Czytelnia Medyczna » Postępy Fitoterapii » 1/2004 » Porównanie wartości terapeutycznej preparatów z owoców borówki

- reklama -

Fitomed
kosmetyki ziołowe

Profesjonalny, stricte ręczny serwis narciarski Warszawa

- reklama -

licja Noculak-Palczewska

Porównanie wartości terapeutycznej preparatów z owoców borówki

The therapeutical value of bilberry products comparision

Katedra Biologii i Botaniki Farmaceutycznej AM we Wrocławiu

Summary
The traditional application of bilberry and its chemical composition is presented, anthocyanin and its biological function emphasized. The volumes of anthocyanin in six commercial products based upon bilberry are compared, the amount per 100 g given.

Key words: bilberry, chemical composition, anthocyanin, borówka, zioła, ziołolecznictwo.

Polecane książki z księgarni medycznej BORGIS:

Zjadając siebie

Smoothie doładuj system odpornościowy

Jak wyglądać dziesięć lat młodziej po czterdziestce

Borówka czernica (Vaccinium myrtillus L.), zwana popularnie czarną jagodą, jest krzewinką z rodziny wrzosowatych (Ericaceae). Występuje w Centralnej i Północnej Europie, Azji i Północnej Ameryce. W Polsce bardzo popularna, stanowi poszycie lasów, szczególnie tam gdzie gleba jest kwaśna i zasobna w próchnicę (27).

W Europie borówka jest od dawna znaną i cenioną rośliną leczniczą. Liście i owoce wykorzystywano jako środek ściągający i antyseptyczny w biegunkach, hemoroidach, stanach zapalnych układu pokarmowego, infekcjach śluzówki jamy ustnej (3, 12). W Niemczech stosowano herbatkę z liści i korzeni jako lek w schorzeniach reumatycznych. Na Węgrzech liście i owoce tej rośliny pomagały w zaburzeniach trawienia. W medycynie ludów cygańskich oraz w niektórych rejonach Austrii wysuszone liście były stosowane ze skutkiem w cukrzycy (2).

W polskiej medycynie ludowej owoców używano jako środka przeciwko owsikom, zaś miazgi z owoców w leczeniu stanów zapalnych skóry (29). Doskonale znano również ich działanie zapierające w biegunkach (2).

Obecnie jako surowiec stosuje się liść borówki czarnej (Myrtilli folium) suszony w warunkach naturalnych lub w temp. 40°C oraz owoc (Myrtilli fructus) suszony przeważnie w warunkach naturalnych lub w suszarniach w temp. 50-60°C (3). Owoce po wysuszeniu nabierają barwy niemal czarnej, są bezwonne o lekko ściągającym, kwaskowato-słodkawym smaku (28).

Z owoców i liści borówki wyizolowano jako związki czynne głównie flawonoidy, antocjany, garbniki, witaminy, cukry, pektyny, kwasy organiczne, irydoidy i terpeny. Stwierdzono, iż ich zawartość związana jest ściśle z cyklem rozwojowym rośliny (9, 13, 14). Istnieją również różnice składu chemicznego surowców w zależności od ich pochodzenia geograficznego. Przykładowo owoce pochodzące z północy Europy (Norwegia, Szwecja) mają głównie pochodne cyjanidyny, z Europy Środkowej (Polska, Rumunia) – bogate są w pochodne delfinidyny (29).

Ogólnie udało się dotychczas zidentyfikować 109 związków występujących w owocach, z czego 19 z nich należało do alkoholi alifatycznych, 24 do aldehydów lub ketonów, 26 stanowiły pochodne terpenów, a 24 były to związki aromatyczne (30).

Owoce zawierają od 5 do 12% garbników, których podstawę budowy stanowi katechina, epikatechina i ich dimery. Koncentracja garbników maleje w miarę dojrzewania owoców (4, 31). Antocyjanozydy występują w ilości 0,5%, opisano 3-0-glukozydy, 3-0-galaktozydy i 3-0-arabinozydy pochodne 5 aglikonów-cyjanidyny, delfinidyny, malwidyny, pelargonidyny i petunidyny. Koncentracja tych związków wzrasta w miarę dojrzewania owoców (4, 18, 29).

W dojrzałych owocach występują fenolokwasy – kwas chlorogenowy, kawowy, p-kumarowy i ferulowy (4, 7).

Znaleziono również kwas ursolowy i cytrynowy, jabłkowy i bursztynowy (29). W surowcu stwierdzono również obecność witaminy C, B₁, B₂, kwasu pantotenowego i amidu kwasu nikotynowego (28, 29).

