Chcesz wydać pracę doktorską, habilitacyjną czy monografię? Zrób to w Wydawnictwie Borgis – jednym z najbardziej uznanych w Polsce wydawców książek i czasopism medycznych. W ramach współpracy otrzymasz pełne wsparcie w przygotowaniu książki – przede wszystkim korektę, skład, projekt graficzny okładki oraz profesjonalny druk. Wydawnictwo zapewnia szybkie terminy publikacji oraz doskonałą atmosferę współpracy z wysoko wykwalifikowanymi redaktorami, korektorami i specjalistami od składu. Oferuje także tłumaczenia artykułów naukowych, skanowanie materiałów potrzebnych do wydania książki oraz kompletowanie dorobku naukowego.

© Borgis - Postępy Fitoterapii 2/2000, s. 2-9
Jan Hasik
Postępowanie fitoterapeutyczne w gastroenterologii*
Phytotherapeutic management in gastroenterology
Klinika Gastroenterologii Akademii Medycznej w Poznaniu
Summary
The author reveals the more and more popular role in medicine – phytotherapy. He emphasies the possibility in chronic use without any side effects connecting with verious organs. He describes the advantage coming from the therapy using plant – derivated medications in various diseases.
W medycynie w ostatnich kilku latach największe triumfy święciło leczenie chemioterapeutyczne. Do zalet tego typu terapii należy szybkość i doraźna skuteczność efektów leczniczych. Jednak niestety do mankamentów tej terapii należy zaliczyć – zwłaszcza w przypadkach chorób nawracających i przewlekłych – występujące często już po krótkotrwałej terapii uszkodzenia miąższowe, głównie tak istotnych narządów, jak nerki, wątroba, szpik kostny i inne. Trudno się dziwić, że ostatnio obserwuje się w świecie pewien odwrót od zbyt często stosowanych chemioterapeutyków (zwłaszcza w chorobach przewlekłych), a powraca zainteresowanie ziołolecznictwem, zwłaszcza coraz doskonalszymi standaryzowanymi chemicznie i biologicznie wyciągami pochodzenia roślinnego.
Choroby żołądka, dwunastnicy i jelit
Do częstych chorób żołądka i dwunastnicy, w których fitoterapia ma istotne znaczenie należą: zapalenie błony śluzowej (w tym również ostre), wrzody żołądka (w tym stresowe) i dwunastnicy, żółciowe zapalenie błony śluzowej żołądka, choroba Menetriera, guzy łagodne i raki żołądka, uchyłek żołądka, zespół poresekcyjny i inne rzadziej występujące.
Przewlekłe zapalenie żołądka (53% populacji) charakteryzuje się albo objawami dyspeptycznymi (zbliżonymi do choroby wrzodowej) albo często ich brakiem. Zapalenie tzw. zanikowe może prowadzić do raka żołądka, stąd konieczność okresowych biopsji. Podstawą rozpoznania są badania gastroskopowe połączone z biopsją błony śluzowej, stwierdzające rodzaj zmian zapalnych i ewentualną przyczynę jaką jest wykrycie zakażenia Helicobacter pylori w 60-70% wrzodów żołądka. Leczenie raczej objawowe, ale w przypadku stwierdzenia infekcji Helicobacter pylori podaje się np. Amoxycyllinę (4 x dz. po 500 mg przez 7-14 dni), Metronidazol (3 x dz. po 400 mg przez 14 dni) i Omeprazol (ok. 30 mg dz. przez 4 tygodnie).
Spośród roślinnych środków rozkurczających należy wziąć pod uwagę Chelidonim hydrochloricum. Alkaloid Chelidonium majus powoduje szybkie zmniejszenie napięcia mięśni gładkich przewodu pokarmowego i dróg żółciowych. Równocześnie chelidonina działa jak cholereticum. Wskazania – stany zapalne przewodu pokarmowego, skurcze jelit, kolka jelitowa, przewlekłe schorzenia dróg żółciowych z komponentem spastycznym, kamica żółciowa.
Dodatek pochodnej aminofenazonu w preparacie Scopolan compositum wzbogaca lek o dodatkowe działanie przeciwbólowe. Wskazania – stany skurczowe oraz zaburzenia czynnościowe przełyku, wpustu lub odźwiernika, kolka jelitowa, wrzód trawienny żołądka i dwunastnicy oraz nieżyt błon śluzowych przewodu pokarmowego.
Przeciwskurczowo na żołądek wraz z częścią odźwiernikową i dwunastnicą działają Guttae stomachicae o składzie: Tinctura Valerianae, Tinctura Menthae, Tinctura amarae, Intractum Hyperici i Pabialginum liq.
Zapalenie błony śluzowej żołądka o różnym natężeniu, aż do wytworzenia wrzodów trawiennych leczy się farmakologicznie preparatami wiążącymi kwasy (antacida), substancjami hamującymi wydzielanie kwasów (środki antycholinergiczne, antagoniści H2) oraz substancjami ochraniającymi błonę śluzową i przeciwzapalnymi.
Atropina i wyciągi z pokrzyku działają kompetetywnie antagonistycznie wobec acetylocholiny na receptorach. W żołądku hamują podstawowe wydzielanie kwasu i pepsyny i osłabiają napięcie i ruchliwość mięśni gładkich żołądka i jelit. Najczęściej atropina stosowana jest w niskich dawkach 0,5 mg, jest to dawka absolutnie nieodpowiednia do hamowania sekrecji, dla złagodzenia bólu z reguły jednak wystarcza. Ponieważ atropina spełnia wszystkie wymogi bezpiecznego stosowania, nie ma potrzeby stosowania syntetycznych leków antycholinergicznych.
