Zastanawiasz się, jak wydać pracę doktorską, habilitacyjną lub monografie? Chcesz dokonać zmian w stylistyce i interpunkcji tekstu naukowego? Nic prostszego! Zaufaj Wydawnictwu Borgis - wydawcy renomowanych książek i czasopism medycznych. Zapewniamy przede wszystkim profesjonalne wsparcie w przygotowaniu pracy, opracowanie dokumentacji oraz druk pracy doktorskiej, magisterskiej, habilitacyjnej. Dzięki nam nie będziesz musiał zajmować się projektowaniem okładki oraz typografią książki.

© Borgis - Postępy Fitoterapii 4/2001, s. 2-5
Jerzy Lutomski
Szczególna rola miodów w ziołolecznictwie
The particular role of bee honey in phytotherapy
Instytut Roślin i Przetworów Zielarskich
Summary
The biological and pharmacological properties of bee honey have been discussed considering the antibiotic activity. By the description of honey composition the particular note have been taken of the compounds of plant origin responsible for the antimicrobial activity and for the role of honey in phytotherapy. The unifloral honeys and herb honeys have been taken into consideration also the possibility of their use by prophylaxis and therapy have been presented.
Miód jest najlepszym i najstarszym środkiem odżywczym i leczniczym. W grobach Faraonów znaleziono miód i ziarna pszenicy, które miały służyć jako pożywienie podczas wędrówki duszy. Zadziwiające jest to, że odnaleziona pszenica zachowała zdolność kiełkowania a miód tak się zakonserwował, że nadal nadawał się do spożycia.
Właśnie teraz zimą kiedy jesteśmy szczególnie podatni na choroby przeziębieniowe należałoby, obok kuracji ziołowych, każdego dnia spożywać miód. Oczywiście ważne jest, abyśmy spożywali miód najwartościowszy jakościowo, najlepiej od pszczół nie dokarmianych cukrem a miodem. W dodatku miód powinien być wytłaczany na zimno, aby zachować ważne składniki (7).
W dojrzałych miodach spotykane są zazwyczaj niechorobotwórcze dla człowieka grzyby drożdżoidalne i pleśniowe oraz przetrwalniki laseczek tlenowych i beztlenowych. Niezależnie od tego, miody charakteryzują się działaniem bakteriostatycznym i bakteriobójczym wobec wszystkich wegetatywnych form bakterii Gram-dodatnich i Gram-ujemnych, w tym bakterii chorobotwórczych dla człowieka i zwierząt. Miód działa również szkodliwie na pierwotniaki chorobotwórcze. Wodne roztwory miodu, a także otrzymane z miodu wyciągi i destylaty działają ponadto na grzyby drożdżoidalne i pleśniowe, w tym patogenne dla człowieka (3).
Do najcenniejszych przeciwdrobnoustrojowych właściwości miodu należy zaliczyć jego działanie na bakterie patogenne dla człowieka. Przede wszystkim wymienić tutaj należy ziarniaki Gram-dodatnie, takie jak: gronkowce (Staphylococcus aureus) i paciorkowce (Streptococcus pyogenes, S. pneumoniae, S. mutans), laseczki tlenowe przetrwalnikujące (Bacillus subtilis, B. cereus, B.megaterium, B. polimyxa) oraz pałeczki Gram-ujemne, w tym: pałeczki jelitowe (Escherichia coli, Klebsiella pneumoniae, Enterobacter aerogenes, Proteus vulgaris, Salmonella typhi, S. paratyphi A i B, S. enteritidis, Shigella dysenteriae, Sh. flexneri, Sh. sonnei, Sh. boydii) i pałeczki określane jako niefermentujące (Pseudomonas aeruginosa, Alcaligenes faecalis, Brucella abortus).
Godne podkreślenia jest działanie miodu na drobnoustroje wywołujące zakażenia ran operacyjnych i oparzeniowych, a mianowicie: Staphylococcus aures, Streptococcus pygenes, Eschericha coli, Klebsiella sp. i Pseudomonas aeruginosa, z których większość wykazuje oporność na powszechnie stosowane antybiotyki, w tym na tetracyklinę i gentamycynę.
Trzeba dodać, że działanie bakteriostatyczne miodu w odniesieniu do ziarniaków Gram-dodatnich jest podobne do działania na pałeczki Gram-ujemne.
Istnieją liczne publikacje na temat antybakteryjnej aktywności miodu, lecz wyniki ich pozostają często nieznane dla większości konsumentów miodu, ponieważ prace te są rozproszone w czasie oraz ogłaszane w różnych czasopismach i w różnych językach. Aby wykorzystać pełen potencjał miodu jako substancji terapeutycznej Molan (4) już w 1992 roku zestawił szereg gatunków bakterii wrażliwych na przeciwbakteryjną aktywność miodu (tab. 1).
Tabela 1. Ważniejsze infekcje wywołane przez kilkanaście gatunków bakterii, które okazały się być wrażliwe na przeciwbakteryjną aktywność miodu:
PatogenWywolana infekcja
Bacillus anthracis

