13
52-69
7 tyg.?nie badanoBAP, OC, IGF-I, NTx, HP: 偶adnych r贸偶nic statystycznych mi臋dzy grup膮 interwencyjn膮 i placebo.
Arjmandi i wsp., 2005 (50)
- Dieta z bia艂kiem z soi (60 mg) w- Dieta pozbawiona soi (kontrola)
62
54,5
12 mies.L1-L4: ↓1,06 w gr. badanej, ↓0,85 w placebo. ca艂k. k.u.: ↓0,12, ↓0,11, odpowiednio.BAP: ↑25,8 w gr. badanej (p<0,05), ↑27,8 w placebo (p<0,05).
OC: ↑103,4 (p<0,05), ↑95,2 (p<0,05), odpowiednio.
IGF-I: ↑26,3 (p<0,05), ↑12,8 (p<0,05), odpowiednio; r贸偶nica statystycznie istotna mi臋dzy grupami.
DPD: ↓1,9, ↓7,6, odpowiednio.
Albertazzi i wsp., 2005 (51)
- Genisteina (90 mg)
- Placebo
100
53
6 tyg.?nie badanoOC: ↓3,6 w gr. badanej (p=0,40), ↓2,5 w placebo (p=0,19); brak r贸偶nic mi臋dzy grupami (p=0,07).
CTx: ↑1,8 w gr. badanej (p=0,078), ↑4,1 w placebo (p=0,098); brak r贸偶nic mi臋dzy grupami (p=0,08).
Ye i wsp., 2006 (52)
- Standaryzowany wyci膮g (126 mg)
- Standaryzowany wyci膮g soi (84 mg)
- Placebo
90
45-60
6 mies.L1-L4: ↑0,36 w gr. SW126, ↓0,05 w gr. SW84, ↓1,42 w placebo; istotna r贸偶nica mi臋dzy gr. SW126 a placebo (p=0,042). ca艂k. k.u.: ↑0,91, ↑0,19, ↑0,27, odpowiednio. szyjka k.u.: ↑1,57, ↑0,85, ↓0,59, odpowiednio; istotna r贸偶nica mi臋dzy gr. SW126 a placebo (p=0,016). kr臋tarz: ↑0,74, ↓0,15, ↑0,09, odpowiednio. 艣r贸dkr臋tarz: ↑0,53, ↓0,22, ↑0,22, odpowiednio.OC: ↑63,2 w gr. SW126, ↑15,5 w gr. SW84, ↓6,0 w placebo. BAP: ↑7,3, ↑4,5, ↑6,4, odpowiednio.
DPD: ↓3,8, ↑1,6, ↑30,0, odpowiednio.
Newton i wsp., 2006 (53)
- Izolowane bia艂ko (83 mg)
- Izolowane bia艂ko (3 mg) (kontrola)
22
50-80
12 mies.L1-L4: ↑0,58 w gr. IB83, ↓1,84 w gr. kontrolnej; w por贸wnaniu z gr. kontroln膮 trend w kierunku istotno艣ci statystycznej (p=0,054) ca艂k. k.u.: ↑0,35, ↑0,23, odpowiednio.nie badano
Cheong i wsp., 2007 (54)
- Izolowane bia艂ko (135,5 mg)
- Izolowane bia艂ko (97,5 mg)
- Izolowane bia艂ko (0 mg) (kontrola)
13
62,2
7 tyg.?nie badanoBAP: ↓0,6 w gr. IB135,5, ↓1,9 w gr. IB97,5, ↑2,6 w gr. kontrolnej.
OC: 0,0, ↓0,8, ↓6,5, odpowiednio.
NTx: ↓36,7, ↓25,8, ↓7,9, odpowiednio.
Marini i wsp., 2007 (55)
- Genisteina (54 mg)
- Placebo
389
49-67
24 mies.szyjka k.u.: ↑5,25 w gr. badanej, ↓5,34 w placebo; istotna r贸偶nica mi臋dzy grupami (p<0,001).
L1-L4: ↑5,82, ↓6,33, odpowiednio; istotna r贸偶nica mi臋dzy grupami (p<0,001).
BAP: ↑37,5 (p<0,001) w gr. badanej, ↓1,07 w placebo; istotna r贸偶nica mi臋dzy grupami (p<0,001).