Sok i wyciąg z lukrecji są od dawna stosowanymi środkami medycyny ludowej do leczenia dolegliwości żołądkowych. Kontrole potwierdzają, że wysokie dawki skracają czas gojenia wrzodów żołądka. W sukcesie terapeutycznym uczestniczą dwie substancje: glicyrhizyna i likwirytygenina. Dlatego na bazie glicyrhizyny produkuje się leki, również preparaty lukrecjowe pozbawione glicyrhizyny zalecane są do terapii wrzodów żołądka.
Przeciwwskazaniami dla preparatów z korzenia lukrecji są schorzenia wątroby z zastojem żółci, marskość wątroby, nadciśnienie, hipokaliemia, ciężka niewydolność nerek i ciąża. Ze względu na ryzyko i dostępne obecnie inne środki farmakologiczne w leczeniu wrzodów trawiennych (leki antycholinergiczne, antagoniści H2) najczęściej nie ma konieczności stosowania lukrecji w tych wskazaniach.
Podstawowe leczenie zachowawcze wrzodu żołądka to uporządkowanie trybu życia i zajęć, a przede wszystkim obowiązkowe zastosowanie diety oszczędzającej na bardzo długi czas. W diecie tej muszą się znajdować czynniki stymulujące wydzielanie soku żołądkowego. Farmakologicznie podaje się roślinne środki uspokajające i wymienione wyżej przeciwskurczowe, a w przypadku Helicobacter pylori takie preparaty jak wspomniane uprzednio – omeprazol, amoxycyllinę, metronidazol.
Wiele z roślinnych środków gorzkich znalazło zastosowanie w leczeniu zaburzeń żołądkowo-jelitowych. Te gorzkie środki określono jako „amara” lub substancje goryczkowe. W zależności od substancji towarzyszących, występujących dodatkowo w surowcach lub ich przetworach wyróżnia się różne podgrupy. Amara-aromatica zawierają poza goryczami jeszcze olejek o aromatycznie korzennym smaku (np. skórka pomarańczowa, ziele piołunu). Amara-adstrigentia zawierają dodatkowo garbniki (np. korę chinowca, korę kondurango). Amara-mucilaginosa charakteryzują się dodatkiem substancji śluzowych (np. mchu islandzkiego). Amara-pura zawiera wyłącznie gorycze (np. korzeń gencjany), są pozbawione olejków, garbników i śluzów.
Wskazaniami do ich stosowania są: brak łaknienia, nerwicowe dolegliwości żołądkowe, dolegliwości dyspeptyczne, rekonwalescencja. Przy przekwaszonym żołądku wskazana jest wstrzemięźliwość szczególnie gdy stosowane są preparaty zawierające alkohol. Środki goryczowe najlepiej podaje się 15 do 30 minut przed posiłkami. Podane podczas lub po posiłkach mogą spowodować opóźnienie wydzielania.
Nalewka piołunowa (Tinctura Absinthii) jest typowym preparatem goryczowym ze względu na obecność goryczy absyntyny. W jej skład poza tym wchodzą olejek, garbniki i flawonoidy.
Działanie preparatu polega głównie na odruchowym wzmożeniu wydzielania soku żołądkowego. Olejek zawarty w nalewce piołunowej działa nieznacznie rozkurczająco. Wskazania – w bezsoczności i bezkwaśności żołądkowej jako środek pobudzający łaknienie, a także w niestrawności.
W przewlekłym nieżycie żołądka, stosujemy preparaty: „linal” (Zakł. Chem.-Farmac. „VIS” Katowice), – 4 x dziennie po 2 łyżeczki lub „Gastrogan” (Warszawskie Zakł. Ziel. „Herbapol” – 1 łyżeczkę granulatu popić ˝ szklanki ciepłej wody: 2-4 x dziennie.
W ostrym nieżycie żołądka, stosujemy preparaty: Bismutannal, Chelidoninum hydrochlor. (3 x dziennie po 1-2 tabl.), Tinct. Menthae pip. (25 kropli kilka razy dziennie), tinct. opii simplex (20 kropli 3 x dziennie).
W chorobach wrzodowych żołądka gdzie przyczyną nie jest Helicbacter pylori stosuje się kłącze pięciornika, kurze ziele, ziele pięciornika gęsiego (srebrnika), ziele tasznika, ziele krwawnika, korzeń prawoślazu, korzeń kozłka, liść melisy, kwiat lawendy, korzeń mniszka i liść pokrzywy – po 50 g. Łyżeczkę ziół zalać szklanką wrzątku, przykryć i odstawić na 3 godziny. Przecedzić, nieco podgrzać, pić 3 x dziennie 20 min. przed jedzeniem. Dodatkowo pić odwary (dla otyłych – maceraty) z siemienia lnianego.
W raku żołądka – w leczeniu paliatywnym po zabiegach chirurgicznych – stosujemy przede wszystkim środki przeciwbólowe i spazmolityczne: Chelidonium hydrochol. (po 2 tabletki 3 x dziennie po jedzeniu), Tinct. Opii simplex (15-20 kropli 4 x dziennie), Tinct. Opii benzoica (20-40 kropli 3 x dziennie), Spasticol (po 1 czopku 1-3 x dziennie doodbytniczo).
