Fitoterapia w urologii

W leczeniu schorzeń nerek i dróg moczowych stosuje się zabiegi chirurgiczne, środki chemioterapeutyczne i antybiotyki. Niemałą rolę odgrywa także fitoterapia, którą należy stosować dopiero po dokładnym zdiagnozowaniu choroby i zapoznaniu się z dotychczasowym przebiegiem leczenia (2). Ziołolecznictwo wspomaga przede wszystkim leczenie stanów zapalnych i kamicy układu moczowego oraz chorób gruczołu krokowego.

Na temat leczenia ostrych stanów zapalnych układu moczowego wypowiadało się już wielu znanych specjalistów w tej dziedzinie. Według Zbigniewa Kwiasa (4), kierownika Kliniki Urologii AM w Poznaniu, możemy stosować uzupełniająco preparaty ziołowe moczopędne, odtruwające, rozkurczowe, usprawniające krążenie, regenerujące nabłonek. Wskazane są również fitoterapeutyki o działaniu bakteriobójczym i przeciwzapalnym, co ma szczególne znaczenie w okresie powrotu do zdrowia, gdy bakteriomocz jest już nieznamienny.

Leki roślinne działające przeciwzapalnie, bakteriobójczo i moczopędnie można również stosować u chorych oczekujących postępowania instrumentalnego z powodu chorób pęcherza moczowego.

Wśród fitoterapeutyków stosowanych w urologii rozróżniamy akwaretyki, leki odkażające drogi moczowe oraz leki przeciwkamicowe. Akwaretyki roślinne, dawniej zwane „diuretykami", wywołują wzmożone wydzielanie moczu (diurezę wodną) i mogą okazać się pomocne w leczeniu zakażeń bakteryjnych i stanów zapalnych dróg moczowych. Schilcher (8) zakwalifikował do roślin o właściwościach akwaretycznych kilkanaście ziół odgrywających niebanalną rolę w terapii przepłukującej (tab. l).

Terapia przepłukująca jest na ogół akceptowana w praktyce urologicznej. Celem terapii jest usunięcie bakterii oraz zapobieganie rozszerzaniu się infekcji na inne obszary. W przypadku kamieni moczowych terapia przepłukująca zmniejsza stężenie moczu, przeciwdziałając krystalizacji kamieni w obrębie odprowadzających dróg moczowych, a zatem również kolkom nerkowym (5).

W tym celu stosuje się surowce pojedyncze oraz mieszanki w postaci naparów, wywarów, herbatek lub wyciągów. Często zalecane surowce to m.in. Betulae folium (liść brzozy) i Solidaginis viragurea herba (ziele nawłoci). Oba surowce zawierają w wysokim stężeniu flawonoidy i pochodne kwasu fenolokarboksylowego oraz triterpeny. Jak podaje Melzig i Major (6) badania farmakologiczne wyciągów wodnych z obu surowców wykazały oprócz diurezy wody (akwarezy) także pewne efekty saluretyczne. Ogólnie przyjmuje się, że akwaretyki roślinne działają poprzez wzmożone ukrwienie nerek, zwiększenie filtracji kłębuszkowej i hamowanie wtórnej resorpcji wody w moczowodach.

W celu scharakteryzowania efektów współdeterminujących skuteczność składników liści brzozy i ziela nawłoci badano (7) niektóre flawonoidy tych surowców pod względem działania hamującego w stosunku do specyficznej hydrolazy neuropeptydowej. Stwierdzono przy tym, że flawonoidy te, zwłaszcza kwercetyna hamują neutralną metaloendopeptydazę (NEP). Enzym ten odpowiada za rozpad przedsionkowej peptydazy natriuretycznej, a tym samym poprzez wydzielanie sodu steruje powstawaniem moczu. Hamowanie NEP i enzymu konwersji angiotenzyny (ACE) przyczynia się prawdopodobnie do przyspieszonego tworzenia moczu, w ramach terapii przepłukującej.