IGF-I; ↑15,5 (p<0,05), ↑13,1, odpowiednio: istotna r贸偶nica mi臋dzy grupami.
PYD: ↓14,1 (p<0,05), ↓0,44, odpowiednio; istotna r贸偶nica mi臋dzy grupami (p<0,001).
DPD: ↓11,5 (p<0,05), ↓5,5, odpowiednio; istotna r贸偶nica mi臋dzy grupami (p=0,002).
Skr贸ty: BAP - izoenzym kostny fosfatazy alkalicznej (w surowicy), BMD - g臋sto艣膰 mineralna ko艣ci, CRE- kreatynina (w moczu), CTx - C-ko艅cowy telepeptyd kolagenu typu I (w moczu), DPD - deoksypirydynolina (w moczu), E2 - 17脽-estradiol, HP - hydroksyprolina (w moczu), HTZ - hormonalna terapia zast臋pcza, IB - izolowane bia艂ko sojowe, IGF-I - insulinopodobny czynnik wzrostu-I (w surowicy), NETA - octan noretisteronu, NTx - usieciowany N-ko艅cowy telepeptyd kolagenu typu I (w moczu), OC - osteokalcyna (w surowicy), PICP - C-ko艅cowy propeptyd prokolagenu typu I (w surowicy), PINP - N-ko艅cowy propeptyd prokolagenu typu I (w surowicy), PYD - pirydynolina (w moczu), SW - standaryzowany wyci膮g z soi, tP - przezsk贸rny progesteron.
# - miejsca densytometrii: Ca艂k. k.u. - nasada ko艣ci udowej ca艂kowita, t. Warda - tr贸jk膮t Warda, L1-L4 - kr臋gos艂up l臋d藕wiowy
* - dane przedstawiono jako r贸偶nice (%) od warto艣ci wyj艣ciowych, ? - badanie ze skrzy偶owaniem grup (czas trwania fazy badawczej), ? - 1 mg E2 + 0,5 mg NETA (terapia ci膮g艂a); 搂 - z rakiem sutka.
Jedena艣cie bada艅 przeprowadzono w Stanach Zjednoczonych (32-35, 40, 42, 45, 49, 50, 53, 54), trzy we W艂oszech (38, 51, 55), po dwa w Japonii (37, 48), Australii (36, 41) i Chinach (43, 52) oraz po jednym w Brazylii (39), Finlandii (44), Holandii (46) i Danii (47). W badaniach uczestniczy艂o od 23 do 389 kobiet, za艣 okres trwania badania wyni贸s艂 od 4 tygodni do 24 miesi臋cy. W dwunastu badaniach stosowano bia艂ko izolowane z soi (32, 34-36, 40-42, 45, 46, 49, 53, 54), w siedmiu standaryzowane wyci膮gi (33, 37, 38, 43, 44, 48, 52), w dw贸ch genistein臋 (51, 55), a w pojedynczych diet臋 wzbogacon膮 soj膮 (50), pra偶one kie艂ki soi (39) i mleko sojowe (47).
Skuteczno艣膰 produkt贸w i preparat贸w z soi w profilaktyce osteoporozy by艂a oceniana poprzez wp艂yw na czynniki ryzyka z艂ama艅 (obni偶on膮 mineralizacj臋 tkanki kostnej, przy艣pieszony obr贸t kostny) oraz identyfikacj臋 z艂ama艅.
Wp艂yw na g臋sto艣膰 mineraln膮 ko艣ci
Wyniki bada艅 wp艂ywu soi na BMD s膮 sprzeczne, wykazuj膮c zr贸偶nicowan膮 odpowied藕 w r贸偶nych miejscach ko艣膰ca, r贸wnie偶 w tym samym badaniu (tab. 1). W siedmiu badaniach stwierdzono wzrost BMD w odniesieniu do stanu wyj艣ciowego (32, 38, 46-48, 52, 53, 55), podczas gdy w jednym spadek warto艣ci by艂 mniejszy ni偶 w placebo (34). Zastosowana dawka Izof /d wynios艂a od 20-30 mg do 126 mg. Wykazano popraw臋 BMD w r贸偶nych miejscach badania densytometrycznego: kr臋gi L1-L4 (32, 34, 38, 46-48, 52, 53, 55), nasada ko艣ci udowej ca艂kowita (46, 52, 53), szyjka ko艣ci udowej (38, 52, 55), tr贸jk膮t Warda (38), kr臋tarz (46, 52), 艣r贸dkr臋tarz (46, 52). Morbito i wsp. (38) wykazali istotny wzrost masy kostnej kr臋gos艂upa i nasady ko艣ci udowej po podawaniu Izof w dawce 54 mg w por贸wnaniu z hormonaln膮 terapi膮 zast臋pcz膮.