W chorobie wrzodowej dwunastnicy zaleca się: korzeń arcydzięgla, korzeń mniszka, korzeń lukrecji, ziele drapacza, koszyczek rumianku, ziele dziurawca, kwiat ślazu – po 50 g.
W chorobach tych pomocne są także: Scopolan, Bellergot, Bellergot retard, Semen Lini (maceracja z 1 łyżki nasion na szklankę wody), Semen Sinapis albae (maceracja z 5 g nasion na szklankę wody), Fructus Myrtilli (odwar z 10 g owoców na szklankę wody), Fructus Petroselini (napar z 5 g owoców na szklankę wody), Folium Althaeae (maceracja łyżki ziół na szklankę wody), Tinctura Aloes (po 5 kropli 3 x dziennie po posiłkach), Biostymina – ampułkę domięśniowo co drugi dzień przez 3 tygodnie), Tinctura Chelidonii (po 35 kropli 4 x dziennie przed jedzeniem), Tinctura Belladonnae (po 10 kropli co 4-6 godz.).
Ciągle aktywny w tych wskazaniach to koszyczek rumianku o właściwościach przeciwzapalnych i ochraniających błonę śluzową.
Ponieważ przy schorzeniach żołądkowo-jelitowych, jak również przy gastritis i uleus, subiektywnie odczuwane symptomy szczególnie ból, mniej związane są z wielkością dolegliwości niż z zaburzoną perystaltyką, korzystne jest to, że składniki rumianku na mięśnie gładkie jelita wywierają silny papawerynowy, muskulatropowy, spazmolityczny efekt. Wewnętrzne stosowanie rumianku przy ostrych skurczach i kolkach jak również przy zapalnych schorzeniach układu pokarmowego jest jak najbardziej uzasadnione.
W krwotokach z przełyku, żołądka i dwunastnicy stosować leki o działaniu hemostatycznym: Intr. Hippocastani, Herb. Millefolii, Cort. Hippocastani, Venescin, Rutisol.
Poniżej wymieniono środki farmakopealne, które stosowane są w nieżytach i wrzodach:
– siarczan atropiny FP V, Ph. Eur.,
– extractum belladonnae siccum FP V, DAB 8,
– koszyczki rumianku FP V, DAB 8,
– korzeń lukrecji FP V, Ph. Eur.,
– sok z lukrecji FP III, DAB 8.
Preparaty przeczyszczające
Preparaty przeczyszczające pochodzenia roślinnego oparte są w większości na antrazwiązkach aloesu, kruszyny, rzewienia i senesu. Przykłady wykorzystania tych surowców w różnych postaciach i zestawach poniżej.
Radix Rhei. Korzeń rzewienia zawiera 2 grupy substancji biologicznie czynnych – garbniki i antrazwiązki. Działanie ich jest antagonistyczne, a osiągnięty efekt zależy od wielkości zastosowanej dawki. W małych dawkach zaznacza się działanie zapierające wywołane przez garbniki, a w większych – działanie przeczyszczające wywołane przez antrachinony.
Spośród innych preparatów sporządzonych na bazie korzenia rzewienia należy wymienić Pulvis Magnesiae cum Rhei (produkt Aflopa Łódź) i nalewki. Te ostatnie zawdzięczają efekt terapeutyczny skojarzonemu działaniu antrazwiązków, goryczy i olejków.
Dwa kolejne preparaty „Alax” i „Altra” produkują Poznańskie Zakłady Zielarskie „Herbapol”.
Alax. Skład: Aloe, Extractum Rhei sicc., Extractum Belladonnae sicc., Radix Glycyrhizae plv. Następuje wzmożenie ruchów perystaltycznych jelit i przesunięcie zalegających mas kałowych. Alkaloidy tropanowe pokrzyku obniżają napięcie mięśni gładkich jelit, co umożliwia bezbolesne wypróżnienie następujące w 8-12 h po podaniu preparatu.
Altra. Skład: Extractum Frangulae sicc., Extractum Faecis sicc.
Substancjami czynnymi w preparacie są antrazwiązki (frangulina i glikofrangulina) zawarte w wyciągu z kruszyny. Mechanizm działania leku jest identyczny, jak preparatu Alax. Działanie następuje w 8-10 h od chwili podania.
Boldaloin („Herbapol” Wrocław). Skład: Alcaloida Boldo omnia, Extractum Aloe sicc.
Cholesol („Herbapol” Wrocław). Skład: Cortex frangulea, Herba Equiseti, Fractus Rosae, Herba Rutae, Fructus Coriandri, Fructus Juniperi, Inflorescentia Helichrysi, Intractum Taraxaci.
Normogran (Warszawskie Zakłady Zielarskie „Herbapol”).
Skład: Fucus, Herba Hyperici, Radix Glycyrrhizae, Radix Althaeae, Anthodium Millefolii, Extractum Frangulae sicc., Folium Menthae piperitae. Preparat swe działanie zawdzięcza składnikom o różnym mechanizmie działania. Mannit i pochodne kwasu alginowego (plechy morszczynu) działają jako osmotyczne środki przeczyszczające.
Działanie przeczyszczające powodują również antrazwiązki Cortex Frangulae. Pobudzają splot warstwy mięśniowej jelita, zwiększają tonus jelit oraz wzmagają ich ruchy perystaltyczne.
W gastroenterologii, jako środki przeczyszczające, zastosowanie znalazły również substancje śluzowe, zwłaszcza uzyskiwane z nasion Plantago psyllium, jak również innych surowców roślinnych, np. z glonów i porostów (Carragen, Focus vesiculosus). Podane doustnie absorbują wodę i zatrzymują ją w jelitach, przez co rozluźniają masy kałowe.