Jeżeli fizjologiczne mechanizmy regulacji rozpatrujemy w aspekcie oddziaływania farmakologicznego w kierunku wzmożonego wydzielania jonów sodu, czego następstwem jest wzmożona diureza wody, to możemy wyróżnić dwa główne punkty uchwytu działania: po pierwsze - hamowanie syntezy obkurczającej naczynia angiotenzyny II i po drugie - hamowanie rozpadu ANP Oba efekty z pewnością zwiększają wydzielanie jonów sodu i wody, a tym samym wywołują działanie akwaretyczne. Zarówno synteza angiotenzyny II, jak również rozpad ANP są katalizowane przez blisko spokrewnione enzymy z grupy metaloendopeptydazy. Enzym ACE jako cel działania farmakologicznego jest znany od dawna, istnieje wiele leków syntetycznych, które jako inhibitory ACE wykorzystywane są do obniżania ciśnienia krwi oraz w leczeniu niewydolności mięśnia sercowego. Oprócz działania nefroprotektywnego stwierdzono w wyniku terapii inhibitorem ACE również normalizację bilansu jonów sodu (l).

Skoro leki syntetyczne poprzez hamowanie ACE i NEP wywołują wzmożone wydzielanie sodu i wody, to dlaczego także leki roślinne nie mogłyby wywierać porównywalnego działania za pomocą tych samych mechanizmów.

Bardziej szczegółowe rozważania na temat mechanizmów akwaretycznego działania liści brzozy i nawłoci znajdzie czytelnik w publikacji Melzig i Major (6).

Do surowców roślinnych działających diuretycznie, zwalczających infekcje bakteryjne, a tym samym hamujących stany zapalne należą wymienione wyżej liście mącznicy lekarskiej, liście brzozy, ziele pokrzywy, korzeń wilżyny, ziele skrzypu i ziele nawłoci. Surowce te stosujemy w postaci

mieszanek ziołowych lub w postaci monoherbatek albo, po obróbce przemysłowej jako krople lub tabletki. Do gotowych preparatów kroplowych należą: Nefrol, Urosan, Urovit. Również krople lub herbatki z nawłoci pobudzają czynność nerek.

Istnieje grupa roślinnych leków moczopędnych, eliminujących chlorki. Należą do nich kofeina i teobromina, które znajdują się w kawie, herbacie i orzeszkach Cola. Środki te wzmagają również wydalanie sodu. W przypadku zwężeń tętnic oraz u chorych na nadciśnienie tętnicze należy je stosować bardzo ostrożnie.

Podawanie roślinnych akwaretyków chorym z obrzękami pochodzenia sercowego, nerkowego lub wątrobowego, a także u chorych z nadciśnieniem tętniczym lub niewydolnością nerek jest raczej niewskazane.

Są trzy główne podgrupy środków przeciwzapalnych i antyseptycznych stosowanych w urologii: w chorobach zapalnych, kamicy moczowej oraz w chorobach gruczołu krokowego.

Preparaty ziołowe wykazujące obok właściwości moczopędnych działanie odtruwające, rozkurczowe, regenerujące nabłonek oraz działające przeciwzapalnie i bakteriobójczo można stosować jako leczenie uzupełniające również ostrych stanów zapalnych.

Do tej grupy zaliczamy następujące surowce:

liść brzozy, borówki brusznicy, berberysu, strąki fasoli, korzeń łopianu i pietruszki a także ziele skrzypu, nawłoci, marzanki, liście mącznicy lekarskiej, korzeń mniszka, liść ruty, porzeczki czarnej, ziele rdestu ptasiego, kwiat tarniny, ziele tasznika. Większość tych ziół zawierają popularne leki, takie jak: Urogran, Uverex, Nefrol, Nefrosept, Ginjal i Fitolizyna.

