Chcesz wydać pracę doktorską, habilitacyjną czy monografię? Zrób to w Wydawnictwie Borgis – jednym z najbardziej uznanych w Polsce wydawców książek i czasopism medycznych. W ramach współpracy otrzymasz pełne wsparcie w przygotowaniu książki – przede wszystkim korektę, skład, projekt graficzny okładki oraz profesjonalny druk. Wydawnictwo zapewnia szybkie terminy publikacji oraz doskonałą atmosferę współpracy z wysoko wykwalifikowanymi redaktorami, korektorami i specjalistami od składu. Oferuje także tłumaczenia artykułów naukowych, skanowanie materiałów potrzebnych do wydania książki oraz kompletowanie dorobku naukowego.

© Borgis - Postępy Fitoterapii 4/2001, s. 12-15
Helena Danuta Smolarz, Anna Sokołowska-Woźniak
Aktywność farmakologiczna wyciągów z Filipendula ulmaria i Filipendula hexapetala
The pharmacological activity of extracts from Filipendula ulmaria and Filipendula hexapetala
Katedra i Zakład Botaniki Farmaceutycznej, AM, Lublin
Summary
Filipendula ulmaria and Filipendula hexapetala commonly occur in Poland and they have been used in folk medicine and phytotherapy for a long time. Due to its anti – inflammatory, antipyretic and antirheumatic properties Flos Ulmarie (meadowsweet, queen of the meadow flowers) is mainly used in therapy. Recent investigations report that the extract from roots of Filipendula hexapetala has interferon – like activity.
Wiązówka (Filipendula) jest rodzajem z rodziny różowatych (Rosaceae) obejmującym ok. 10 gatunków bylin występujących w obszarach umiarkowanych półkuli północnej. W Polsce reprezentowana jest przez dwa gatunki: wiązówkę błotną (F. ulmaria (L.) Maxim.; Spiraea ulmaria L.; Ulmaria pentapetala Gilib.; U. palustris Moench.) i wiązówkę bulwkowatą (F. hexapetala Gilib., Spiraea filipendula L., Ulmaria filipendula Kost.) (30, 31). W uprawie spotyka się wiązówkę purpurową (F. purpurea Maxim.) sprowadzoną ze wschodniej Azji oraz wiązówkę czerwoną (F. rubra [Hill.] Robins) z Ameryki Północnej (6, 32). Dominującym gatunkiem jest wiązówka błotna, a o jej popularności świadczy m.in. bogactwo nazw używanych do określenia rośliny w poszczególnych regionach Polski: królowa łąk (krakowskie), tawuła łąkowa lub błotna (poznańskie), kozia broda (kieleckie), kropidło błotne (Kujawy), goryczkowe ziele (Mazowsze). Pochodzenie słowa „filipendula” wywodzi się z łacińskiej terminologii, gdzie po raz pierwszy pojawia się w XII wieku u Mikołaja Prepozyty, stanowi złożenie łacińskie: filum – nitka, nić i péndulus – wiszący, zwisający i dotyczy prawdopodobnie bulwek tkwiących na końcach długich, cienkich korzonków. Drugi człon charakteryzujący gatunek – ulmárius, znaczy wiązowaty, podobny wyglądem do Ulmus, czyli rzymskiego wiązu o klasycznych kształtach (24).
Wiązówka błotna rośnie nad brzegami rzek, na wilgotnych łąkach, przeważnie w dużych kompleksach. Ma łodygę prostą, kanciastą, u góry rozgałęzioną, dorastającą do 2 m wysokości. Wytwarza grube zdrewniałe kłącza z licznymi nie zgrubiałymi bulwiasto korzeniami. Liście przerywano, nieparzystopierzaste. Listki boczne w liczbie 2-5 par, dość duże, jajowato wydłużone, zaostrzone, od góry ciemnozielone, od strony dolnej jaśniejsze lub okryte białym filcem. Kwiatostan w postaci dużych podbaldachów, kwiaty żółtawobiałe, pięciokrotne, promieniste, wonne, białawo owłosione. Płatki korony dość drobne, pręciki w liczbie 20-40 prawie dwa razy od nich dłuższe, działki kielicha małe, opatrzone długim paznokciem. Owoce śrubowato skręcone, nagie, z wyglądu przypominają torebkę ale nie otwierają się i zawierają tylko jedno nasienie. Roślina kwitnie w czerwcu i lipcu (30, 31).