Wchodzą w skład preparatów takich, jak: „Plantagolax” („Herbapol” Wrocław), „Sylax”, „Agiocur” (Madaus) i „Syllamalt” (Walace).
We wzdęciach szczególne znaczenie lecznicze mają przetwory roślinne. Surowce, które mogą tutaj znaleźć zastosowanie, określane są jako carminativa (carminare = oczyszczać). Jako środki wiatropędne obok „antycholinergika” stosowane są także surowce przyprawowe jak: kminek, koper, mięta, melisa, anyż, rumianek, imbir, i kardamon.
„Digestosan” wytwarzany przez „Herbapol” Łódź składa się z: Herba Cnici benedicti, Folium Menzanthidis, Folium Menthae piperiae, Fructus Carvi, Herba Millefolii. Działa tonizująco na czynności wydzielnicze żołądka, jelita cienkiego, trzustki i wątroby, „digestosan” działa równocześnie rozkurczająco i wiatropędnie.
Preparat tabletkowy „Flatex” (PZZ „Herbapol” w Poznaniu) o składzie: Fructus Foeniculi, Fructus Carvi, Folium Menthae piperitae i Radix Gentianae działa spazmolitycznie i wiatropędnie dzięki zawartości olejków i goryczy. Wymieniony lek jest szczególnie zalecany jako środek przeciwko dyspepsji i dysfunkcji układu trawiennego.
Oprócz wymienionych preparatów działaniem wiatropędnym odznaczają się takie preparaty jak: mieszanki ziołowe „Normosan” i „Normogran” oraz syrop „Rhelax”.
Z innych środków wiatropędnych należy wymienić wyciąg z liści i kory wiecznie zielonego krzewu lub drzewa Haronga madagascariensis. Jak nazwa wskazuje roślina pochodzi z Madagaskaru, gdzie znalazła zastosowanie w zaburzeniach trawiennych. Sekrecję gruczołów trawiennych wzmaga także olejek czosnkowy. Działa on jednocześnie wiatropędnie i przeciwbakteryjnie.
Zespół jelita drażliwego
Zespół jelia drażliwego (colon irritabile) stanowi czynnościową, powodującą różne zaburzenia motoryki (perystaltyki) jelita grubego (ok. 60% wszystkich chorób brzusznych). Charakteryzuje się naprzemiennymi biegunkami lub zaparciami przebiegającymi z bólami i wzdęciami brzucha. Jeśli chodzi o stolce to cechuje tę chorobę nagłe parcie i uczucie niepełnego oddania kału. Przy bólach w jamie brzusznej narasta ilość stolców, a wszystkie opisane dolegliwości następują po obfitym wypróżnieniu. Do rozpoznania choroby potrzebne są powyższe objawy, brak zmian w badaniu przedmiotowym i badaniach rtg, poza przyspieszoną perystaltyką. Również badania laboratoryjne nie wykazują odchyleń.
W zespole jelita drażliwego polecane są preparaty ziołowe o działaniu uspokajającym, wpływającym tonizująco na układ nerwowy, przeciwbólowe, rozkurczowe. Zaleca się stosowanie: Intractum Valerianae (po 20-30 kropli 3-4 x dziennie), Bellergot (po 1-2 drażetek 2-3 x dziennie), Bellergot retard (po 1 drażetce 1-2 x dziennie), Nervosan (odwar z łyżki ziół na szklankę wody, pić po 1 szklance rano na czczo i wieczorem przed snem).
Zasada leczenia polega na wyeliminowaniu czynników wywołujących schorzenie. Zaleca się pożywienie bogate w substancje balastowe i niewzdymające. Szczególnie dobrze sprawdziły się otręby pszenne, leki spazmolityczne, szczególnie atropina, jak również olejek miętowy i zarzewka cuchnąca (Asa foetida).
Roślinne środki przeciwbiegunkowe
Mówiąc o schorzeniach przewodu pokarmowego nie należy zapominać o częstych i niebezpiecznych, szczególnie u dzieci i osób starszych, biegunkach. Przyczyny biegunek są różne w zależności od kraju, z reguły są to zachorowania wirusowe lub bakteryjne. Niebezpieczeństwo biegunek polega na odwodnieniu organizmu.
Spośród leków zalecane są środki absorbujące i ściągające, ponadto pektyny i środki śluzowe jak również w bolesnych parciach – środki rozkurczające. Opium jest dozwolone tylko w przypadku gdy zawodzą inne środki przeciwbiegunkowe.
Do środków absorbujących dużą liczbę organicznych związków, włącznie z toksynami bakteryjnymi, należy węgiel leczniczy (Carbo activatus) pochodzenia roślinnego. Węgiel leczniczy może być stosowany jedynie przez krótki okres ze względu na niepożądane pochłanianie m.in. enzymów trawiennych i witamin.
Rola środków śluzowych i ściągających w likwidowaniu biegunek jest niebanalna. Stąd często zalecane pektyny oraz śluzy siemienia lnianego i bulwy storczyka (Salep tubor), a spośród środków ściągających surowce garbnikowe jak czarna herbata, suszone jagody, chleb świętojański i kłącze pięciornika.
