Zastanawiasz się, jak wydać pracę doktorską, habilitacyjną lub monografie? Chcesz dokonać zmian w stylistyce i interpunkcji tekstu naukowego? Nic prostszego! Zaufaj Wydawnictwu Borgis - wydawcy renomowanych książek i czasopism medycznych. Zapewniamy przede wszystkim profesjonalne wsparcie w przygotowaniu pracy, opracowanie dokumentacji oraz druk pracy doktorskiej, magisterskiej, habilitacyjnej. Dzięki nam nie będziesz musiał zajmować się projektowaniem okładki oraz typografią książki.

© Borgis - Postępy Fitoterapii 4/2001, s. 25-29
Henry Ostrowski-Meissner
Ziołolecznictwo amazońskie i andyjskie
K. Żurowska (redakcja)
Wydawca: Tower Press, Gdańsk 2001.
Therapeutic Research Oceania
Sydney (Australia)
Podczas jednej z moich ostatnich roboczych wizyt w Polsce, gdzie wraz z zespołem Instytutu Roślin i Przetworów Zielarskich w Poznaniu prowadzimy dogłębne badania nad wybranymi roślinami o właściwościach terapeutycznych, ku mojemu miłemu zaskoczeniu udostępniono mi świeżo wydaną w Polsce książkę zatytułowaną „Ziołolecznictwo amazońskie i andyjskie”. Książka ta, w atrakcyjnej szacie graficznej, opracowana została w języku polskim pod redakcją dr Katarzyny Żurowskiej i wydana w 2001 roku przez Tower Press w Gdańsku.
Wydaje mi się, że ten niezmiernie intrygujący tytuł książki wzbudzi zainteresowanie nie tylko u osób, których ciekawi konwencjonalna fitoterapia w Polsce i medycyna oparta na filozofii praktycznego stosowania ziół, ale również tych czytelników, których pociąga egzotyka i bogactwo form przyrody w kontekście odległych i otoczonych mgiełką tajemniczości prastarych i do dziś do końca nie poznanych, a przedwcześnie wygasłych cywilizacji, których fascynujące resztki przetrwały dumnie w formie przekazywanych ustnie tradycji i ludowej wiedzy praktycznej z pokolenia na pokolenie. Jak wynika z historycznego opisu ziołolecznictwa w rejonie Andów, co jest przedmiotem pierwszego rozdziału książki, sztuka ta była podtrzymywana jako jedna z form ludowych tradycji, i pomimo znacznego zniszczenia rodzimych form kulturalnych podczas krwawych podbojów przez konkwistadorów i późniejszego wpływu kultury hiszpańskiej, specyficzne formy tradycyjnego ziołolecznictwa w unowocześnionym formacie przetrwały i są nadal kultywowane w obecnych czasach.
Z uwagi na moje osobiste zainteresowanie tematyką, trudno było mi się oprzeć zachęcie ze strony Redakcji Postępów Fitoterapii, abym podzielił się z czytelnikami swoimi uwagami na temat tej książki, która opisuje w szczegółach ciekawy zestaw południowoamerykańskich ziół rozprowadzanych już, jak się zorientowałem, na rynku w Polsce w formie składników stosowanych w kosmetykach. W książce można również znaleźć opisy szeregu preparatów terapeutycznych i kosmetyków produkowanych na bazie produktów ziołowych pochodzących z południowej Ameryki, a które są dostępne na zasadzie prywatnych dostaw pocztowych na zamówienia składane bezpośrednio zagranicą.
Książka o objętości 319 stron, z niezmiernie bogatą i atrakcyjną szatą graficzną, przedstawia kompleksowo zarówno historyczny opis ziołolecznictwa w Amazonii i w rejonie Andów, jak również przedstawia zwięzłą i przejrzyście zestawioną monografię ok. 60 wybranych roślin o właściwościach leczniczych pochodzących z południowej Ameryki. Monografii powyższych ziół towarzyszy kolorowa dokumentacja fotograficzna pozwalająca na poznanie botanicznego charakteru tych egzotycznych dla Polaka roślin o właściwościach leczniczo-terapeutycznych. Niezmiernie cenna jest część książki, będąca efektem zespołowej pracy, poświęcona kuracjom z zastosowaniem roślin amazońskich i andyjskich oraz metodom wspomagania terapii ziołowych, włącznie z opisem profilaktycznych i leczniczych właściwości kąpieli ziołowych, który to opis uzupełniono historycznym przeglądem balneologii jako terapii opartej głównie na filozofii kuracji, według systemu rozpropagowanego w Europie przez ks. Kneippa.