Z owoców borówki otrzymuje się wyciągi standaryzowane na zawartość antocyjanów, i to ich właściwości wpływają na wartość terapeutyczną preparatów sporządzonych na bazie tych wyciągów. Już w czasie II wojny światowej zaobserwowano iż lotnicy angielscy spożywający dżem z czarnej jagody widzą lepiej o zmierzchu niż ich koledzy (15).

Badania farmakologiczne oraz kliniczne potwierdziły zależność między zawartością antocyjanów w owocach, a ich działaniem na system naczyń krwionośnych oka, działaniem usuwającym wolne rodniki, zapobieganiem peroksydacji lipidów (26).

Właściwości oftalmologiczne antocyjanów były badane w latach sześćdziesiątych we Francji, gdzie podawano je dożylnie królikom, powodując wiekszą adaptację do ciemności po oślepieniu ostrym światłem (1). Uważa się, iż najprawdopodobniej zwiekszają one tempo regeneracji rodopsyny, białka fotoreceptorowego odpowiedzialnego między innymi za proces widzenia o zmroku (32). Mają one również działanie antyagregacyjne – hamują agregację płytek osocza ludzkiego, podane szczurom wydłużały czas krwawienia (21).

Antocyjany korzystnie modyfikują kilka parametrów biochemicznych, w szczególności wpływają na aktywność dehydrogenazy mleczanowej. Zmiany aktywności tego i innych enzymów związane są z uszkodzeniami siatkówki (5, 6).

Ekstrakty borówki aplikowane osobom zdrowym lub pacjentom z uszkodzeniami wzroku poprawiały widzenie nocne, zwiększały zdolności adaptacyjne do ciemności oraz do odtwarzania ostrości widzenia po oślepieniu światłem (15, 16). Zwiększały one u osób niedowidzących wrażliwość siatkówki co powodowało poprawę widzenia (33). Po zastosowaniu mieszaniny antocyjanów z witaminą E i beta-karotenem dochodziło do poszerzenia pola widzenia u pacjentów (10).

U osób z retinopatią cukrzycową (w cukrzycy typu II) antocyjany powodowały zdecydowaną poprawę stanu oczu ze znaczną redukcją mikrowylewów w siatkówce (23). Zaś w retinopatii występującej na tle nadciśnienia tętniczego poprawa widzenia występowała u 77-80% pacjentów (25). Stwierdzono, że antocyjany hamują cykliczną fosfodiesterazę nukleotydów z różnych tkanek: siatkówki, dużych naczyń krwionośnych, płytek krwi. Są szczególnie aktywne w stosunku do enzymu siatkówkowego (8).

Ekstrakt antocyjanowy hamował utratę jonów potasowych przez ludzkie erytrocyty na skutek działania wolnych rodników w reakcjach indukowanych przez leki, np. Daunomycynę (20). Cyjanidyna i delfinidyna są bardzo silnymi zmiataczami wolnych rodników. Cyjanidyna jest najbardziej aktywna w przypadku peroksydacji lipidów spowodowanej przez chloroform (22).

Antocyjany charakteryzuje również działanie przeciwmiażdżycowe, co prawda podawanie ekstraktów antocyjanów nie zmniejsza ilości cholesterolu, ale zmniejsza jego złogi w aorcie i naczyniach mózgowych, zapobiega także ubytkom ścian tętnic indukowanych cholesterolem (17).

Działanie przeciwzapalne antocyjanów wiązane jest z ich działaniem ochronnym na naczynia kapilarne i zmniejszeniem przepuszczalności ścian naczyń krwionośnych (19).

Jak z powyższych danych wynika, dla działania preparatów z owoców borówki niesłychanie istotna jest zawartość w nich antocyjanów. W celu porównania wartości terapeutycznej tego rodzaju preparatów występujących aktualnie na naszym rynku farmaceutycznym, Oszmiański (24) porównał zawartości antocyjanów w sześciu preparatach handlowych, sporządzonych na bazie borówki. Były to: Prowzrok, Bilberin, Vitavision, Borówka, Klarin i Strix. Analizy antocyjanów dokonano na chromatografie cieczowym w dwóch powtórzeniach dla każdego preparatu stosując metodę Goiffon (11). Detekcję antocyjanów prowadzono przy przy 520 nm. Związki identyfikowano na podstawie czasu retencji, porównując je z wzorcami widm rejestrowanych podczas analiz w zakresie 200-600 nm.