Pektyny stanowią oczyszczoną frakcję węglowodanową, uzyskiwaną z białych części owocni cytrusowych lub z wytłoczyn jabłek przez ekstrakcję rozcieńczonymi kwasami. Oczyszczone pektyny o śluzowatym smaku zachowują się jak typowe hydrokoloidy, tworząc w wodzie lepkie, opalizujące roztwory koloidalne. Również śluz ze storczyka samiczego i siemię lniane pęcznieją, wchłaniając wodę i ułatwiając formowanie stolca.
Salep tuber pochodzi z różnych gatunków storczyków (zwłaszcza Orchis mascula, Orchis militaris, Platanthera bifolia i Anacamphis pyramidalis).
Czarna herbata, Theae folium, to sfermentowane i wysuszone młode liście uprawianych w plantacjach krzewów herbacianych (Camellia sinensis). Garbniki czarnej herbaty są słabo scharakteryzowane chemicznie: są to produky kondensacji katechin i galokatechin.
Chleb świętojański, Ceratoniae fructus, stanowią wysuszone owoce szarańczynu strąkowego (Caratonia siliqua). Jadalne łuski zawierają obok cukru inwertowanego, pektyny, śluz i garbniki, głównie typu katechinowego.
Czarne jagody, Myrtilli fructus, to dojrzałe, suszone, pomarszczone, kuliste, ciemnogranatowe jagody Vaccinium myrtillus. Czarne jagody zawierające 5-10% garbników, glikozy flawonowe i kwasy roślinne uchodzą za stary domowy środek przeciwko biegunkom.
Rzadziej wykorzystywane są suszone kłącza pięciornika (Rhizoma tormentillae). Surowiec zawiera około 20% garbników katechinowych oraz galotaniny.
Roślinne leki przeciwhemoroidalne
Rozpoznajemy chorobę oglądaniem bezpośrednim i palpacyjnie. Lezenie zachowawcze poza troską o higienę odbytu (kąpiele, nasiadówki) to dieta, regulująca wypróżnianie i szczególne znaczenie posiada fitoterapia („Hemorol”, „Hemorectal”, „Detralex” itp.).
W żylakach odbytu najlepsze wyniki daje stosowanie stabilizowanych wyciągów kasztanowca (Intr. Hippocastani) i do wewnątrz i do smarowania krwawnic.
Leki przeciwhemoroidalne ochraniające ściany naczyń przeznaczone do stosowania zewnętrznego to preparaty zawierające kortykosteroidy (m.in. „Hemcort-HC – maść (0,5%) i czopki (0,5%), „Ultraproct” – czopki i maść), preparaty zawierające antybiotyki („Proctosone” – czopki i maść) oraz liczne roślinne środki miejscowo znieczulające (m.in. „Aesculan” – czopki, Herbapol-Wrocław; „Aesculan” – maść, Herbapol-Poznań; „Neo-Aesculan” – żel, Herbapol-Poznań).
Choroby wątroby
W leczeniu chorób wątroby, kiedy podejrzewamy czynniki wirusowe dajemy interferon-alfa-2b, a przy podejrzeniu etiologii autoimmunologicznej podajemy dietę wysokobiałkową, suplementację witaminami C, B1 i B2 oraz leki sterydowe, Encorton po 40 mg przez 2 miesiące, a następnie po 20 mg do 6 miesięcy. Można stosować kwas ursodezoksycholowy do 600 mg na dzień, kolchicynę i d´penicylinę do 1 g na dzień.
Stłuszczenie wątroby (steatosis hepatis). Pod wpływem różnych czynników hepatotoksycznych dochodzi do nagromadzenia tłuszczów w komórkach wątrobowych. Wpływ na to mają: uogólniona otyłość, alkoholizm, cukrzyca, takie toksyny jak fosfor lub czterochlorek węgla, jak również niektóre leki (nadmiar lub uczulenie na sterydy lub tetracykliny), powikłania ciążowe, choroba Wilsona, hemochromatoza, niedobór esterazy cholesterolowej i rzadko – nadmierna podaż witaminy A. Leczenie farmakologiczne to przede wszystkim: „Sylimarol” lub „Sylicynar” (3 x dziennie po 2 tabletki) na zmianę z Essentiale forte.
Choroba alkoholowa wątroby (morbus alkoholicus hepatis)
Przyczyną jest przewlekły alkoholizm. Rozwój choroby to najpierw stłuszczenie wątroby, następnie przewlekłe alkoholowe zapalenie i marskość alkoholowa wątroby.
Do postępowania terapeutycznego należy absolutny zakaz picia alkoholu, dieta wysokobiałkowa z tłuszczami o przewadze kwasów tłuszczowych nienasyconych. Wyrównanie zaburzeń elektrolitowych i kwaso-zasadowych a z leków podaż kolchicyny i d´penicylaminy.
Jak żaden lekarz w kuracji pacjentów chorych na serce nie zrezygnuje z roślinnych substancji naparstnicy i głogu, podobnie w schorzeniach wątroby rzadko pominie ekstrakt z ostropestu plamistego (Silybum marianum) wchodzący w skład preparatu „Sylimarol” (Herbapol-Poznań), Sylimarol skutecznie zapobiega uszkodzeniom komórek tkanki wątrobowej wywołanym przez różne substancje toksyczne lub przynajmniej zmniejsza stopień uszkodzenia.