O ile historyczne opisy i monografie ziół amazońskich i andyjskich, wraz z ich zastosowaniem w praktyce terapeutycznej, są niezmiernie przydatne dla profesjonalistów i interesujące dla przeciętnego czytelnika, to muszę podkreślić szczególnie wyraźnie zaznaczony akcent rzetelności przedstawienia aspektów historycznych, etnograficznych i praktycznego wykorzystania wielowiekowej mądrości ludowej w stosowaniu tych roślin dla celów leczniczych w powiązaniu z bogatą literaturą naukowo-techniczną cytowaną w osobnym rozdziale. To sprawia, że materiał przedstawiony w książce ma solidne oparcie naukowe i praktyczne i umożliwia lekarzom na krytyczne ustosunkowanie się do materiału przedstawionego w książce w sposób rzetelny i obiektywny – rzecz rzadko spotykana przy obecnie podkreślanej komercjalności tematów przedstawianych w wydaniach poświęconych ziołom i ziołowym produktom terapeutycznym. Aspekt komercjalny – aczkolwiek poruszony w książce, bez przymusu, sprowadza się jedynie do bezpośredniego skierowania czytelnika do źródeł skąd można otrzymać bezpłatną poradę lub zakupić wybrany terapeutyk ziołowy zagranicą.
W przedmowie do pierwszego (2001 r.) wydania tej książki, prof. dr hab. dr h. c. Jerzy Lutomski podkreślił, że stanowi ona pozycję wydawniczą jak najbardziej na czasie, gdyż podaje w sposób obiektywny bogaty zasób wiadomości o roślinach leczniczych pochodzących z południowej Ameryki, zarówno dla entuzjastów, jak i sceptyków ziołolecznictwa. Dlatego poleca ją wszystkim tym, którzy studiują rośliny i ich terapeutyczno-farmakologiczne działanie i stosują tę wiedzę w praktyce, a szczególnie lekarzom, dietetykom, farmaceutom i biologom. W swej przedmowie profesor Lutomski podkreśla niezmiernie ważny aspekt interdyscyplinarności badań podstawowych roślin i integracji wyników tych badań, a także ich praktycznego wykorzystania przez nowoczesną medycynę w kontekście znaczenia właściwości etnobotanicznych i biologiczno-farmakologicznych coraz lepiej poznawanych i dogłębnie badanych ziół pochodzących z rejonów andyjskich.
Pierwsza część książki zatytułowana „Z dziejów fitoterapii amazońskiej i andyjskiej” została napisana przez peruwiańskiego doktora medycyny profesora Manuela Fernandeza Ibarguena, który jednocześnie jest wykładowcą na Uniwersytecie San Marcos w Limie, Członkiem Rady Peruwiańskiej Akademii Zdrowia oraz kierownikiem Centrum Badań Medycyny Tradycyjnej. Od lat propaguje on leczenie roślinami pochodzącymi z rejonów Amazonii i Andów. Profesor Ibarguena na 16 stronach, niezmiernie interesująco przedstawionego rozdziału, podał zarys etnograficzny i historyczny ziołolecznictwa amazońskiego i andyjskiego w kontekście trendu obserwowanego we współczesnym lecznictwie, polegającym na powrocie społeczeństw na całym świecie do naturalnych form leczenia, które obecna medycyna konwencjonalna stosuje już w coraz większym zakresie, zwłaszcza w profilaktyce zdrowotnej. Muszę podkreślić, że sposób podejścia profesora Ibarguena w jego rozdziale do kultywowania fitoterapii opartej na ziołach pochodzących z Amazonii i Andów ukazuje tę dziedzinę wiedzy jako jeden z istotnych elementów medycyny uzupełniającej, która od początku 2001 roku została formalnie uznana przez National Academy of Science w USA oraz Royal Institute of Surgeons w Wielkiej Brytanii w ramach nowo uzgodnionego pojęcia „integrated medicine” (przyp. recenzenta).