Wiązówka bulwkowata występuje na stanowiskach suchych. Lubi glebę o dużej zawartości próchnicy, bogatą w minerały, zwłaszcza wapń, ale można ją spotkać na jałowych łąkach, suchych i nasłonecznionych zboczach, na wrzosowiskach, na miedzach pól i nasypach kolejowych. Na całym niżu dość pospolita, w górach rzadka i tylko w niższych partiach. Łodyga wiązówki bulwkowej jest wzniesiona, często purpurowo nabiegła, w górnej części rzadko ulistniona, edorastająca do wysokości 80 cm. Korzenie po części z bulwkowatymi zgrubieniami. Liście podługowate, przerywano nieparzystopierzaste. Kwiatostany wiechokształtne. Kwiaty białawe, w pączku zwykle zaróżowione, bez zapachu. Działki odgięte, 2-3 razy dluższe od płatków. Słupki proste nie skręcone, sztywno owłosione. Owoc jednonasienny, przypominajacy torebkę. Roślina kwitnie w czerwcu i lipcu (30, 31).
Wiązówka zawiera kilka grup związków farmakologicznie aktywnych. Pionierskie badania fitochemiczne dowodzą obecności w Filipendula ulmaria kwasu salicylowego oraz aldehydu salicylowego (4). Współczesne badania wskazują na flawonoidy, glikozydy fenolowe, garbniki i olejki eteryczne jako główne ciała czynne występujące w wiązówce.
Przy użyciu wysokosprawnej chromatografii cieczowej stwierdzono występowanie w kwiatach, liściach, łodygach i owocach dwóch podgatunków wiązówki błotnej Filipendula ulmaria (L.) Maxim ssp. ulmaria i ssp. dendudata (J.C Presl) Hayek, następujących flawonoidów: rutozydu, 3-glukuronidu kwercetyny, hiperozydu, spiraeozydu, 4´-glikozydu kemferolu i kwercetyny. Głównym flawonoidem kwiatów jest spiraeozyd (ok. 3,5%), zaś hiperozyd jest charakterystyczny dla liści i łodyg (14).
Kwiaty zawierają 10-15% garbników. Zawartość garbników w częściach podziemnych jest jeszcze większa (7, 8). Surowiec zawiera ponadto kwasy organiczne (oprócz salicylowego cytrynowy i askorbowy), ślady kumaryn, izosalicynę i monotropitozyd – gaulterynę. W kwiatach występuje około 0,2% olejku eterycznego o bardzo przyjemnym zapachu, w skład którego wchodzą: salicylan metylu, wanilina, aldehyd salicylowy, heliotropina (5, 11, 19).
Części podziemne Filipendula ulmaria i Filipendula hexapetala zawierają monotropitozyd, heterozyd, który rozpada się na lotny ester metylowy kwasu salicylowego i prymwerozę złożoną z glukozy i ksylozy (11, 19).
Ziele wiązówki bulwkowatej zawiera hiperozyd, izokwercytrynę, kwercytrynę spiraeozyd, awikularynę i kwercetynę. Natomiast korzenie wiązówki bulwkowatej zawierają rutozyd, hiperozyd, kwercytrynę, awikularynę, spiraeozyd, kwercetynę i luteolinę (26).
W zielu i korzeniach wiązówki bulwkowatej chromatograficznie zidentyfikowano 18 fenolokwasów występujących zarówno w stanie wolnym jak i uwolnionych w wyniku hydroliz. Głównymi kwasami są: galusowy, p-kumarowy, syryngowy, wanilinowy, ferulowy i 3,4-dimetoksycynamonowy (28).
Kwiat wiązówki błotnej (Flos Ulmariae syn. Flos Spirae Ulmariae) jest od dawna stosowanym surowcem leczniczym, opisywanym już w siedemnastowiecznym „Dykcyonarzu Roślinnym” autorstwa Kluka. Znajduje się w III wydaniu FP oraz w Wykazie Środków Farmaceutycznych. Do celów leczniczych zbiera się także ziele (Herba Ulmariae) ujęte w Polskich Normach oraz korzeń – Radix Ulmariae.
Analogicznego surowca dostarcza wiązówka bulwkowata i w medycynie ludowej gatunki te bywają stosowane zamiennie (19).
Pierwsze informacje, dotyczące zastosowania wiązówki błotnej pojawiają się w postaci nielicznych wzmianek w zielnikach w XVI wieku. Już wtedy zabserwowano, iż „pijąc wywar z kwiatów gotowanych z winem, pozbywasz się gorączki” (2, 17).
Właściwości napotne (species diaphoreticae) i przeciwgorączkowe (species antipyreticae) są wykorzystywane w leczeniu przeziębień górnych dróg oddechowych (zapalenie gardła i oskrzeli, grypa, angina) (19, 22).