W przeciwie艅stwie do wynik贸w om贸wionych powy偶ej, w trzech badaniach autorzy nie zanotowali istotnego wp艂ywu standaryzowanego wyci膮gu lub izolowanego bia艂ka z soi na mas臋 kostn膮 (43, 45, 50). Uesugi i wsp. (37) stosuj膮c standaryzowany wyci膮g z soi i Yamori i wsp. (39) po podaniu pra偶onych kie艂k贸w sojowych wykazali brak istotnych zmian wska藕nika wytrzyma艂o艣ci ko艣ci w obr臋bie ko艣ci pi臋towej w badaniu ultrasonograficznym.
Wp艂yw na biochemiczne wska藕niki przebudowy tkanki kostnej
Podwy偶szony obr贸t kostny wp艂ywa niszcz膮co na mikroarchitektur臋 tkanki kostnej, kt贸ry mo偶na okre艣li膰 oznaczaj膮c warto艣ci marker贸w biochemicznych. Wzrost st臋偶enia biowska藕nik贸w resorpcji zwi臋ksza ryzyko wyst臋powania z艂ama艅 osteoporotycznych. Wp艂yw preparat贸w i produkt贸w z soi na poziom biochemicznych marker贸w obrotu kostnego jest niejednoznaczny (tab. 1).
W sze艣ciu badaniach wykazano znamienne obni偶enie wydalania z moczem marker贸w resorpcji ko艣ci w por贸wnaniu z warto艣ciami wyj艣ciowymi i grup膮 kontroln膮 (37, 38-40, 52, 55), w tym jedno odnosi艂o si臋 tylko do r贸偶nic w grupie (52); podczas gdy w sze艣ciu innych redukcja ta by艂a statystycznie nieistotna (35, 41, 44, 46, 50, 54). Z tych pr贸b, w dziewi臋ciu badano r贸wnie偶 poziom w surowicy marker贸w ko艣ciotworzenia. W dw贸ch badaniach stwierdzono obni偶enie (37, 40), a w siedmiu ich wzrost (35, 38, 44, 50, 52, 54, 55), w tym w dw贸ch odnotowano statystycznie istotn膮 r贸偶nic臋 w odniesieniu do warto艣ci wyj艣ciowych i placebo (38, 55). W badaniu Morbito i wsp. (38) oddzia艂ywanie Izof by艂o r贸wnie efektywne jak konwencjonalna terapia hormonalna. Wg Muray´a i wsp. (42) podawanie bia艂ka sojowego 艂膮cznie z 17β-estradiolem jest skuteczniejsze ni偶 sama terapia hormonalna.
W odr贸偶nieniu od omawianego powy偶ej korzystnego wp艂ywu soi na metabolizm kostny, w czterech badaniach (34, 36, 45, 49) nie stwierdzano w ich przebiegu 偶adnych istotnych zmian aktywno艣ci biomarker贸w. W trzech badaniach (33, 47, 51) zaobserwowano wzrost st臋偶enia w moczu marker贸w resorpcji, kt贸remu towarzyszy艂o obni偶enie (47, 51) lub wzrost poziomu marker贸w odnowy (33).
W niekt贸rych pr贸bach klinicznych zanotowano pod wp艂ywem izolowanego bia艂ka i/lub Izof znamienny wzrost st臋偶enia insulinopodobnego czynnika wzrostu-1 (IGF-1, insulinlike growth factor-1) w stosunku do warto艣ci wyj艣ciowych (35, 40, 50, 55) i do grupy kontrolnej (40, 50, 55), ale nie we wszystkich (49). Wiadomo, 偶e IGF-I wzmacnia aktywno艣膰 osteoblastyczn膮 (56) i st臋偶enie IGF-1 koreluje pozytywnie z mas膮 kostn膮 (28).