W monografii E. Kuntz´a: Die Wirksubstanz – „Sylimarin in der Behandlung von Lebererkrankungen”, dokładnie przedstawiono mechanizm działania hepatoprotekcyjnego przetworów ostropestu plamistego (Silibum marianum). Sylimaryna jest uważana za jeden z bardziej znanych roślinnych leków wątrobowych. Fakt, że dla sylimaryny od wielu lat nie stwierdzono interakcji, ani żadnego znaczniejszego działania ubocznego, podkreśla szczególne znaczenie tej roślinnej substancji czynnej w leczeniu określonych zaburzeń wątroby.
Od czasu opublikowania urzędowej monografii liści karczocha (Cynara cardunculus subsp. flavescens WIKL) surowiec ten stał się przedmiotem intensywnych badań naukowych. Opublikowane w 1999 r. przez Branda wyniki z ostatnich dziesięciu lat odzwierciedlają zainteresowanie wszystkich dziedzin nauki, mających związek z lekiem roślinnym.
Dostępne dane uzasadniają stosowanie świeżych i suchych liści karczocha. Wykazane właściwości żółciopędne oraz hepatostymulujące i hepatoprotekcyjne wskazują na wątrobę jako narząd docelowy. Obserwowany u pacjentów umiarkowany spadek wartości lipidów można tłumaczyć znormalizowaniem czynności wątroby.
Fakt, że zwiększająca się akceptacja nauki dla wyciągu z liści karczocha wzbudza coraz większe zainteresowanie jego sprzedażą, przejawia się w dynamice podaży preparatów – w roku 1990 w niemieckiej „Rote Liste” po raz pierwszy zamieszczono jeden monopreparat z wyciągiem z liści karczocha, a obecnie jest ich już kilkanaście. Na rynku dostępnych jest około 15 zgodnych z monografią preparatów sprzedawanych w aptekach.
Marskość wątroby (cirrhosis hepatis)
Marskość wątroby jest następstwem uszkodzenia i zniekształcenia komórek wątrobowych otoczonych przez tkankę włóknistą, co powoduje nadciśnienie wrotne, przyspieszając powstawanie żylaków przełyku i odbytu. Do przyczyn ułatwiających powstanie choroby należą infekcje wirusowe (B, C, D), zakłócenia procesów immunologicznych, alkoholizm, długotrwałe zaburzenia metaboliczne jak choroba Wilsona, hemochromatoza i inne.
Do częstych objawów klinicznych należą objawy niedożywienia, zwłaszcza u alkoholików, jako następstwo braku łaknienia, powiększenie wątroby i śledziony, zmiany skórne („pajączki” i rumień dłoniowy), wodobrzusze z „głową meduzy”.
W leczeniu uwzględniamy odstawienie czynników toksycznych, stosujemy dietę wysokobiałkową. Z leków stosujemy Kolchicynę (1 mg dziennie po 5 dni w tygodniu) i Cuprenil (1 g dziennie), łącznie z witaminą B6. Ponadto warto podawać przez 14 dni po 50 mg Encortonu oraz leki chroniące komórkę wątrobową przed działaniem czynników szkodliwych i usprawniające błony komórkowe, jak Sylimarol lub Sylicynar (do 140 mg na dzień), Essentiale, kwas ursodezoksycholowy (50 mg na dzień). W sytuacjach dramatycznych dochodzi do konieczności przeszczepu wątroby.
Pierwotna żółciowa marskość wątroby (cirrhosis hepatis biliaris)
Pierwotna żółciowa marskość wątroby (cirrhosis hepatis biliaris) – jest to choroba o nieznanej etiologii, głównie immunologicznej, w której w pierwszym etapie następuje nacieczenie zapalne kanalików żółciowych, a następnie nacieczenie miąższu wątroby i dalej włóknienie przestrzeni okołowrotnych aż do całkowitego zwłóknienia przestrzeni bramnych. W terapii stosujemy dietę wysokobiałkową z ograniczeniami tłuszczów, a z leków d´penicyllaminę (1,0 g dziennie) i kolchicynę (0,6 g dziennie), ponadto sterydy, kwas ursodezoksycholowy (400 mg dziennie) oraz środki uspokajające przy zwalczaniu świądu i dodatkowo cholastyraminę.
Wirusowe zapalenie wątroby (hepatitis viralis)
Zapalenia te są wywołane przez wirusy pierwotnie uszkadzające wątrobę: hepatitis A (HAV), hepatitis B (HBV), hepatitis C (HCV), hepatitis D (HDV), hepatitis E (HEV) i bliżej niezidentyfikowanego wirusa nie-A, nie-B, nie-C. Inne wirusy to cytomegalowirus (CMV), wirus Epsteina-Barra, opryszczki (HSV-1), ospy wietrznej i półpaśca (VZV). Wirusowe zapalenia wątroby uszkadzają komórkę wątrobową lub eliminują ją przez odpowiedź immunologiczną. Mamy zapalenie z żółtaczką, bez żółtaczki i typu fulminans.
Efekty leczenia fitoterapeutycznego są co najmniej dyskusyjne.
Choroby dróg żółciowych (cholangitis et cholecystitis – cholelithiasis)
Choroby dróg żółciowych (cholangitis et cholecystitis – cholelithiasis) – roślinne „cholagoga”, wbrew rozpowszechnionemu mniemaniu, nie należą do środków typu placebo. Ich działanie uzasadniają bowiem niepodważalne wyniki badań. Roślinne leki dróg żółciowych wzmagają przepływ żółci oraz wykazują wyraźny wpływ na wydzielenie żołądka i funkcję trzustki.