Działanie wiązówki błotnej zbliżone jest do kory wierzbowej („rośliny salicylowe”) (16). Mimo znacznie mniejszej zawartości salicylatów, nie ustępuje wierzbie pod względem bakteriobójczym i wykazuje porównywalnie wysoką aktywność przeciwbakteryjną. Preparaty z wiązówki mogą być zatem stosowane zewnętrznie, w przypadku zakażeń skóry, ran o etiologii bakteryjnej. Odwary lub napary z kwiatu działają przeciwzapalnie i przeciwbólowo w chorobie reumatycznej. Kwiaty wiązówki błotnej wchodzą w skład preparatów znajdujących zastosowanie w przewlekłym gośćcu stawowym, łuszczycowym zapaleniu stawów i reumatoidalnym zapaleniu stawów (19, 22).
Doświadczalnie stwierdzono, że wodne ekstrakty z wiązówki w znacznym stopniu hamują rozwój kolonii Staphylococcus aureus na pożywkach agarowych (9).
Wykazano przeciwwirusowe działanie wiązówki błotnej. Szczególną aktywność wykazuje wobec: Herpes Simplex, Adenowirus 12, Coxackie B6 (5).
Nalewka z ziela przys piesza ziarninowanie uszkodzonego naskórka (15), napar stosuje się zewnętrznie na trudno gojące się rany, wrzody, wypryski, a także w zapaleniu spojówek (2, 17).
Wyciągi z kwiatów nieznacznie zwiększają wydalanie moczu i wydzielanie potu, usuwają z organizmu szkodliwe metabolity (19). Działają żółciopędnie, ściągająco na przewód pokarmowy, w większych dawkach przeciwbiegunkowo. Ze względu na hamowanie wydzielania kwasów żołądkowych, wyciągi działają przeciwwrzodowo (1, 5). Ekstrakty z kwiatów rozszerzają naczynia skóry i zmniejszają lepkość krwi, a otrzymane z nich preparaty wspomagają leczenie takich chorób jak krwioplucie, nadmierne miesiączkowanie, biegunki (34).
Wyniki badań klinicznych wykazały, że wyciągi z kwiatów i nasion wiązówki błotnej po podaniu doustnym charakteryzują się wysoką aktywnością antykoagulacyjną i fibrynolityczną natury nieenzymatycznej. Prawdopodobnie estrakt zawiera substancję podobną do heparyny połączoną z białkiem roślinnym. Wykazano, że preparaty z wiązówki działają na system hemostazy w sposób identyczny jak heparyna pochodzenia zwierzęcego (12, 13).
Autorzy rosyjscy podają wyniki badań kliniczno-eksperymentalnych nad możliwością zastosowania preparatów z kwiatów wiązówki błotnej w leczeniu przedrakowych zmian i profilaktyce raka szyjki macicy. Pozytywne wyniki uzyskano w przypadku 32 pacjentek na 48 przebadanych. W dziesięciu przypadkach nie obserwowano nawrotu choroby w ciągu kolejnych 12 miesięcy (21).
Najnowsze badania potwierdziły znane od dawna właściwości przeciwbakteryjne wiązówki błotnej. Badano wpływ ekstraktów na szereg mikroorganizmów. Największą aktywność posiadały frakcje zawierające związki polifenolowe m. in. flawonoidy (23).
W piśmiennictwie nie ma dokumentacji dotyczącej działania korzeni wiązówki błotnej. Surowiec ten jest godny zainteresowania z uwagi na wyniki badań dotyczących indukcji interferonu w hodowli komórkowej nerki małpy przez ekstrakty etanolowe z ziela i korzeni wiązówki błotnej i wiązówki bulwkowatej. Wielokierunkowe właściwości biologiczne interferonów, a w szczególności przeciwwirusowe, przeciwnowotworowe i immunostymulacyjne zachęcają do prowadzenia badań nad nowymi naturalnymi induktorami interferonu. Przeprowadzone testy charakterystyczne dla identyfikacji interferonu (wrażliwość na działanie trypsyny, DNA-azy, RNA-azy, oddziaływanie temperatury 56°C) wykazały, że działanie interferogenne posiadały 1% ekstrakty etanolowe z korzeni Filipendula ulmaria. Oznacza to, że w korzeniach wiązówki błotnej są obecne składniki pobudzające wytwarzanie interferonu (27).