Ryzyko z艂ama艅
Brak do tej pory w pi艣miennictwie randomizowanych pr贸b klinicznych oceniaj膮cych wp艂yw soi na cz臋sto艣膰 wyst臋powania z艂ama艅 osteoporotycznych. Ostatnio opublikowano wyniki prospektywnego badania kohortowego Shanghai Women´s Health Study dokumentuj膮ce po raz pierwszy zwi膮zek mi臋dzy stosowaniem soi i z艂amaniami. W badaniu uczestniczy艂y 24 403 kobiety w wieku pomenopauzalnym. Podczas 4,5-letniego okresu badawczego zanotowano 1770 przypadk贸w z艂ama艅 (57). Uczestniczki zaklasyfikowano do 5 kategorii zgodnie z kwintylem przyjmowanego bia艂ka sojowego (g/d) lub izoflawonu (mg/g), odpowiednio: <4,98/ <21,16 (kwintyl referencyjny); 4,98-7,32 / 21,16-32,39; 7,33-9,77 / 32,40-44,31; 9,78-13,26 / 44,32-60,26 i ≥13,27/ ≥60,27.
Skorygowane pod wzgl臋dem wieku, g艂贸wnych czynnik贸w ryzyka osteoporozy, statusu socjoekonomicznego i innych czynnik贸w dietetycznych, ryzyko wzgl臋dne (95% przedzia艂 ufno艣ci, 95% CI) z艂ama艅 obni偶a艂o si臋 w spos贸b znacz膮cy w kolejnych kwintylach spo偶ywania bia艂ka sojowego (p<0,001 dla trendu) i wynios艂o odpowiednio: 1,00; 0,72 (0,62-0,83); 0,69 (0,59-0,80); 0,64 (0,55-0,76) i 0,63 (0,53-0,76). Wp艂yw ten by艂 wyra藕niejszy we wczesnej menopauzie (<10 lat) (ryzyko wzgl臋dne (95% CI): 1,00; 0,68 (0,54-0,86); 0,60 (0,47-0,77); 0,55 (0,42-0,72) i 0,52 (0,38-0,70); (p<0,001 dla trendu)) ni偶 w p贸藕nej (≥10 lat) (ryzyko wzgl臋dne (95% CI): 1,00; 0,73 (0,60-0,87); 0,75 (0,62-0,91); 0,70 (0,57-0,86) i 0,71 (0,56-0,89); (p=0,009 dla trendu)).
Podobn膮 istotn膮 zale偶no艣膰 stwierdzono po przyjmowaniu izoflawon贸w (ryzyko wzgl臋dne (95% CI): 1,00; 0,75 (0,65-0,8); 0,67 (0,58-0,78); 0,72 (0,61-0,84) i 0,65 (0,55-0,78); (p<0,001 dla trendu)) (57).
Podsumowanie
W podsumowaniu mo偶na stwierdzi膰, 偶e rozbie偶no艣ci pomi臋dzy danymi epidemiologicznymi i wynikami poszczeg贸lnych bada艅 klinicznych powoduj膮, 偶e nadal jest niejasny wp艂yw soi na przebudow臋 ko艣ci. Kr贸tkoterminowe stosowanie izoflawon贸w w diecie lub suplementacji mo偶e mie膰 ograniczon膮 rol臋 w zapobieganiu utracie masy kostnej. Wymagane jest przeprowadzenie du偶ego, wieloo艣rodkowego badania randomizowanego z d艂ugim okresem badawczym w celu odpowiedzi na pytanie o roli soi w profilaktyce osteoporozy pomenopauzalnej.