W ostatnich latach przewlekłe choroby dróg żółciowych stają się coraz większym problemem terapeutycznym. Najczęstszym zaburzeniem funkcjonalnym jest dyskineza pęcherzyka żółciowego i dróg żółciowych, która powoduje zwolniony lub niedostateczny odpływ żółci, co jest przyczyną zaburzeń trawiennych. Długotrwałe zatrzymanie żółci może również powodować uszkodzenie miąższu wątroby. Środki pobudzające odpływ żółci dzieli się w zależności od ich działania na pobudzające wytwarzanie żółci (choleretica) i pobudzające wydzielanie żółci (cholekinetica). Większość stosowanych w praktyce leków żółciopędnych działa zarówno choleretycznie, jak i cholekinetycznie (m.in. „Species Cholagogae”, „Cholegran”, „Raphacholin AC”, „Terpichol”, „Amphochol”, „Artecholin”).
„Cholegran” stosuje się w osłabieniu motoryki jelit i dróg żółciowych, zastojach żółci, w skłonnościach do powstawania kamieni żółciowych oraz w przewlekłych stanach zapalnych pęcherzyka żółciowego. Pomocniczo preparat stosuje się w kamicy żółciowej, uszkodzeniach miąższu wątroby i osłabionym mechanizmie odtruwającym wątrobę.
„Raphacholin AC” – składniki preparatu wywierają bezpośredni wpływ na wątrobę. Działanie ich polega na pobudzaniu czynności wydzielniczych, a więc zwiększaniu się ilości wytwarzanej żółci (cholereticum) i równocześnie ułatwianiu przepływu żółci do dwunastnicy (cholagogum). Obydwa te mechanizmy zapobiegają również tworzeniu się kamieni żółciowych nie tylko przez przyspieszenie przepływu żółci, lecz również poprzez zmianę jej składu. Wskazania – to toksyczne uszkodzenie miąższu wątroby, atonia pęcherzyka żółciowego i dróg żółciowych oraz związane z tym skłonności do kamicy wątrobowej i żółciowej, zwłaszcza typu cholesterolowego. Ponadto preparat stosuje się w zaburzeniach wydzielania żółci i związanych z tym zaburzeniach trawiennych, wynikających z utrudnionego przyswajania tłuszczów.
„Terpichol” (kapsułki) – preparat działa głównie dzięki zawartości w nim terpenów oraz w mniejszym stopniu, syntetycznego antrachinowego składnika – diantronu. Terpeny wchłonięte w przewodzie pokarmowym przedostają się z krwią do wątroby i tam ulegają metabolizowaniu. Działają bodźcowo na wątrobę jako cholereticum. Zwiększają też wytwarzanie kwasów żółciowych w tym kwasu dezoksycholowego. Równocześnie wzmagają przepływ żółci, co jest nieznacznym działaniem rozkurczającym.
„Amphochol” tabletki na bazie wyciągu alkaloidowego z dymnicy lekarskiej ma działanie ułatwiające odpływ żółci i normalizuje jej wydzielanie. Wskazania – zaburzenia trawienne spowodowane nieprawidłowym wydzielaniem żółci, zaburzenia czynnościowe przewodów żółciowych (dyskineza), zespół po cholecystoktomii.
Protopina (alkaloid izochinolinowy) z dymnicy lekarskiej – fumaria officinalis i jej pochodne oraz w mniejszym stopniu towarzyszące im aurotesyna, korydalina, fumarycyna, fumarylina i fumarytyna odznaczają się nieznacznym działaniem rozkurczowym.
„Artecholin” (tabletki) działają żółciotwórczo, wzmagając wydzielanie soku żółciowego, pobudzając ruch jelit oraz wywołując efekt spazmolityczny w obrębie przewodu pokarmowego i dróg żółciowych. Wskazania – zaburzenia wydzielania żółci, stan po usunięciu woreczka żółciowego, dyskineza dróg żółciowych i przewodu pokarmowego.
„Boldaloin” – boldyna z liści Boldo ma przede wszystkim działanie żółciotwórcze i żółciopędne. Zwiększa również wydzielanie gruczołów ślinowych i błony śluzowej, zwiększając w ten sposób łaknienie. W stanach skurczowych zmniejsza napięcie mięśni gładkich.
Poza wymienionymi preparatami zastosowanie w chorobach dróg żółciowych i trzustki znalazły wyciągi z liści i korzeni Haronga madagascarensis a także jako środki żółciopędne olejki z czosnku, melisy i mięty.
Przewlekłe zapalenie trzustki
Przewlekłe zapalenie trzustki (pancreatitis chronica) – choroba najczęstsza u mężczyzn w średnim wieku. Główne zmiany to postępujący rozwój włóknienia trzustki, niszczący powoli strukturę narządu, co doprowadza stopniowo do niewydolności zewnątrzwydzielniczej trzustki (enzymy) i później wewnątrzwydzielniczej trzustki (komórki Langerhansa – cukrzyca).
Poza przyczynami jak w zapaleniu ostrym trzustki – najważniejszym patogenem jest przewlekły alkoholizm. Dalsze przyczyny to kamica żółciowa, nadczynność pierwotna przytarczyc.
W leczeniu trzeba przede wszystkim wprowadzić pełną abstynencję alkoholową. W żywieniu obowiązuje dieta wysokobiałkowa, ubogotłuszczowa z dużą zawartością witamin. Stosujemy środki przeciwbólowe typu „Tramal”, „Spasticol”, „Scopolan” itp. Ponadto podajemy enzymy trzustkowe, jak Kreon, Neo-pancreatinum i inne.