Natomiast części podziemne z Filipendula hexapetala wykorzystuje się w medycynie ludowej Ukrainy pomocniczo w leczeniu złośliwych guzów. Prowadzone są tam obecnie badania nad cytostatycznym działaniem preparatów z wiązówki błotnej. Wchodzi ona w skład mikstury wg przepisu M.M. Zdrienki, która stosowana jest w przypadkach chorób nowotworowych (29). Wyciąg wodny z korzenia wiązówki bulwkowatej hamuje aktywność fosfolipazy A i lipazy w surowicy krwi. Dzięki temu odwraca postępy samonadtrawiania się trzustki i zmniejsza procesy zapalne w jej obrębie. Sugeruje się możliwość zastosowania tego wyciągu w terapii toksemii trzustkopochodnej (35).
Surowce uzyskane z wiązówki znajdują zastosowanie w leczeniu szeregu chorób i dolegliwości.
Wskazaniami do stosowania surowca wg Komisjii E (Bundesanzeiger nr 43 z 02.03.1989 r.) są tzw. stany przeziębieniowe. Dawkowanie: dawka dobowa 2,5-3,5 g kwiatów lub 4-5 g ziela wiązówki; przetwory w odpowiednio obliczonej dawce (3).
Kwiat wiązówki Flos Ulmariae stosowany jest jako środek przeciwzapalny, przeciwgorączkowy, przeciwgośćcowy, w gośćcu stawowym i mięśniowym, w formie naparu (1 łyżka kwiatów na szklankę wody; pić 3 razy dziennie po pół szklanki godzinę po jedzeniu) (19, 20).
Kwiat wiązówki błotnej wchodzi w skład granulatu Reumogran i mieszanki ziołowej Reumosan (Species antirheumaticae et antiarthriticae). Preparaty te znajdują zastosowanie jako środek pomocniczy w przebiegu choroby gośćcowej, zwłaszcza w przewlekłym gośćcu stawowym u osób starszych i jego postaciach nietypowych takich jak: łuszczycowe zapalenie stawów, reumatoidalne zapalenie stawów. Preparaty te stosuje się również w skazie moczanowej (dna), miażdżycy naczyń oraz schorzeń skórnych na tle zaburzeń przemiany materii; jako środek pomocniczy w leczeniu dny Allopurinolem oraz w leczeniu choroby gośćcowej salicylanami i kortykosteroidami (19, 20, 22).
Reumogran ponadto stosuje się w łuszczycowym zapaleniu stawów, pomocniczo w anginie, grypie i tzw. chorobie z przyziębienia wywołanej przez bakterie (19, 20, 22).
Sposób użycia Reumogranu: 1-1,5 łyżeczki granulatu 3 razy dziennie po jedzeniu, popijając 0,5 szklanki płynu.
Sposób użycia Reumosanu: odwar z 2-2,5 łyżki ziół na 2-3 szklanki gorącej wody (gotować 3-5 min. pod przykryciem). Pić 2-3 razy dziennie między posiłkami.
Muszyński podaje gotowe mieszanki ziołowe zawierające w swym składzie kwiat wiązówki, znajdują one zastosowanie w stanach gorączkowych i w chorobie reumatycznej (15).
Mieszanki ziołowe zawierające kwiaty tawuły, Klimuszko zaleca przy zakrzepowym zapaleniu żył, ziarnicy złośliwej, ostrym zapaleniu nerek i mocznicy (10).
Wiązówka znalazła również zastosowanie w homeopatii. Jest określana jako „roślinny kwas salicylowy homeopatii”. Stosuje się pranalewkę i preparaty w rozcieńczeniu Dil. D2. Wykazują one działanie moczopędne i napotne. Stosowane są w reumatyzmie mięśniowym i stawowym oraz w obrzękach. Ponadto jako leczenie uzupełniające w zapaleniu opłucnej i w egzemach o etiologii bakteryjnej (25). Preparat „Spirea kompleks” zawiera Spirea D3, łagodzi dolegliwości serca u osób chorujących na gościec (33).