Pi艣miennictwo
1. Mirza F.S., Prestwood K.M.: Bone health and aging: implications for menopause. Endocrinol. Metab. Clin. North Am. 2004, 33, 741. 2. Ahlborg H.G., Johnell O., Turner C.H. i wsp.: Bone loss and bone size after menopause. N. Engl. J. Med. 2003, 349, 327. 3. Lorenc R.S., Kruk M.: Osteoporoza oko艂omenopauzalna. W: Perty艅ski T. editor. Diagnostyka i terapia wieku menopauzalnego. Wroc艂aw, Urban & Partner. 2004, 65. 4. Harris S., Dawson-Hughes B.: Rates of change in bone mineral density of the spine, heel, femoral neck and radius in healthy postmenopausal women. J. Bone Miner. Res. 1992, 17, 87. 5. World Health Organization. Assessment of fracture risk and its application to screening for postmenopausal osteoporosis. WHO Technical Report Series 843. WHO, Geneve 1994. 6. North American Menopause Society. The role of calcium in peri- and postmenopausal women: 2006 position statement of the North American Menopause Society. Menopause 2006, 13, 862. 7. Keen R.: Osteoporosis: strategies for prevention and management. Best Pract. Res. Clin. Rheumatol. 2007, 21, 109. 8. Cramer J.A., Lynch N.O., Gaudin A.F. i wsp.: The effect of dosing frequency on compliance and persistence with bisphosphonate therapy in postmenopausal women: a comparison of studies in the United States, the United Kingdom, and France. Clin. Ther. 2006, 28, 1686. 9. Rossouw J.E., Anderson G.L., Prentice R.L. i wsp.: Risks and benefits of estrogen plus progestin in healthy postmenopausal women: principal results from the Women´s Health Initiative randomized controlled trial. JAMA 2002, 288, 321. 10. Anderson G.L., Limacher M., Assaf A.R. i wsp.: Effects of conjugated equine estrogen in postmenopausal women with hysterectomy: the Women´s Health Initiative randomized controlled trial. JAMA 2004, 291, 1701. 11. Adams C., Cannell S.: Women´s beliefs about "natural" hormones and natural hormone replacement therapy. Menopause 2001, 8, 433. 12. Ling X., Lu A., Zhao X. i wsp.: Very low rates of hip fracture in Beijing, People´s Republic of China: the Beijing Osteoporosis Project. Am. J. Epidemiol. 1996, 144, 901. 13. Lauderdale D.S., Jacobsen S.J., Furner S.E. i wsp.: Hip fracture incidence among elderly Asian-American populations. Am. J. Epidemiol. 1997, 146, 502. 14. Greendale G.A., Fitz-Gerald G., Huang M.H. i wsp.: Dietary soy isoflavones and bone mineral density: results from the study of women´s health across the nation. Am. J. Epidemiol. 2002, 155, 746. 15. Nakamura T., Turner C.H., Yoshikawa T. i wsp.: Do variations in hip geometry explain differences in hip fracture risk between Japanese and white Americans? J. Bone Miner. Res. 1994, 9, 1071. 16. Chin K., Evans M.C., Cornish J. i wsp.: Differences in hip axis and femoral neck length in postmenopausal women of Polynesian, Asian and European origin. Osteoporos. Int. 1997, 7, 344. 17. Hirota T., Nara M., Ohguri M. i wsp.: Effect of diet and lifestyle on bone mass in Asian young women. Am. J. Clin. Nutr. 1992, 55, 1168. 18. Ho S.C., Chan S.G., Yi Q. i wsp.: Soy intake and the maintenance of peak bone mass in Hong-Kong Chinese women. J. Bone Miner. Res. 2001, 16, 1363. 19. Adlercreutz H., Mazur W.: Phyto-oestrogens and Western disease. Ann. Med. 1997, 29, 95. 20. Cooke G.M.: A review of the animal models used to investigate the health benefits of soy isoflavones. J. AOAC Int. 2006, 89, 1215. 21. Arjmandi B.H., Birnbaum R., Goyal N.V. i wsp.: Bone-sparing effect of soy protein in ovarian hormone-deficient rats is related to its isoflavon content. Am. J. Clin. Nutr. 1998, Suppl. 