Zidentyfikowano 13 antocyjanów w postaci glikozydowej i określono ich zawartość w poszczególnych preparatach. Suma antocyjanów w mg na 100 g preparatu wynosiła:

Tak duże różnice w zawartości antocyjanów między poszczególnymi preparatami wynikają prawdopodobnie z różnic surowców, z których je sporządzono. Preparaty na bazie sproszkowanych owoców są znacznie uboższe w antocyjany niż te, sporządzone na bazie ekstraktów. Ma to istotne znaczenie dla wartości terapeutycznej poszczególnych prepratów. W świetle powyższych badań, z całą pewnością, jeśli chodzi o zawartość antocyjanów, na pierwsze miejsce wysuwa się preparat Bilberin.

Polecane książki z księgarni medycznej BORGIS:

1001 superporad zdrowotnych

Edukacyjne przestrzenie zdrowia

100 sposobów na odporność

Piśmiennictwo

1. Alfieri R., Sole P., C.R. Soc. Biol., 1964, 158:2338. 2. Baumgart G.: „Handbuch Volksmedizin” – Bechtermünz Verlag, Augsburg 1998, 13, 65, 90, 92. 3. Berger F.: Handbüch der Drogenkunde, Band 3, Verlag für Medizinische Wissenschaften, Wilhelm Maudrich, Wien-Düsseldorf, 1952, 313-319. 4. Brenneisen R., Steinegger E., Pharm. Acta Helv., 1981, 180-185:341-343. 5. Cluzel C., i wsp., Biochem., Pharmacol., 1970, 19:2295. 6. Cluzel C., i wsp., C.R. Soc. Biol., 1969, 163:147. 7. Dombrowicz E., i wsp., Pharmazie, 1991, 46:680-681. 8. Ferretti C., i wsp., Pharmacol. Res. Comms., 1988, 20, Suppl. 2:150. 9. Friedrich H., Schőnert J., Planta Med., 1973, 24:90. 10. Gandolfo E., Boll. Ocul. 1990, 69:57. 11. Goiffon J.-P., i wsp., Anthocyjanin pigment determination in red fruit juices, concentrated juices and syrops using liquid chromatography, Analitica Chemica Acta, 1999, 382:39-50. 12. Grieve M., Modern Herbal, Vol. 1., Häfner Publishing Co., New York and London, 1967, 99-100. 13. Hegnaver R., Chemotaxonomie der Pflanzen, Band 8, Birkhäuser Verlag, Basel-Boston-Berlin, 1989, 418-433. 14. Hoppe A.H., Drogenkunde, Vol. 1., Walter de Gruyter, Berlin-New York, 1975. 15. Jayle G.-E., Aubert L., Therapie, 1964, 19:171. 16. Jayle G.-E., i wsp., Ann. Ocul., 1965, 198:556. 17. Kadar A., i wsp., Arterial Wall. 1979, 5:187. 18. Krawczyk V., Petri G., Arch. Pharm., 1992, 325:147-149. 19. Lietti A., i wsp., Arzneim. Forsch. 1976, 26:829. 20. Maridonneau L., i wsp., Flavonoids and Bioflavonoids, 1981, L. Farkas, M. Gabor, F. Kállay, H. Wagner (Eds), Elsevier, Amsterdam-Oxford-New York, 1982, pp. 427-436. 21. Morazzoni P., Magistretti M.J., Fitoterapia, 1990, 61:13. 22. Morazzoni P., Malandrino S., Pharmacol. Res. Comms. 20, 1988, Suppl. 2:254. 23. Orsucci P.L., i wsp., Clin. Ocul., 1983, 4/377. 24. Oszmiański J., Badanie wybranych preparatów rynkowych zawierających antycyjanozydy – praca niepublikowana. 25. Perossini M., i inni, Ann. Ottal. Clin. Ocul., 1987, 113:1173. 26. Salvayre R., i wsp., Flavonoids and Bioflavonoids, 1981, L. Farkas, M. Gabor, F. Kalláy, H. Wagner (Eds), Elsevier, Amsterdam-Oxford-New York, 1982, 437-442. 27. Sarwa A., „Wielki leksykon roślin leczniczych” – Książka i Wiedza, Warszawa 2001, 391. 28. Somer E., Encyklopedia witamin i składników mineralnych, Amber, Warszawa, 1997, 30-33. 29. Strzelecka H., i wsp., Encyklopedia zielarstwa i ziołolecznictwa, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000, 68-69. 30. Van Sydow E., i wsp., Lebensm. Wiss. Technol., 1970, 3:11. 31. Thompson R.S., i wsp., J. Chem. Soc. Perkin Trans., 1972, I:1387-1399. 32. Virno M., i wsp., Boll. Ocul., 1986, 63:1.

Postępy Fitoterapii 1/2004
Strona internetowa czasopisma Postępy Fitoterapii

Powrót na górę strony

Pozostałe artykuły z numeru 1/2004:

- reklama -