Piśmiennictwo
1. Barnaulov O.D. et al.: Anti-uclear action of a decoction of the flowers of the dropwort, Filipendula ulmaria (L.) Maxim. Farmakol – Tosikol. 43(6), 700-5, 1980. 2. Bednarska D.: Wiązówka błotna. Zielarski Biuletyn Informacyjny. 1, 7-8, 1975. 3. Borkowski B.: Rośliny lecznicze w fitoterapii. Inst. Roślin i Przetworów Zielarskich. Poznań 1994. 4. Bown D.: Wielka encyklopedia ziół. Muza S.A. Warszawa 1999. 5. Genig A.Y., Ladnaya L.Y.: Phytochemical investigation of Filipendula ulmaria Maxim. and Filipendula hexapetala Gilib. of Lvov region flora. Farm. Zh. Kiev. 1, 50-52, 1980. 6. Hegi G.: Illustrierte Flora von Mittel – Europa. Bd 4. München 1927. 7. Hegnauer R.: Chemotaxonomie der Pflanzen. Bd.6. Birkhäuser Verlag Basel und Stuttgart 1973. 8. Hegnauer R.: Chemotaxonomie der Pflanzen. Bd. 9. Birkhäuser Verlag, Basel Boston Berlin 1990. 9. Kaellman S.: Salicylic compounds and antibacterial activity in wild plant. Sven. Bot. Tidskr. 2. 88, 97-101, 1994. 10. Klimuszko O.A.: Wróćmy do ziół. Instytut Prasy i Wyd. Nowum. Warszawa 1987. 11. Kohlmünzer S.: Farmakognozja. PZWL. Warszawa 1993. 12. Kudriashov B.A. et al.: The content of a heparin – like anticoagulant in the flowers of the meadowsweet (Filipendula ulmaria). Farmakol. Toksikol. 53 (4), 39-41, 1990. 13. Kudriashov B.A. et al.: Heparin from the meadowsweet (Filipendula ulmaria) and its properties. Izv. Akad. Nauk SSSR. Biol. Nov – Dec. (6), 939 – 43, 1991. 14. Lamaison J.L. et al.: Teneur en principaux flavonoides des parties aériennes de Filipendula ulmaria (L.) Maxim. ssp. ulmaria et ssp. dendudta (J.C.Presl) Hayek. Pharm. Acta Helv. 67 (8), 218-222, 1992. 15. Muszyński J.: Ziołolecznictwo i leki roślinne. PZWL. Warszawa 1958. 16. Nowiński M.: Dzieje roślin i upraw leczniczych. PWRiL. Warszawa 1980. 17. Ody P.: Wielki zielnik medyczny. DEBIT. Bielsko Biała 1993. 18. Ożarowski A.: Ziołolecznictwo. PZWL. Warszawa 1982. 19. Ożarowski A., Jaroniewski W.: Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie. IWZZ. Warszawa 1987. 20. Ożarowski A.: Leksykon leków naturalnych. COMES. Warszawa 1993. 21. Presun´ko A.P. et al.: Clinico – experimental study of using plant preparations from the flowers of Filipendula ulmaria (L.) Maxim for the treatment of precancerous changes and prevention of uterine cervical cancer. Vopr. Onkol. 39, 291-5, 1993. 22. Podlewski K., Chwalibogowska-Podlewska A.: Leki współczesnej terapii. Preparaty roślinne. Varia. Fundacja Büchnera. Warszawa 1992. 23. Rauha J.P. et al.: Antimicrobial effects of Finnish plant extracts containing flavonoids and other phenolic compounds. Int. J. Food – Microbiol. 56(1), 3 – 12, 2000. 24. Rejewski M.: Pochodzenie łacińskich nazw roślin polskich. Przewodnik botaniczny. KIW. Warszawa 1996. 25. Schwabe W.: Repetytorium homeopatii. Prywatna Oficyna Wydawnicza Planeta. Poznań 1992. 26. Smolarz H.D. et al: High – perforrmance liquid chromatographic determination of flavonoids in Flipendula hexapetala Gilib. Acta Polon. Pharm. – Drug. Res. 56, (2), 169-172, 1999. 27. Smolarz H.D. et al.: The investigations into the interferon – like activity of Filipendula ulmaria and Filipendula hexapetala. Herba Polon. przyjęto do druku, zeszyt 4, 2001. 28. Sokołowska-Woźniak A.: Kwasy fenolowe w Filipendula hexapetala Gilib. Materiały konferencji i obrad 51 Zjazdu PTB, Gdańsk 1998. 29. Sukhomliniov Y.A. et al.: Anatomical structure of underground organs of Filipendula hexapetala Gilib. Farm. Zh. Kiev. 44(3), 38, 1989. 30. Szafer W., Pawłowski B.: Flora polska. Rośliny naczyniowe Polski i ziem ościennych. T.7. PWN. Kraków 1995. 31. Szafer W. i wsp.: Rośliny polskie T. I. PWN. Kraków 1988. 32. Szwejkowscy A i J.: Słownik botaniczny. Wiedza Powszechna. Warszawa 1983. 33. Szymański A.: Homeopatia domowa. APS. Warszawa 1991. 34. Świejkowski L.: Rośliny lecznicze występujące w stanie dzikim. WPZZ. Warszawa 1950. 35. Vasiliuk M.D. et al.: Farm. Zh. Kiev. 4, 56-8, 1995.
Postępy Fitoterapii 4/2001
Strona internetowa czasopisma Postępy Fitoterapii