Liczne i różnorodne substancje biologicznie czynne zawarte w Fitolizynie działają moczopędnie i w pewnym stopniu saluretycznie, przeciwzapalnie, przeciwbakteryjnie i przeciwskurczowo. Są skuteczne zarówno w leczeniu, jak i zapobieganiu kamicy moczowej. Zaletą tego leku jest zdolność stopniowego, chociaż bardzo powolnego, rozpuszczania niektórych złogów. Lek stosuje się przede wszystkim profilaktycznie w zapobieganiu krystalizacji składników mineralnych moczu, zwłaszcza wtedy, gdy ich stężenie jest zwiększone, a kamicy jeszcze nie stwierdza się. Nefrol wpływa podobnie na skład chemiczny moczu, zmniejszając ryzyko powstawania kamieni. Preparat stosuje się przede wszystkim po rozpoznaniu kamieni szczawianowych, moczanowych, fosforanowych lub mieszanych, gdy odczyn moczu jest lekko kwaśny albo co najmniej obojętny. Również Ginjał (tabletki powlekane) - moczopędny preparat indonezyjski pochodzenia naturalnego, ułatwia wydalanie moczu i odkaża drogi moczowe. Lek ten, podobnie jak większość roślinnych środków antyseptycznych dostępny jest w aptekach bez recepty.

Celowe jest łączenie środka działającego odkażająco z akwaretycznym gdyż wówczas uzupełniają się efekty: moczopędny i bakteriostatyczny/bakteriobójczy.

Do antyseptyków układu moczowego należy zaliczyć wszystkie rośliny zawierające arbutynę i inne glikozydy fenolowe. Związki te hydrolizują w moczu uwalniając hydrochinon o właściwościach dezynfekujących i silnie przeciwbakteryjnych.

Podstawowy skład wielu antyseptycznych mieszanek i preparatów ziołowych stosowanych w fitoterapii dróg moczowych stanowią trzy rośliny:

mącznica lekarska, wrzos zwyczajny i borówka brusznica.

Zakażenia i zapalenia dróg moczowych występują często w przypadku kamicy nerkowej, również po usunięciu zabiegowym kamieni lub wydaleniu przez chorego złogów.

Oprócz schyłkowej niewydolności nerek powodującej mocznicę i wymagającej dializoterapii lub przeszczepienia nerki, do częstych schorzeń leczonych ambulatoryjnie należą: zapalenia nerek, zapalenia dróg moczowych i miedniczek nerkowych oraz kamica nerkowa ze wszystkimi jej powikłaniami - ostrymi i przewlekłymi (3). Leczenie tych stanów trwa wiele tygodni, miesięcy a nawet dłużej. Stosowanie silnie działających środków chemicznych - farmakologicznych, może wówczas być niewskazane ze względu na niebezpieczeństwo wystąpienia uszkodzeń miąższowych, stąd zwrot w kierunku znacznie bezpieczniejszej, a niemniej skutecznej fitoterapii.

Jan Hasik (3), współautor niniejszego opracowania, internista praktykujący ambulatoryjnie, objął leczeniem i obserwacją 53 chorych (35 mężczyzn i 18 kobiet, wiek średni - 51 lat) na kamicę moczową powodującą napady kolki nerkowej i powikłaną nawrotowym zakażeniem dróg moczowych. Chorych tych leczył Uroseptem. Istnienie kolki nerkowej w momencie rozpoczęcia leczenia stwierdzono u 29 chorych. U 12-tu chorych ostatni napad bólowy wystąpił w okresie ostatnich 5 lat - tę grupę chorych obserwowano przez 8-10 lat. Wszyscy chorzy przyjmowali Urosept w dawce l drażetka 3 x dziennie. U 76% chorych stwierdzono wyraźne osłabienie dolegliwości, zmniejszenie częstości występowania kolki moczowej i wyraźne ustępowanie objawów zapalenia dróg moczowych.

W świetle dzisiejszych wygórowanych wymogów w stosunku do opracowań statystycznych nie jest to imponujący liczbowo materiał, ale pozwalający doświadczonemu praktykowi spojrzeć pozytywnie na stosowany lek i zgodnie z etyką zawodową polecać go następnym chorym. Powrót do fitoterapii w tak często występujących chorobach nerek i górnych dróg okazuje się dzisiaj bardzo korzystny i bezpieczny.

