Czytelnia Medyczna » Postępy Fitoterapii » 3/2000 » Uwagi na temat ubocznych efektów stosowania roślinnych środków leczniczych*

- reklama -

Fitomed
kosmetyki ziołowe

Usługi na jak najwyżym poziomie - serwis narciarski Warszawa

- reklama -

Bogusław Czerny

Uwagi na temat ubocznych efektów stosowania roślinnych środków leczniczych*

Commentary about side effects in using the herbal remedies

Zakład Farmakologii i Toksykologii PAM w Szczecinie

Summary
Herbal remedies are becoming more and more popular internationally. This is not least due to the misconception that "natural" can be equated with "harmless". Several examples show that plant-based medicines are associated with allergic reactions, toxic adverse effects, unwanted pharmacological reactions and mutagenic/carcinogenic effects. Moreover adverse events might be caused by interactions with synthetic drugs, through contamination or misidentification of plants. Within this range of possible adverse effects, each phytomedicine has to be judged on the basis of its safety data. Where compelling data are unavailable, they have to be generated. The type and quality of these safety data should correspond to the accepted rules of pharmacology.

Key words: bezpieczeństwo stosowania leków, leki, leki naturalne, fitoterapia, ziołolecznictwo, zioła.

Polecane książki z księgarni medycznej BORGIS:

Odnowa na talerzu

Dobroczynne rośliny

Dla urody i zdrowia

W ostatnich latach odnotowuje się znaczny wzrost zainteresowania lekami pochodzenia roślinnego. W Stanach Zjednoczonych w okresie lat 1990-1997 sprzedaż fitoterapeutyków zwiększyła się o 38%, w tym samym okresie w Niemczech o 65% (6). Uwzględniając pozytywną stronę tego zjawiska, należałoby jednak ocenić stopień ryzyka wynikający z tak powszechnego stosowania fitoterapeutyków. Zagadnienie potencjalnego niebezpieczeństwa związanego ze stosowaniem leków roślinnych nie jest tematem dostatecznie często podejmowanym z uwagi na powszechność przekonania, że "naturalny" oznacza "bezpieczny" (12, 17). Zwolennicy fitoterapii przedstawiają na ogół działania uboczne leków roślinnych jako mało szkodliwe, natomiast przeciwnicy fitoterapii odrzucając fitoterapeutyki jako mało skuteczne środki, jednocześnie pośrednio negują niebezpieczeństwo związane z ich stosowaniem (2).

Zasadniczo wymienić można następujące efekty uboczne fitoterapii (7):

- reakcje alergiczne,

- efekty toksyczne,

- niezamierzone działanie farmakologiczne,

- działania mutagenne, karcinogenne,

- interakcje z innymi lekami,

- efekty spowodowane kontaminacją (zanieczyszczenie, skażenie),

- następstwa błędnej identyfikacji surowców.

Obecnie omówione będą tylko najbardziej podstawowe kwestie dotyczące ubocznych efektów stosowania leków roślinnych. Istnieje obszerna literatura poświęcona tym zagadnieniom (np. 7, 9, 18).

Reakcje alergiczne

Reakcja alergiczna spowodowana może być w zasadzie każdym rodzajem ekstraktu roślinnego. Alergie występują częściej i są bardziej nasilone w przypadku, gdy poprzedzone są reakcją uczuleniową. Na ogół aplikacje parenteralne są znacznie bardziej niebezpieczne niż dawki doustne - nie musi to jednak być regułą. Ostatnio np. doniesiono o wystąpieniu reakcji anafilaktycznej po enteralnej aplikacji preparatu Echinacea (19).

Efekty toksyczne

Efekty toksyczne stosowania fitoterapeutyków najczęściej odnoszą się do wątroby, możliwe są również uszkodzenia toksyczne innych narządów - nerek oraz mięśnia sercowego (3, 9). Spośród potencjalnych działań niepożądanych tego rodzaju wymienić można m.in. efekty toksyczne spowodowane stosowaniem kory korzenia Sassafras (schorzenia reumatyczne), Żywokostu (środek przeciwzapalny), Pennyroyalu (polecany jako środek wiatropędny). Surowce roślinne zawierające kwas aristolochiowy mogą wykazywać działanie nefrotoksyczne. Szczególnie niebezpieczne może być stosowanie leków pochodzenia azjatyckiego powodujących toksyczne uszkodzenia wątroby i serca (10).

Niezamierzone efekty farmakologiczne

Leki roślinne obok działania terapeutycznego powodować mogą wystąpienie nieoczekiwanych efektów farmakologicznych.

Istnieją więc określone przeciwwskazania do stosowania niektórych fitoterapeutyków, np. Cimincifuga, Ginseng, Sebal sernilata wykazuje aktywność estrogenową, Alfaalfa, Angelika, Anyż, Arnika, Asafetida, Ginkgo biloba, rumianek, czosnek, wpływają na parametry krzepnięcia krwi.