68, 1364S. 22. Hotchkiss C.E., Weis C., Blaydes B. i wsp.: Multigenerational exposure to genistein does not increase bone mineral density in rats. Bone 2005, 37, 720. 23. Lees C.J., Ginn T.A.: Soy protein isolate diet does not prevent increased cortical bone turnover in ovariectomized macaques. Calcif. Tissue Int. 1968, 62, 557. 24. Setchell K.D.: Phytoestrogens: the biochemistry, physiology, and implications for human health of soy isoflavones. Am. J. Clin. Nutr. 1998, 68, 1333S. 25. Duncan A.M., Phipps W.R., Kurzer M.S.: Phyto-oestrogens. Best Practice & Res. Clin. Endocrinol. Metab. 2003, 17, 253. 26. Anderson J.J., Anthony M., Messina M. i wsp.: Effects of phyto-oestrogens on tissues. Nutr. Res. Rev. 1999, 12, 75. 27. Ilich J.Z., Brownbill R.A., Tamborini L.: Bone and nutrition in elderly women: Protein, energy, and calcium as main determinants of bone mineral density. Eur. J. Clin. Nutr. 2003, 57, 554. 28. Arjmandi B.H., Smith B.J.: Soy isoflavones´ osteoprotective role in postmenopausal women: mechanism of action. J. Nutr. Biochem. 2002, 13, 130. 29. Dang Z.C., Audinot V., Papapoulos S.E. i wsp.: Peroxisome proliferator-activated receptor γ (PPAR γ) as a molecular target for the soy phytoestrogen genistein. J. Biol. Chem. 2003, 278, 962. 30. Crisafulli A., Altavilla D., Squadrito G. i wsp.: Effects of the phytoestrogen genistein on the circulating soluble receptor activator of nuclear factor κB ligand-osteoprotegerin system in early postmenopausal women. J. Clin. Endocrinol. Metab. 2004, 89, 188. 31. Dang Z.C., Lowik C.: Dose-dependent effects of phytoestrogens on bone. Trends Endocrinol. Metab. 2005, 16, 207. 32. Potter S., Baum J., Teng H. i wsp.: Soy protein and isoflavones: their effects on blood lipids and bone density in postmenopausal women. Am. J. Clin. Nutr. 1998, 68, 1375S. 33. Upmalis D.H., Lobo R., Bradley L. i wsp.: Vasomotor symptom relief by soy isoflavone extract tablets in postmenopausal women: a multicenter, double-blind, randomized, placebo-controlled study. Menopause 2000, 7, 236. 34. Alekel D.L., Germain A.S., Peterson C.T. i wsp.: Isoflavone-rich soy protein isolate attenuates bone loss in the lumbar spine of perimenopausal women. Am. J. Clin. Nutr. 2000, 72, 844. 35. Wangen K.E., Duncan A.M., Merz-Demlow B.E. i wsp.: Effects of soy isoflavones on markers of bone turnover in premenopausal and postmenopausal women. J. Clin. Endocrinol. Metab. 2000, 85, 3043. 36. Knight D.C., Howes J.B., Eden J.A. i wsp.: Effects on menopausal symptoms and acceptability of isoflavone-containing soy powder dietary supplementation. Climacteric 2001, 4, 13. 37. Uesugi T., Fukui Y., Yamori Y.: Beneficial effects of soybean isoflavone supplementation on bone metabolism and serum lipids in postmenopausal Japanese women: a four-week study. J. Am. Coll. Nutr. 2002, 21, 97. 38. Morabito N., Crisafulli A., Vergara C. i wsp.: Effects of genistein and hormone-replacement therapy on bone loss in early postmenopausal women: a randomized double-blind placebo-controlled study. J. Bone Miner. Res. 2002, 17, 1904. 39. Yamori Y., Moriguchi E.H., Teramoto T. i wsp.: Soybean isoflavones reduce postmenopausal bone resorption in female Japanese immigrants in Brazil: a ten-week study. J. Am. Coll. Nutr. 2002, 21, 560. 40. Arjmandi B.H., Khalil D.A., Smith B.J. i wsp.: Soy protein has a greater effect on bone in postmenopausal women not on hormone replacement therapy, as evidenced by reducing bone resorption and urinary calcium excretion. J. Clin. Endocrinol. Metab. 2003, 88, 1048. 