Ocena kliniczna Uroseptu, przeprowadzona w latach osiemdziesiątych w Klinice Urologii AM w Poznaniu, zawiera następujące wnioski: „preparat wzmaga wydalanie moczu i posiada nieznaczne działanie dezynfekujące drogi moczowe;

zmiana pH moczu sprzyja zwiększonemu wydalaniu kwasu moczowego z ustroju; preparat podawany przez długi okres, jest dobrze tolerowany przez chorych".

Badania przeprowadzone w I Klinice Chorób Dzieci poznańskiej AM wykazały, że preparat działa moczopędnie, zarówno u dzieci ze schorzeniami nerek, jak i u dzieci z objawami zastoju i zalegania moczu, odkaża drogi moczowe oraz może być bezpiecznie stosowany przez długi czas.

Łagodny rozrost gruczołu krokowego jest najczęstszą chorobą układu moczowego u mężczyzn po 50 roku życia. Leczenie zachowawcze ma zastosowanie we wczesnych okresach choroby. W tych przypadkach stosuje się substancje czynne występujące we frakcjach lipidowych. Do takich należą owoce z palmy karłowatej, kora śliwy afrykańskiej, nasiona dyni, korzeń pokrzywy i zarodki kukurydzy. Gotowe preparaty to m.in. PoIdanen (wyciąg z kory śliwy afrykańskiej), Peposterol (olej z nasion dyni) i Prosterol (olej z zarodków kukurydzy).

Działanie terapeutyczne leku Prosterol przypisywane jest zespołowi związków steroidowych, obecnych we frakcji niezmydlającej. Jest ona produktem hydrolizy alkalicznej oleju kukurydzianego i zawiera: fitosterole (70%) a,b,g-tokoferole (ok. 1%), węglowodory nasycone i nienasycone oraz karoteny.

Wyciąg z owoców palmy karłowatej wchodzi w skład preparatu Fitoprost, obniżając napięcie mięśni gładkich dróg moczowych, poprawia elastyczność gruczołu krokowego i drożność pęcherza. Działanie preparatu tłumaczy się efektem antyandrogennym i przeciwobrzękowym.

Schilcher (8) wymienia pozostałe surowce roślinne stosowane pomocniczo w terapii łagodnego przerostu gruczołu krokowego (tab. 2).

Podsumowując wyniki leczenia gruczolaka sterczą należy stwierdzić za Kwiasem (4), że jest

wiele inwazyjnych i nieinwazyjnych metod terapii (mikrofale, ultradźwięki, laser, krioterapia i inne). Obok tychże metod, lub po ich zastosowaniu, stosuje się leczenie zachowawcze chemioterapeutyczne lub przez dłuższy okres fitoterapeutyczne preparatami ziołowymi odkażającymi i diuretycznymi oraz uspokajającymi.

W pierwszym stadium choroby stosuje się także Prostamol Uno eliminujący zatrzymanie moczu, przekrwienie gruczołu, zaburzenia oddawania moczu i przewlekłe zapalenie sterczą. Na rynku polskim jest duży wybór tych preparatów. Niestety, większość z nich działa tylko objawowo, łagodząc dolegliwości ze strony dróg moczowych.

Nie negując skuteczności postępu całej chemiofarmakoterapii (z jakże często zmienianymi z konieczności antybiotykami) trzeba przypomnieć, że ta skuteczność jest często bardzo efektowna, ale w wielu przypadkach krótkotrwała i, niestety wielokrotnie prowadząca do poważnego, a czasami, nieodwracalnego miąższowego uszkodzenia leczonego narządu. Dlatego w leczeniu spraw przewlekłych nie wolno zapominać o możliwościach, jakie stwarza wielokrotnie bezpieczniejsza fitoterapia.