Rozdział profesora Ibarguena oparty na udokumentowanych faktach historycznych, został napisany w formie nadającej tej książce wartość dokumentu naukowego, przedstawionego w taki sposób, że można czytać ten rozdział jako rozprawę naukową dotyczącą etnografii i historii ziołolecznictwa w Ameryce Południowej, z podkreśleniem Amazonii i Andów, głównie części peruwiańskiej Andów. Jednocześnie czyta się ten rozdział jako wspaniale ilustrowany przykładami historycznymi opis podróży przez największą aptekę świata, w której przypuszcza się, że około 80% spośród odkrytych roślin ma właściwości lecznicze. W tej „nieprzebranej skarbnicy” botanicy odkryli dotąd ponad 60 000 gatunków roślin, z których skatalogowano zaledwie 6 tysięcy, a przebadano tylko niespełna 800. Rozdział ten jest podróżą, pełną wydarzeń historycznych przez wieki i poprzez geograficznie odległe i ekologicznie różne rejony Ameryki Południowej, podróżą, w czasie której profesor Ibarguena w subtelny sposób zwraca naszą uwagę na wiele roślin stosowanych od stuleci w obrzędach, do polowań lub w celach wojennych, a także przez lokalnych zielarzy – inkaskich uzdrowicieli, zwanych w zależności od plemienia pod nazwami: amautakuna, hampi camayoc, curanderos itp. – do celów leczniczych. Rozdział ten stanowi bardzo umiejętnie zredagowany opis idei profesora Ibarguena, przetłumaczonej na język polski przez lek. med. Helenę Hajduga-Serede, zgodnie z którą, otwarcie propaguje fitoterapię z zastosowaniem ziół z Amazonii i Andów, a szczególnie roślin występujących w rejonie jego rodzinnego kraju Peru. Rozdział ten świetnie oddaje atmosferę tematu i stanowi bezcenne wprowadzenie do kolejnych części książki, z nadaniem jej charakteru autentycznego opracowania popartego piśmiennictwem oraz niezaprzeczalnym autorytetem, jaki przedstawia osoba profesora Ibarguena w zakresie ziołolecznictwa opartego na roślinach leczniczych pochodzących z Amazonii i Andów.
W rozdziale drugim przedstawiono „Monografie wybranych roślin leczniczych”, które opracowane zostały przez zespół pod redakcją naukową dr nauk farm. Katarzyny Żurowskiej, przy współpracy z Włodzimierzem Cegłowskim, lek. med. Heleną Hajduga-Seredą, Jackiem Pelcem i dr n. farm. Eleną Li Pereyra, z atrakcyjnym materiałem fotograficznym opracowanym przez Dariusza Szmidta. Przedstawione monografie dotyczą 57 najbardziej popularnych, i w większości dobrze poznanych przez naukę, roślin leczniczych z peruwiańskich terenów Andów i Amazonii, które w większości uzyskały już uznanie w fitoterapii europejskiej. Monografia każdej rośliny prezentowana jest zgodnie z ogólnie przyjętym w tym rozdziale schematem: nazwa zwyczajowa używana lokalnie, nazwa łacińska gatunku i rodziny oraz nazwa angielska i polska – o ile jest wiadoma. Każda roślina przedstawiona graficznie na fotografiach, opisana została szczegółowo z punktu widzenia botanicznego w oparciu o informacje zaczerpnięte z tekstów źródłowych (zebranych w osobnym rozdziale), z podaniem terenów i rejonów ich występowania. Istotnym elementem nadającym monografiom charakter dokumentacji naukowo-popularnej jest sprecyzowanie części rośliny stosowanej dla celów leczniczych oraz opisowe podanie składu chemicznego, z wyszczególnieniem nazw związków aktywnych uznanych za biologicznie i farmakologicznie czynne, mające udokumentowane lub przypuszczalne znaczenie terapeutyczne. Obszerny opis wykorzystania danego surowca w celach leczniczych oparty został na przekazach zwyczajowych stosowanych przez mieszkańców Andów i Amazonii, przy jednoczesnym przedstawieniu możliwości wykorzystania opisanych surowców przez konwencjonalną medycynę w oparciu o zweryfikowane dane zaczerpnięte w dostępnym piśmiennictwie naukowym. W wielu przypadkach w monografiach umieszczono notatkę zatytułowaną „ciekawostki”, które dotyczą informacji o charakterze anegdotycznym i innym zastosowaniu omawianej rośliny. Rozszerza to pogląd czytelnika odnośnie alternatywnego wykorzystania opisywanych roślin (zioła, krzewy, drzewa) i ich części do celów spożywczych, technicznych, rytualnych, dekoracyjnych itp., w kontekście kultur, pokoleń i wieków, nie tylko w rejonie Amazonii i Andów, ale również w Europie, z podaniem kiedy (w przybliżeniu), przez kogo i w jaki sposób zostały sprowadzone.