41. Dalais F.S., Ebeling P.R., Kotsopoulos D. i wsp.: The effects of soy protein containing isoflavones on lipids and indices of bone resorption in postmenopausal women. Clin. Endocrinol. 2003, 58, 704. 42. Murray M.J., Meyer W.R., Lessey B.A. i wsp.: Soy protein isolate with isoflavones does not prevent estradiol-induced endometrial hyperplasia in postmenopausal women: a pilot trial. Menopause 2003, 10, 456. 43. Chen Y.M., Ho S.C., Lam S.S. i wsp.: Soy isoflavones have a favorable effect on bone loss in Chinese postmenopausal women with lower bone mass: a double-blind, randomized, controlled trial. J. Clin. Endocrinol. Metab. 2003, 88, 4740. 44. Nikander E., Metsa-Keikkila M., Ylikorkola O. i wsp.: Effects of phytoestrogens on bone turnover in postmenopausal women with a history of breast cancer. J. Clin. Endocrinol. Metab. 2004, 89, 1207, 45. Gallagher J.C., Satpathy R., Rafferty K. i wsp.: The effect of soy protein isolate on bone metabolism. Menopause 2004, 11, 290. 46. Kreijkamp-Kaspers S., Kok L., Grobbee D.E. i wsp.: Effect of soy protein containing isoflavones on cognitive function, bone mineral density, and plasma lipids in postmenopausal women: a randomized controlled trial. JAMA 2004, 292, 65. 47. Lydeking-Olsen E., Beck-Jensen J.E., Setchell K.D. i wsp.: Soymilk or progesterone for prevention of bone loss-a 2 year randomized, placebo-controlled trial. Eur. J. Nutr. 2004, 43, 246. 48. Mori M., Aizawa T., Tokoro M. i wsp.: Soy isoflavone tablets reduce osteoporosis risk factors and obesity in middle-aged Japonase women. Clin. Exp. Pharmacol. Physiol. 2004, 31, Suppl 2, 39S. 49. Roughead Z.K., Hunt J.R., Johnson L.K. i wsp.: Controlled substitution of soy protein for meat protein: effects on calcium retention, bone, and cardiovascular health indices in postmenopausal women. J. Clin. Endocrinol. Metab. 2005, 90, 181. 50. Arjmandi B.H., Lucas E.A., Khalil D.A. i wsp.: One year soy protein supplementation has positive effects on bone formation markers but not bone density in postmenopausal women. Nutr. J. 2005, 4, 8. 51. Albertazzi P., Steel S.A., Bottazzi M.: Effect of pure genistein on bone markers and hot flushes. Climacteric 2005, 8, 371. 52. Ye Y.B., Tang X.Y., Verbruggen M.A. i wsp.: Soy isoflavones attenuate bone loss in early postmenopausal Chinese women. A single-blind randomized, placebo-controlled trial. Eur. J. Nutr. 2006, 45, 327. 53. Newton K.M., LaCroix A.Z., Levy L. i wsp.: Soy protein and bone mineral density in older men and women: a randomized trial. Maturitas 2006, 55, 270. 54. Cheong J.M., Martin B.R., Jackson G.S. i wsp.: Soy isoflavones do not affect bone resorption in postmenopausal women: a dose-response study using a novel approach with 41Ca. J. Clin. Endocrinol. Metab. 2007, 92, 577. 55. Marini H., Minutoli L., Polito F. i wsp.: Effects of the phytoestrogen genistein on bone metabolism in osteopenic postmenopausal women. A randomized trial. Ann. Intern. Med. 2007, 146, 839. 56. Sugimoto T., Nishiyama K., Kuribayashi F. i wsp.: Serum levels of insulin-like growth factor (IGF)-1, IGF-binding protein (IGFBF)-2, and (IGFBF-)3 in osteoporotic patients with and without spinal fractures. J. Bone Miner. Res. 1997, 12, 1272. 57. Zhang X., Shu X.O., Li H. i wsp.: Prospective cohort study of soy food consumption and risk of bone fracture among postmenopausal women. Arch. Intern. Med. 2005, 165, 1890.
otrzymano: 2007-08-15
zaakceptowano do druku: 2007-09-20

Adres do korespondencji:
*Wies艂aw M. Kanadys
ul. Leszetyckiego 6/49, 20-861 Lublin
tel.: (0-81) 741-26-52
e-mail: wieslaw.kanadys@wp.pl

Post阷y Fitoterapii 3/2007
Strona internetowa czasopisma Post阷y Fitoterapii