Ograniczona podaż tłuszczów powoduje konieczność substytucji witamin w nich rozpuszczalnych: – witamina A – 3000-5000 j.m. na dobę, – witamina D – 1200 j.m. na dobę, witamina E – powyżej 10 mg na dobę, – witamina K – 10 mg na dobę.
Warto więc sięgać po zioła bogate w wymienione witaminy i zawierające składniki mineralne uzupełniające podaż wapnia, potasu i żelaza, szczególnie zalecane przy utrzymującej się biegunce.
Z leczenia farmakologicznego fitoterapia wątroby i trzustki jest najmniej szkodząca, zwłaszcza w długotrwałym, przewlekłym stosowaniu.
Obok enzymów poprawiających trawienie stosuje się mieszanki ziołowe „Pancrosan” i „Pankreoflos” lub ich przetwory. W skład ziółek „Pancrosan” wchodzą: ziele srebrnika – 12,5; ziele dziurawca – 12,5; ziele ogórecznika – 17,5; liść mięty pieprzowej – 12,5; liść borówki czernicy – 17,5; kwiat nagietka – 10,0; korzeń goryczki 17,5 g. Wskazania – przewlekłe stany zapalne trzustki oraz okres rekonwalescencji po zabiegach chirurgicznych na drogach żółciowych. Fitoterapia ma znaczenie we wczesnych okresach tych chorób lub po zabiegach operacyjnych.
Z przetworów zalecanych w osłabieniu czynności trzustki należy wymienić preparat płynny „Herbogastrin” (Warszawskie Zakłady Zielarskie „Herbapol”) i „Cholagoga” (Nattermann). Jedna kapsułka Cholagogum zawiera suchy wyciąg z korzenia glistnika – 0,04, standaryzowany na zawartość chelidoniny, suchy wyciąg z kłączy ostryżu barwierskiego – 0,002; olejek miętowy – 0,005; olejek z kłączy ostryżu – 0,005.
Omówione przeze mnie preparaty pochodzenia roślinnego oczywiście nie wyczerpują wszystkich środków jakie posiada do dyspozycji lekarz w postępowaniu fitoterapeutycznym w gastroenterologii. Znajdzie je czytelnik w zagranicznej i krajowej literaturze specjalistycznej poświęconej ziołolecznictwu chorób wewnętrznych.

* Referat wygłoszony na Sympozjum „Interherba ´2000”, 22.03.2000 r.
Piśmiennictwo
1. Brand N.: Die Artischocke – eine Dekade interdiszplinarer Forschung. Ztschr. Phytother. 20, 292 (1999). 2. Dolińska G., Knapik Z.: Kliniczna ocena preparatu Boldaloin produkcji Wrocławskich ZZ Herbapol. Instytut Chorób Wewnętrznych AM we Wrocławiu, Archiwum, IRiPZ, Wrocław 1974. 3. Dzieniszewski J., Gabryelewicz A.: Choroby trzustki. PZWL, Warszawa 1991. 4. Farmakopea Polska V. Suplement I 1995. Polskie Towarzystwo Farmaceutyczne. Warszawa 1995. 5. Hasik J. i wsp.: Ocena kliniczna preparatu Sylicynar stosowanego w hiperlipoproteinemii i przewlekłych chorobach wątroby. Herba Polonica 35, Nr 2-3, 123 (1989). 6. Hasik J. i wsp.: Ocena kliniczna Sylicynaru w przewlekłym zapaleniu trzustki. Herba Polonica 37, Nr 3-4, 157 (1991). 7. Hasik J.: Skuteczność Sylimarolu w chorobach wątroby. Herba Polonica 42, Nr 2, 127 (1996). 8. Hasik J. i wsp.: Dietetyka. Wyd. III. PZWL Warszawa 1999. 9. Indeks Leków 1999. Środki farmaceutyczne i materiały medyczne zarejestrowane w Polsce. Wydawnictwo. JWC, Piotrków Trybunalski 1999. 10. Kunz E.: Die Wirksubstanz Silymarin in der Behandlung von Lebererkrankungen (mit Addendum). Falk Foundation e.v. Freiburg i Br. 1994, 1995 (mit Addendum). 11. Lutomski J., Alkiewicz J.: Leki roślinne w profilaktyce i terapii. Wyd II poprawione. PZWL Warszawa 1993. 12. Murray W.J.: Herbal Medications for Gastrointestinal Problems. [W:] Miller L.G., Murray W.J.: Herbal Medicinals. A. Clinician´s Guide Pharmaceutical Products Press, New York – London (1998). 13. Ożarowski A. i wsp.: Leksykon Leków Naturalnych. Agencja Wydawnicza Comes, Lidia i Andrzej Skarżyńscy, Warszawa 1993. 14. Pharmindex. Kompendium. Medi Media International Sp. z o.o. Warszawa 1999. 15. Rote Liste 1998, ECV Editio Cantor, Aulendorf/Wurtt. 1998. 16. Schulz V., Hansel R.: Rationale Phytotherapie Ratgeber für die ärztliche Praxis. Springer-Verlag Berlin, Heidelberg, New York 1996. 17. Sewing K.F.: Würzburger Gespräche über die Kneipp Therapie Pharmakologie pflanzlicher Laxantien. Seb. Kneipp Zentr. Inst., Bad Worishoffen 1976 u D.A.Z. 122, 209 (1982).
Postępy Fitoterapii 2/2000
Strona internetowa czasopisma Postępy Fitoterapii