W trzecim rozdziale zredagowanym przez lek. med. Marka Prusakowskiego, przy współpracy prof. dr. med. Manuela Fernadeza Ibarguena, pod tytułem „Kuracje z zastosowaniem roślin amazońskich i indyjskich”, przedstawiono propozycje kuracji leczniczych z wykorzystaniem roślin opisanych w rozdziale zawierającym monografie. Przedstawione propozycje kuracji zostały opracowane przez lekarzy konsultantów z Andean Medicine Centre, zajmujących się od lat fitoterapią andyjską i peruwiańską. Ważny jest dla czytelnika fakt, że we wprowadzeniu do rozdziału podkreślono własną wiedzę o prezentowanych kuracjach, jaką konsultanci zdobywali w Instytucie Medycyny Naturalnej peruwiańskiego Ministerstwa Zdrowia, Uniwersytecie La Molina, San Marcos, Uniwersytecie Katolickim i Limeńskim oraz w Stowarzyszeniu Fitoterapeutów Peruwiańskich. Wśród źródeł, z których zaczerpnięto propozycje kuracji, wspomniane są nazwiska takich znanych peruwiańskich autorytetów w dziedzinie fitoterapii andyjskiej i amazońskiej, jakimi są prof. Manuel Fernandez Ibarguen, dr med. Felipe Mirez, ojciec Edmund Szeliga oraz dr Lida Obregon Vilches. Zestawy ziół przedstawione w opracowaniu zostały odniesione przez autorów do kuracji zalecanych przez lekarzy fitoterapeutów działających na terenie obu Ameryk i proponowanymi (a raczej prezentowanymi – przyp. recenzenta) podczas Pierwszego Międzynarodowego Kongresu FITO 2000 zorganizowanego przez dr Lida Obregon Vilches – dyrektora American Institute of Phytotherapy w Limie.
Większość przedstawionych rozwiązań to „kuracje złożone”, wykorzystujące synergiczne działanie kompleksu roślin leczniczych w porównaniu do indywidualnie stosowanych ziół, które mogą być mniej efektywne aniżeli w kompleksach, gdzie obserwuje się łączny efekt ich korzystnego działania. Przytoczono szereg zestawów ziołowych stosowanych w kuracji oczyszczającej, odmładzająco-regenerującej, przeciwgrypowej, wzmacniającej, profilaktycznej przeciwnowotworowej i innych kuracjach zalecanych m.in. przy dolegliwościach gastrycznych, zaburzeniach miesiączkowych, przekwitania, różnych formach nowotworów u kobiet i mężczyzn, w wieku starczym itp. Autorzy podkreślają, że zestawy kuracji są jedynie propozycjami i nie można ich odczytywać jako indywidualne zalecenia. Ich stosowanie powinno być konsultowane z fitoterapeutą lub lekarzem, szczególnie w przypadku ciąży, uczuleń, wysokiego ciśnienia, chorób serca itp.
W czwartym rozdziale zatytułowanym „Metody wspomagania terapii ziołowych” autorki lek. med. Alina Lubowska-Rewuko i Jolanta Ossowska, przedstawiły zasady dotyczące zdrowego odżywiania, jako podstawy zdrowego stylu życia, który pomaga i może przyspieszać lecznicze działanie kuracji z zastosowaniem ziół. W rozdziale wspomniano o znaczeniu produktów spożywczych z dodatkiem ziół, które określa się terminem żywności funkcjonalnej (lub żywności inteligentnej), czyli takiej, która zawiera naturalne dodatki roślinne wywołujące w organizmie określony i pozytywnie odebrany efekt fizjologiczny lub fizyczny. W tym nowym spojrzeniu na dietetykę autorki przedstawiły zalecenia dietetyczne, uwzględniające racjonalny dobór produktów i potraw, które powinno się używać i stosować na co dzień, umiarkowanie – od czasu do czasu, a także te, których należy unikać przy naukowo zweryfikowanej diecie opartej na zasadach specyficznego oddziaływania naszego organizmu na różne grupy pokarmów. W rozdziale podkreślono aspekt typów otyłości, zdrowego stylu życia, relaksu oraz jak wyglądać młodziej z punktu widzenia składników pokarmowych zawartych w pokarmach, dodatkach i kosmetykach, zawierających m.in. wyciągi z roślin leczniczych pochodzących z Amazonii i Andów. Zaakcentowano także znaczenie profilaktyki, czyli szeroko pojętego sposobu zapobiegania chorobom i nałogom, takim jak palenie papierosów czy nadużywanie alkoholu oraz podejmowanie w tym celu skutecznych działań i środków stanowiących integralną część kompleksu współczesnej medycyny.