Corynebacterium diphtheriae

Escherichia coli

Haemophilus influenzae


Klebsiella pneumoniae

Listeria monocytogenes

Mycobacterium tuberculosis

Pasteurella multocida

Proteus species

Pseudomonas aeruginosa

Salmonella species

Salmonella cholerae - suis

Salmonella typhi

Salmonella typhimurium

Serratia marcescens

Shigella species

Staphylococcus aureus

Streptococcus faecalis

Streptococcus mutans

Streptococcus pneumoniae


Streptococcus pyogenes


Vibrio cholerae
waglik

dyfteryt

biegunka, posocznica, infekcje moczowe, infekcje ran

infekcje ucha, zapalenie opon mózgowych, 
rdzeniowych, infekcje ukladu oddechowego, zapalenie zatok

zapalenie pluc

zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych

gruzlica

zainfekowane ukaszenia zwierzat

posocznica, infekcje moczowe, infekcje ran

infekcje ran, infekcje dróg moczowych

biegunka

posocznica

dur brzuszny

infekcje ran

posocznica, infekcje ran

czerwonka

ropien, czyrak, czyrak mnogi, liszajec, infekcje ran

infekcje dróg moczowych

próchnica zebówinfekcje ucha, 

zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, zapalenie pluc, 
zapalenie zatok

infekcje ucha, liszajec, goraczka pologowa, goraczka reumatyczna, 
goraczka szkarlatna, angina, infekcje ran