Efekty mutagenne

Klasycznym przykładem działania mutagennego fitoterapeutyków są efekty powodowane przez rośliny z rodzaju Aristolochia. Omyłkowe zastosowanie w kuracji odchudzającej Aristolochia u licznych pacjentów spowodowało ciężkie uszkodzenie nerek, w 30 przypadkach będące przyczyną zgonu. U części pacjentów zaobserwowano też podwyższone ryzyko wystąpienia nowotworu (5, 21). Inne doniesienia potwierdzają również działania karcynogenne niektórych fitoterapeutyków, m.in. olejków stosowanych w aromatoterapii (27, 28).

Interakcje leków

Interakcje leków roślinnych, często przewlekle stosowanych łącznie z lekarstwami syntetycznymi, są dziedziną stosunkowo mało poznaną. Ostatnio opublikowano wyniki badań dotyczące tego zagadnienia (18). Z dotychczas publikowanych danych na temat interakcji leków roślinnych wymienić na przykład można przypadki interakcji Ginkgo biloba i leków przeciwzakrzepowych (22, 23). Podobne interakcje spowodowane mogą być przez wymienione już wcześniej chińskie fitoterapeutyki (4). Roślinne środki uspokajające nadmiernie wzmacniać mogą efekty stosowanych jednocześnie leków uspokajających (25). Opisano ostatnio przypadek wystąpienia stanu śpiączki w wyniku jednoczesnego stosowania Kava i Aprazolamu.

Zanieczyszczenie, skażenie

Liczne publikacje poświęcone są zagadnieniu zanieczyszczeń i skażeń stosowanych powszechnie fitoterapeutyków. Szczególnie dotyczy to preparatów roślinnych pochodzących z Azji, a dostępnych na tzw. "czarnym rynku". Często wykrywanym zanieczyszczeniem są metale: glin, arsen, kadm, ołów, rtęć, tal, cynk (16).

Jako niebezpieczne domieszki fitoterapeutyków identyfikowane są m.in. alkaloidy naparstnicy (24). W wyniku analizy 2609 próbek chińskich mikstur ziołowych stwierdzono, że 24% badanych mieszanek zanieczyszczonych było różnego rodzaju środkami syntetycznymi (13). W innym przypadku stwierdzono, że 8 spośród 11 zbadanych próbek leków pochodzenia azjatyckiego zawierało deksametazon w stężeniu 1,5 mg/g (14). Ajurwedyczne środki zawierają często metale ciężkie.

Dodatek metali ciężkich ma wpływać dodatnio na zdrowotne efekty kuracji przy stosowaniu fitoterapeutyków w tradycyjnej medycynie indyjskiej. Z kolei na dużych plantacjach roślin leczniczych uprawianych w Europie stosowane są pestycydy i herbicydy, zanieczyszczające surowce roślinne.

Niewłaściwa identyfikacja

Przypomnieć tutaj można wymieniony powyżej przypadek omyłkowo zastosowanego w terapii odchudzającej Aristolochia. Zdarzają się również przypadki rozmyślnego zastępowania drogich surowców roślinnych yohimbiny, ginsengu, tanimi preparatami (24), co powodować może wystąpienie niepożądanych efektów ubocznych.

Komentarz

Znacznie rozpowszechnione przekonanie o braku ubocznych działań fitoterapeutyków jest zdecydowanie fałszywe. W wielu przypadkach środki roślinne wykazywać mogą poważne działania uboczne, których charakter i następstwa bywają trudne do przewidzenia. Z drugiej strony wiadomym jest, że niektóre fitofarmaceutyki są skuteczne jako leki i jednocześnie ich działanie uboczne jest znacznie mniejsze w porównaniu z tak samo działającymi lekami syntetycznymi. Dotyczy to np. stosowania dziurawca (26) oraz preparatu Bronchipret (8).

Leki roślinne winny być oceniane z wykorzystaniem bazy informacji na temat fitoterapeutyków, przy czym istnieje ciągła potrzeba aktualizacji i uzupełnienia danych na temat każdego z tych leków. Przy ocenie jakości tych danych należy uwzględnić zasadę niestosowania w medycynie podwójnej miary, a rzetelność informacji na temat leków roślinnych uwarunkowana winna być wykluczeniem chęci uzyskania doraźnych korzyści płynących ze stosowania fitoterapii.

Na lekarzach, farmaceutach, a w dalszej kolejności przedstawicielach innych zawodów związanych z fitoterapią powinien spoczywać obowiązek informowania społeczeństwa o potencjalnych niebezpieczeństwach stosowania fitoterapeutyków. Informacja na temat leku roślinnego winna być pozbawiona oceny emocjonalnej, a uwzględniać jedynie dobro naszych pacjentów.

* Zestawiono na podstawie pracy Edzart Ernst-Deutsches Aerzteblat 96, 48, 1999.