W piątym rozdziale zatytułowanym „Profilaktyczne i lecznicze kąpiele ziołowe”, napisanym przez Elżbietę Smolarz przy współpracy prof. dr. med. Manuela Fernandeza Ibarguena, lek. med. Aliny Lubowskiej-Rewako i lek. med. Marka Prusakowskiego, przedstawiono oczyszczające i zdrowotne znaczenie kąpieli w aspekcie balneologii, jaka jest znana i tradycyjnie stosowana od lat w Europie w takich renomowanych miejscowościach, jak prowincja Emilia – Romania na północy Włoch, Vichy we Francji, Baden-Baden w Niemczech, Cieplice, Kudowa, Duszniki, i Szczawno w Polsce i wiele innych. Podając historyczny zarys balneologii autorzy przedstawili szereg korzyści zdrowotnych płynących ze stosowania tej terapii w formie jaka została opracowana przez Vincenza Preissnitza i Sebastiana Kneippa w XIX wieku. Zaproponowano szereg kąpieli opartych na odwarach z roślin leczniczych pochodzących z Amazonii i Andów, które zalecane są dla pobudzenia koncentracji, przeciw stresowi, zmniejszaniu napięcia mięśni, oczyszczeniu organizmu itp. Przepis na kąpiele zawiera zalecenia medyczne odnośnie terapeutyki specyficznego działania naparów lub odwarów poszczególnych ziół, praktyczny sposób przygotowania kąpieli, zasady stosowania włącznie z zalecanym harmonogramem oraz uwagi odnośnie zwiększenia efektu terapeutycznego przez łączenie różnych odwarów lub naparów.
W posłowiu do wydania, redaktor naukowy dr n. farm. Katarzyna Żurowska przedstawiła źródło skąd można komercjalnie, na zasadzie przesyłek pocztowych, uzyskać zioła i preparaty pochodzące z Amazonii i Andów. Również redaktor wydania opisała prace nad ziołami, pochodzącymi z Amazonii i Andów, prowadzonymi w placówkach naukowo-badawczych w kraju oraz perspektywy dalszych badań nad nimi w Polsce. Podkreślić należy aspekt jakości produktów dostępnych na rynku i uwagi dotyczące przestrogi o nabywaniu preparatów od niesprawdzonych i nierzetelnych dystrybutorów, którzy, według przykładu przytoczonego w posłowiu, nie wahają się sprzedać mączkę ziemniaczaną jako sproszkowany korzeń vilcacory. W tym kontekście rygorystyczne przestrzeganie zasad obowiązujących w Polsce przy rejestracji ziół i preparatów pochodzących z importu jest konieczne dla ochrony producentów preparatów ziołowych i konsumentów.
Bibliografia zestawiona przez dr. Aleksandra Balińskiego reprezentuje kolekcję blisko 200 pozycji piśmiennictwa o charakterze naukowo-badawczym i technicznym, wiążących się z tematyką przedstawioną w poszczególnych rozdziałach książki, a przejrzyste indeksy: ogólny, botaniczny i medyczno-chemiczny, pozwalają na łatwe korzystanie z tekstu i przedstawionego w pięciu rozdziałach książki materiału.
W barwnej i ciekawie zilustrowanej przez Macieja Kostuna części fotograficznej, zamykającej tematykę książki, Peru przedstawione zostało jako kraina geograficznych i ekologicznych kontrastów, począwszy od dżungli, która opiera się naporom ze strony propagacji upraw rolniczych i przemysłowych, poprzez wschodnie i usiane licznymi pozostałościami kultury Majów i Inków zachodnie tarasowe zbocza Andów, do wysoko położonych skalistych i ubogich w roślinność części tych gór.
