Międzynarodowe Sympozjum Interherba 2003

Sympozjum Interherba 2003 było siódmym tego rodzaju spotkaniem poświęconym tematyce zielarskiej, jakie odbyło się w ramach Międzynarodowych Targów Poznańskich. Istnieje wszakże zasadnicza różnica pomiędzy tym Sympozjum, a poprzednimi, którym towarzyszyły Międzynarodowe Targi Zielarskie. Było to Sympozjum o charakterze międzynarodowym pod hasłem „Rola ziół w leczeniu i profilaktyce”.

Sympozjum odbyło się 21 marca 3003 roku. Otwarcia dokonał doc. dr hab. Przemysław M. Mrozikiewicz – dyrektor Instytutu Roślin i Przetworów Zielarskich w Poznaniu. Obradom pierwszej części Sympozjum przewodniczył prof. dr hab. Jerzy Lutomski, drugiej – doc. dr hab. Przemysław M. Mrozikiewicz. Łącznie wygłoszono 9 referatów o dość zróżnicowanej tematyce. Zostaną one krótko scharakteryzowane w kolejności ich wygłoszenia.

Jako pierwszy dr Eugeniusz K. Chyłek z Departamentu Rozwoju Wsi Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi przedstawił zebranym referat pt.: „Uwarunkowania procesów innowacji w sektorze rolnym ze szczególnym uwzględnieniem alternatywnych źródeł dochodu”. W referacie zostały omówione zmiany jakie czekają polskie rolnictwo, w tym zielarstwo, w strukturach Wspólnoty Europejskiej, a także trudności związane z ograniczeniem finansowania jednostek badawczo-rozwojowych oraz wdrażaniem przez przemysł (w tym przemysł zielarski) wyników prac innowacyjnych do praktyki. Dlatego wszelkie działania parlamentu, administracji publicznej i środowisk naukowych powinny przeciwdziałać tym tendencjom.

W swoim referacie pt. „Rola hodowli roślin w podnoszeniu jakości surowców zielarskich” dr Katarzyna Seidler-Łożykowska z Instytutu Roślin i Przetworów Zielarskich w Poznaniu zaznaczyła, że w warunkach krajowych uprawia się około 60 gatunków roślin leczniczych. Do głównych kierunków prowadzonych prac hodowlanych w reprezentowanym przez nią Instytucie należą: zawartość związków biologicznie czynnych, plon surowca i nasion, poprawa jakości surowca, przystosowanie do zbioru mechanicznego, mrozoodporność i odporność na choroby. Do hodowli wybiera się przede wszystkim gatunki ważne dla lecznictwa i przemysłu spożywczego.

Prof. dr hab. Mirosława Furmanowa, kierownik Katedry i Zakładu Biologii i Botaniki Farmaceutycznej Akademii Medycznej w Warszawie przybliżyła zebranym zagadnienia biotechnologii roślinnej, wygłaszając referat pt. „Techniki biotechnologiczne stosowane w uzyskiwaniu nowych surowców roślinnych”. Ten kierunek badawczy wynika z niedostępności niektórych roślin leczniczych, co jest następstwem rzadkości ich występowania w przyrodzie lub ochrony przed wyginięciem. W dużym stopniu problem ten rozwiązują hodowle tkankowe prowadzone in vitro. Z praktycznego punktu widzenia do najbardziej obiecujących należą techniki: szybkiego mikrorozmnażania roślin, hodowli zawiesinowych w bioreaktorach i hodowli transgenicznych korzeni w bioreaktorach rozpyłowych.

Referat pt. „Wpływ wyciągu z dziurawca na stężenie we krwi cyklosporyny A, takrolimusu i kwasu mykofenolowego u pacjentów po transplantacji nerek” wygłosił dr Ivor Roots z Instytutu Farmakologii Klinicznej Uniwersytetu Humboldta w Berlinie. Prowadzone w tej placówce badania wykazały, że podawanie wyciągów z dziurawca o działaniu przeciwdepresyjnym chorym po transplantacji nerek, otrzymujących z tego tytułu leki immunosupresyjne, takie jak cyklosporyna A oraz takrolimus z kwasem mykofenolowym, jest niewskazane. Może to powodować niezgodności, prowadzące do znacznego obniżenia tych leków we krwi i powstania ryzyka odrzucenia przeszczepionego organu.