Polecane książki z księgarni medycznej BORGIS:

Jak zachować zdrowie i młodość 7 zasad szczęścia

Wielka księga zdrowia

Postępy promocji zdrowia

Piśmiennictwo

1. Almeida J.C., Grimsley E.W.: Coma from the health food store: Interaction between kava and alprazolam. Ann. Int. Med. 1996, 125: 940-941. 2. Astin J.A., Marie A., Pelletier K.R., Hansen E., Haskell W.L.: A Review of the Incorporation of Complementary and Alternative Medicine by Mainstream Physicians. Arch. Int. Med. 1998, 158: 2303-2310. 3. Bateman J., Chapman R.D., Simpson D.: Possible toxicity of herbal remedies. Scottish Medical Journal 1998, 43(1): 7-15. 4. Chan T.Y.K.: Drug interactions as a cause of overanticoagulation and bleedings in Chinese patients receiving warfarin. Int. J. Clin. Pharm. Ther. 1998, 36: 403-405. 5. Cosyns J.P., Jadoul M., Squifflet J.P., Van Cangh P.J., Van Ypersele De Strihou C.: Urothelial malignancy in nephropathy due to Chinese herbs. Lancet 1994, 344: 188. 6. Eisenberg D.M., Davis R.B., Ettner S.L., Appel S., Wilkey S., Van Rompay M., Kessler R.C.: Trends in alternative medicine use in the United States, 1990-1997: Results of a follow-up national survey. JAMA Nov 1998, 280: 1569-1575. 7. Ernst E., De Smet PAGM: Risks associated with complementary therapies (chapter 48). In: MNG Dukes (ed), Meyler´s Side Effects of Drugs, Elsevier Science BV, 131996, 1427-1454. 8. Ernst E., März R., Sieder Ch.: A controlled multi-centre study of herbal versus syntetic secretolytic drugs for acute bronchitis. Phytomedicine 1997, 4, 287-293. 9. Ernst E.: Harmless Herbs - a review of the recent literature. Am. J. Med. 1998, 104: 170-178. 10. Ferrguson J.E., Chalmers R.J.G., Rowlands D.J.: Reversible dilated cardiomyopathy following treatment of atopic eczema with Chinese herbal medicine. Br. J. Dermatol. 1997, 135: 592-593. 11. Fulder S.: Handbook of complementary medicine. Oxford University Press 1996. 12. Häusermann D.: Wachsendes Vertrauen in Naturheilmittel. Dt. Ärztebl. 1997, 94: 1857-1858. 13. Huang W.F., Wen K.C., Hsiao M.L.: Adulteration by synthetic therapeutic substances of traditional Chinese medicines in Taiwan. J. Clin. Pharmacol. 1997, 37, 344-350. 14. Keane F.M., Munn S.E., du Vivier A.W.P., Taylor N.F., Higgins E.M.: Analysis of Chinese herbal creams prescribed for dermatological conditions. BMJ 1999, 318: 563-564. 15. Klesper T.B., Klesper M.E.: Unsafe and potentially safe herbal therapies. Am. J. Health - System Pharm. 1999, 56: 125-141. 16. Ko R.J.: adulerants in Asian Patent Medicines. N. Engl. J. Med. 1998, 339: 847. 17. Kranz R., Rosenmund A.: Über die Motivation zur Verwendung komplementärmedizinischer Heilmethoden. Schweiz Med. Wochenschr. 1998, 128: 616-622. 18. Miller L.: Herbal Medicinals. Selected Clinical Considerations Focusing on Known or Potential Drug-Herb Interactions. Arch. Int. Med. 1998, 158: 2200-2211. 19. Mullins R.J.: Echinacea-associated anaphylaxis. MJA 1998, 168: 170-171. 20. Newall C.A., Anderson L.A., Phillipson J.D.: Herbal medicines. A guide for health-care professionals. London: The Pharmaceutical Press 1996, 250-252. 21. Reginster F., Jadoul M., van Ypersele de Strihou C.: Chinese herbs naphropathy presentation, natural history and fate after transplantation. Nephrol. Dial. Transplant. 1997, 12: 18-86. 22. Rosenblatt M., Mindel J.: Spontaneous hyphema associated with ingestion of Ginkgo biloba extract. N. Engl. J. Med. 1997, 338: 1108. 23. Rowin J., Lewis S.L.: Spontaneous bilateral subdural hematomas associated with chronic Gingko biloba ingestion. Neurology 1996, 46: 1775-1776. 24. Slifman N.R., Obermeyer W.R., Aloi B.K. et al.: Contamination of baotanical dietary supplements by digitalis lanata. N. Engl. J. Med. 1998, 339: 806-810. 25. Solbakken A.M., Rřrbakken G., Gundersen T.: Naturmedicin som rusmiddel. Tidskr. Nor. Lćgeforen 1997, 117: 1140-1141. 26. Stevinson C., Ernst E.: Safety of Hypericum in Patients with Depression. CNS Drugs 1999, 11: 125-132. 27. Tanaka A., Nishida R., Sawai K. et al.: Chinese herbs nephropathy. Jap. J. Nephrol. 1997, 39(8): 794-797. 28. Tisserand R., Balac S.T.: Essential oil safety. Edinburgh; Chirchill Livingstone 1995.

Postępy Fitoterapii 3/2000
Strona internetowa czasopisma Postępy Fitoterapii

Powrót na górę strony

Pozostałe artykuły z numeru 3/2000:

- reklama -

Strona główna | Reklama | Kontakt