Pomimo wszystkich walorów książki jakie podkreśliłem wyżej, szkoda że redaktor i autorzy w dodatku do maca, nie uwzględnili w tekście i kompletnie zignorowali niektóre bardzo ważne rośliny bulwiaste, które tradycyjnie są uprawiane i stosowane od wieków przez tubylczą ludność zamieszkującą rejony Amazonii i Andów, a które ostatnio znalazły zastosowanie w medycynie Zachodniej. W tym kontekście wydaje mi się niedopatrzeniem pominięcie w książce takich roślin jak yacon (Smallanthus sonchifolius), będący bogatym źródłem b-fruktooligosacharydów, z końcowym cukrem typu oligofruktanu – inuliną. Bulwa i liście tej rośliny stosowane są w lecznictwie jako preparaty przeciwcukrzycowe i pomagające w usuwaniu skutków owrzodzeń przewodu pokarmowego, a ostatnio, ekstrakty z liści zastosowano w Japonii, jako funkcjonalny dodatek dietetyczny pomocny w łagodzeniu i usuwaniu dolegliwości związanych z chorobami nowotworowymi. Inne popularne rośliny bulwiaste zasługujące na wzmiankę to mashua (Tropaeolum tuberosum), blisko spokrewniona z nasturcją ogrodową, uważana przez lokalną medycynę ludową jako antyafrodyzjak, obniżający poziom testosteronu i dehydrotestosteronu w organizmie oraz ahipa (Pachyrhisus ahipa), zawierająca w nasionach znaczne ilości rotenonu (rotenoidów), wykazującego właściwości insektobójcze. Uwzględnienie powyższych roślin w tekście opracowania, aczkolwiek nie umniejsza walorów książki, pozwoliłoby na zwrócenie uwagi na grupę roślin bulwiastych, które odgrywają bardzo istotne znaczenie w dietetyce i fitoterapeutycznym zastosowaniu wśród ludności zamieszkującej tereny Amazonii i Andów.
Zestaw bibliografii naukowej i technicznej, na którą powołują się autorzy poszczególnych rozdziałów, nadaje książce charakter nie tylko opracowania popularnego, w którym czytelnik znajdzie obrazowy opis (w tekście i barwnym materiale fotograficznym), egzotycznych – aczkolwiek znanych już w Polsce – gatunków roślin leczniczych, ich tradycyjnego stosowania w lokalnej medycynie andyjskiej i amazońskiej, jako naturalnych terapeutyków ziołowych, ale także umożliwia wykorzystanie tej książki dla celów profesjonalnych. Książka ta powinna stać się istotną pozycją w bibliotekach akademickich i prywatnych zbiorach fitoterapeutów, dietetyków i lekarzy medycyny zainteresowanych postępami w dziedzinie ziołolecznictwa – nauki o rzetelnych podstawach naukowych udokumentowanych badaniami laboratoryjnymi i klinicznymi, a także publikacjami zamieszczanymi w międzynarodowych czasopismach naukowych i cytowanych w części bibliograficznej tej książki. Z uwagi na niezaprzeczalny charakter dydaktyczny, przedstawiony materiał wraz z udokumentowaną informacją zawartą w książce, powinien być dostępny dla studentów medycyny konwencjonalnej, co umożliwi nowej kadrze lekarzy i farmaceutów zapoznanie się ze wskazówkami dotyczącymi praktycznego zastosowania ziół i preparatów zielarskich dostępnych na rynku farmaceutycznym w kraju i zagranicą.
Omawiana książka przedstawiająca ziołolecznictwo i podająca przykłady ważniejszych roślin o charakterze leczniczym występujących w rejonie Amazonii i Andów, pozwala przeciętnemu czytelnikowi, lekarzowi, farmaceucie, czy studentowi na lepsze poznanie zasad rządzących fitoterapią, jako coraz solidniej udokumentowaną dziedziną naukową, a także rozwijającej się na Zachodzie gałęzi medycyny naturalnej, powszechnie uznanej za integralną część „medycyny zintegrowanej”, obejmującej zarówno „medycynę konwencjonalną” i „medycynę uzupełniającą”, opartej na standaryzowanych preparatach zielarskich o niezaprzeczalnych i uznawanych przez nowoczesną medycynę właściwościach leczniczych.
Postępy Fitoterapii 4/2001
Strona internetowa czasopisma Postępy Fitoterapii