cholera
Najczęściej substancje o silnych właściwościach przeciwdrobnoustrojowych z grupy terpenów i seskwiterpenów występują w miodach pochodzących z nektaru roślin olejkowych i spadzi drzew iglastych. Jako przykład mogą służyć miody: tymiankowy (tymol, karwakrol), szałwiowy (tujon, cyneol, kamfora), melisowy (cytral, cytrynellal), miętowy (mentol, menton), rumiankowy (a-bisabolol, chamazulen), sosnowy (a- i b-pinen, limonen, borneol), jodłowy (kadynen) i świerkowy (kamfen, felandren).
W wielu miodach występują związki flawonoidowe, których aglikony wykazują zazwyczaj wyraźne działanie przeciwdrobnoustrojowe. Należy do nich miód gryczany (kwercetyna), z tym że po 6 tygodniach ulega ona rozkładowi do związków nieczynnych biologicznie, rezedowy (luteolina) i głogowy (kemferol).
Wiele miodów zawiera także w swym składzie garbniki katechinowe odznaczające się dość silnym działaniem na bakterie i grzyby. Duże ilości tych związków występują w miodzie aroniowym i głogowym.
Antybakteryjne właściwości miodu, określane ogólnie mianem aktywności inhibinowej, to wynik kompleksowego działania przynajmniej trzech czynników (5). Najdokładniej zostały poznane właściwości antybakteryjne spowodowane występowaniem w miodzie H2O2 w wyniku przeciwstawnego działania enzymów – oksydazy glukozowej i katalazy. Ogólnie znane jest też bakteriostatyczne działanie miodu spowodowane wysokim ciśnieniem osmotycznym. Pewne znaczenie mają występujące w miodzie olejki eteryczne i flawonoidy pochodzące z nektaru i propolisu. Miody odmianowe różnią się siłą antybakteryjnego oddziaływania. Aktywność inhibinowa miodu zależy od jego pochodzenia, jak i od drobnoustroju wobec którego jest oznaczana. W Zakładzie Farmakologii Instytutu Roślin i Przetworów Zielarskich w Poznaniu porównywano aktywność antybiotyczną miodów różnego pochodzenia. Do najaktywniejszych o szerokim spectrum oddziaływania należał miód nowozelandzki – „manuka” i niektóre gatunki miodów hiszpańskich.
Krajowe miody odmianowe charakteryzują się różną aktywnością antybakteryjną. Najwyższą aktywność posiadają miody: gryczany i lipowy, następnie miody: spadziowe, wrzosowy i wielokwiatowe z miesięcy letnich (5).
Również według Rychlika i Doleżalowej (6) miód lipowy odznacza się wysoką aktywnością antybiotyczną. Miód lipowy ze względu na różnorodność zawartych w nim składników oraz korzystne cechy organoleptyczne znajduje szerokie zastosowanie zarówno w odżywianiu, jak i w lecznictwie.
W zakresie działania leczniczego miód lipowy uważany jest powszechnie za najlepszy środek przy przeziębieniu, grypie, w chorobach przebiegających z wysoką temperaturą, schorzeniach dróg oddechowych. Dzięki dużej zawartości olejków eterycznych niszczy drobnoustroje występujące na błonach śluzowych dróg oddechowych, zwłaszcza nosa i gardła. Zanotowano szczególnie silne działanie na bakterie Gram-dodatnie (gronkowce, paciorkowce), Gram-ujemne (Klebsiella pneumoniae, Escherichia coli) oraz grzyby drożdżoidalne chorobotwórcze dla człowieka. Produkt ten wywiera ponadto działanie napotne, przeciwgorączkowe, przeciwskurczowe, przeciwkaszlowe i wykrztuśne (1).
W celu wzmocnienia efektu leczniczego powinno się go przyjmować po rozpuszczeniu w naparze z kwiatu lipy, owocu maliny oraz w połączeniu z sokiem z cytryny lub mlekiem. Najczęściej stosuje się łyżkę stołową miodu na szklankę ciepłego płynu. W zapaleniach błon śluzowych górnych dróg oddechowych korzystne jest picie ciepłego roztworu na noc lub podawanie w formie inhalacji termicznej. Według Jojrisza (2) podczas leczenia miodem lipowym chorób z przeziębienia z wysoką temperaturą powinno się pozostawać przez 2-3 dni w łóżku, z uwagi na silne działanie napotne tego produktu. Przy kaszlu natomiast korzystne jest przyjmowanie naparu z kwiatu malwy, zawierającego w szklance napoju 2 łyżki stołowe (około 50 g) miodu lipowego. Produkt ten jest cennym środkiem wspomagającym leczenie zapalenia oskrzeli i płuc. Przyczynia się do szybkiego ustępowania stanu zapalnego i polepszenia ogólnego samopoczucia.
Miód lipowy polecany jest także w chorobach serca i układu krążenia. Działa łagodnie moczopędnie, skutecznie likwidując obrzęki oraz nieznacznie obniża ciśnienie tętnicze krwi. Zawarte w nim olejki eteryczne wywierają łagodne działanie rozkurczające i uspokajające, co jest szczególnie cenne u osób z chorobami serca i naczyń.
Z zaleceń dawnych przepisów wynika, że już w czasach biblijnych miód był znany jako lecznicze pożywienie. Jest to najlepszy z węglowodanów, łatwo przyswajany przez organizm. Inna obserwacja potwierdza, że miód pszczeli zwiększa działanie wszystkich środków naturalnych działających na narządy oddychania. Chcąc wykorzystać tę właściwość należy po prostu przepisaną ilość kropli odpowiedniego środka naturalnego spożywać z łyżeczką miodu albo z ciepłą wodą osłodzoną miodem. Dodatkowo korzystne jest picie łykami wody z miodem i lekarstwem. W nieżytach, lekarstwa z miodem działają dużo szybciej i silniej na oskrzela i płuca. Dlatego m.in. syrop z pączków sosnowych sporządza się również z dodatkiem miodu.
Miód pszczeli zawiera oprócz cukrów prostych wiele substancji biologicznie czynnych, przez co oddziaływuje korzystnie na metabolizm ustroju człowieka w zakresie przemiany węglowodanów, białek i tłuszczów. Nieznaczne ilości zawartych w miodzie substancji biologicznie czynnych można zwiększyć przez suplementacje wyciągami ziołowymi. Specjalizuje się w tym zakresie Przedsiębiorstwo Pszczelarskie „APIPOL” – krajowy producent ziołomiodów.
Ziołomiody są naturalnymi produktami pszczelimi uzyskiwanymi dzięki zastosowaniu nowoczesnej biotechnologii. Surowcem do ich pozyskania jest pożywka, przygotowana z ziół lub soków owocowych, podawana pszczołom w podkarmiaczkach. Pszczoły traktują pożywkę jak nektar, wprowadzając ją do wola, dodając swoich enzymów, hormonów i zagęszczając w komórkach plastra do konsystencji naturalnego miodu. Ziołomiody są składnikowo bogatsze od miodów nektarowych i spadziowych, zawierają bowiem czynne substancje pochodzące z ziół, witaminy i liczne biopierwiastki. Ziołomiody nie są lekami, ale ich spożywanie służy prewencji i wspomaga leczenie niektórych chorób.
Ziołomiody stymulują układ odpornościowy oraz wykazują działanie antybakteryjne i detoksykacyjne. Zalecane są do stosowania jako wielowartościowa odżywka, zwłaszcza dla dzieci, oraz środek prewencyjny w chorobach serca i układu krążenia, dróg oddechowych, przewodu pokarmowego, wątroby, chorobach wrzodowych i dróg moczowych. Zawarte w ziołomiodach mleczko pszczele podnosi odporność organizmu.
Piśmiennictwo
1. Hołderna-Kędzia E.: Pszczelarstwo 2001, nr 6, 6. 2. Jojrisz N.P.: Produkty pczełowodstwa i ich isledowanije. Wyd. Rosselchozdat, Moskwa s.44, 1976. 3. Kędzia B., Hołderna-Kędzia E.: Herba Polonica 1993, 39, nr 3. 4. Molan P.:C. Bee World 1992, 73(1), 5-28; 73(2), 59-76. 5. Rybak-Chmielewska H., Szczęsna T.: XXXIII Naukowa Konferencja Pszczelarska, Puławy 1996, s. 66. 6. Rychlik M., Doleżal M.: Pszczelnicze Zeszyty Naukowe 1961, nr 2, 53. 7. Vogel A.: Gesundheitsnachrichten 1989, 46, nr 12.
Postępy Fitoterapii 4/2001
Strona internetowa czasopisma Postępy Fitoterapii