Kolejny referat pt. „Znaczenie substancji referencyjnych dla oceny leczniczych preparatów roś-linnych” wygłoszony został przez dr. Hartwiga Sieversa, reprezentującego niemiecką firmę PhytoLab. Autor omówił w nim znaczenie substancji referencyjnych w kontekście oznaczania jakości ziołowych preparatów leczniczych i poparł to licznymi przykładami. Przedstawiona została także autorska koncepcja uzyskiwania wysoko oczyszczonych substancji referencyjnych przydatnych w kontroli jakości preparatów ziołowych.

Zagadnienia związane z zanieczyszczeniami chemicznymi i biologicznymi leków ziołowych przedstawił dr Lothar Kabelitz, także przedstawiciel niemieckiej firmy PhytoLab, w referacie pt. „Kontaminacja preparatów roślinnych w świetle regulacji europejskich – kierunki rozwoju”. Wśród zanieczyszczeń chemicznych autor zwrócił uwagę przede wszystkim na metale toksyczne, pestycydy i środki dezynfekujące. Z zanieczyszczeń biologicznych wymienione zostały drobnoustroje i ich toksyczne metabolity (mykotoksyny). Zanieczyszczenia te zostały omówione na tle wymagań i dyrektyw różnych instytucji europejskich.

Natomiast dr Olfert Landt z firmy Tib Molbiol z Niemiec wygłosił referat pt. „Rośliny genetycznie modyfikowane – niebezpieczeństwo dla populacji?”, przedstawiając w nim korzyści i ryzyko jakie niosą z sobą tego typu rośliny. Dotyczy to także roślin zielarskich.

Referat pt. „Żywność specjalnego żywieniowego przeznaczenia, suplementy diety i wzbogacanie żywności z udziałem ziół w profilaktyce chorób dietozależnych” przedstawił zebranym dr Lucjan Szponar, dyrektor Instytutu Żywności i Żywienia w Warszawie. Autor zaznaczył, że znaczna część surowców zielarskich zawiera substancje poprawiające cechy organoleptyczne pożywienia, wykazuje właściwości hipolipemiczne, stymuluje procesy odpornościowe, a także odznacza się właściwościami przeciwutleniającymi, co po ich spożyciu zmniejsza u konsumentów ryzyko powstania, a następnie rozwoju wielu chorób, w tym chorób dietozależnych. A zatem upowszechnianie ziół w zapobieganiu, wspomaganiu i leczeniu chorób dietozależnych na drodze żywieniowej jest w pełni uzasadnione.

W ostatnim referacie pt. „Przygotowanie surowców zielarskich do produkcji w celu zapewnienia jakości produktów leczniczych” mgr Dorota Prokopczyk z Głównego Inspektoratu Farmaceutycznego w Warszawie przedstawiła znaczenie jakości surowców zielarskich w świetle obowiązującego Prawa Farmaceutycznego. Wymagania te są szczególnie ważne dla producentów ziół oraz wytwórców roślinnych preparatów leczniczych.

Na tym Sympozjum zakończono. Należy podkreślić duże zainteresowanie tematyką zielarską i udział w Sympozjum wielu wybitnych znawców tego zagadnienia. I chociaż tematyka wygłaszanych referatów daleko nieraz odbiegała od hasła sympozjalnego – „Rola ziół w leczeniu i profilaktyce”, co podkreślono w dyskusji, to duża liczba osób, które do końca brały udział w obradach, świadczy o potrzebie takich spotkań i przekazie informacji dotyczących roślin leczniczych.

Pragnę nadmienić, że dla osób nie uczestniczących w Sympozjum Redakcja chce przybliżyć treść wygłoszonych referatów, zamieszczając ich obszerne streszczenia w części kronikarskiej niniejszego numeru Postępów Fitoterapii.

Następnie odbyło się posiedzenie Sekcji Fitoterapii Polskiego Towarzystwa Lekarskiego, na którym na wniosek Prezesa Sekcji – prof. dr. hab. Jerzego Alkiewicza, jednomyślnie przyjęto uchwałę w sprawie nadania czasopismu „Postępy Fitoterapii” statusu organu stowarzyszenia. Dla przypomnienia, do tej pory było ono wydawane przez Wydawnictwo Medyczne Borgis pod patronatem Sekcji Fitoterapii PTL.

Eugeniusz K. Chyłek – Zastępca dyrektora ds. nauki w Departamencie Rozwoju Wsi, Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi

Zmiany jakie wymuszone zostaną uczestnictwem Polski w strukturach Wspólnot Europejskich, a także te, jakie dokonały się poprzez uczestnictwo naszej gospodarki w Światowej Organizacji Handlu (WTO), Środkowoeuropejskiej Umowie o Wolnym Handlu (CEFTA) i Organizacji Gospodarczej Współpracy i Rozwoju (OECD) przyspieszają dalszą modernizację rolnictwa i obszarów wiejskich. Zmiany te poprzez poprawę skuteczności współpracy nauki i doradztwa z odbiorcami wyników ich pracy, zwłaszcza w zakresie tworzenia warunków do zwiększenia alternatywnych form zarobkowania w rolnictwie i na obszarach wiejskich powinny przyczynić się do poprawy sytuacji ekonomicznej mieszkańców obszarów wiejskich. Przykładem szansy jaka może być wykorzystana w warunkach polskiego rolnictwa i obszarów wiejskich są między innymi rośliny i przetwory zielarskie.

Uwzględniając cechy Europejskiego Modelu Rolnictwa (EMR), planowane w Polsce procesy modernizacji rolnictwa i obszarów wiejskich powinny uwzględniać fakt przyszłej spójności z rozwiązaniami wspólnotowymi. Niezależnie od tego wszelkie działania podejmowane na rzecz rolnictwa i obszarów wiejskich powinny uwzględniać wyjątkową specyfikę naszego rolnictwa i wsi i polegać na stosowaniu instrumentów zapewniających zrównoważony rozwój wszelkich form działalności gospodarczej, a tam gdzie jest to niezbędne również działania o charakterze socjalnym.

W dyskusjach często poruszane są zagadnienia niskiej innowacyjności w sektorze rolno-spożywczym przy udziale podmiotów działających bezpośrednio w jego otoczeniu. Konieczne jest więc podjęcie prac na rzecz określenia barier hamujących procesy innowacyjne, w tym barier: kompetencyjnych, finansowych, rynkowych, informacyjnych, inwestycyjnych, instytucjonalnych, prawnych oraz wynikających ze stanu przygotowania merytorycznego zasobów ludzkich.

Wprowadzenie zmian w polityce rolnej oraz w polityce naukowo-technicznej powinno wpłynąć zdecydowanie korzystnie na zwiększenie udziału nauki i służb doradczych w procesie rozwoju gospodarczego. Z pewnością potrzeba takich działań jest stanem koniecznym, a istniejąca w Polsce gospodarka rynkowa powinna wymusić, zwłaszcza w świetle integracji z Unią Europejską, konieczność ich bezwzględnego wprowadzenia do praktyki.

Istniejące obecnie kłopoty z finansowaniem wdrażania i upowszechniania rezultatów prac badawczych do praktyki, zmniejszające się zasoby kadrowe placówek naukowo-badawczych oraz brak wyraźnego zainteresowania wdrażaniem innowacji ze strony praktyki, spowodowane często słabą kondycją ekonomiczną podmiotów gospodarczych, prowadzą do strat, których nadrobienie będzie praktycznie niemożliwe. Dlatego też wszelkie działania przedstawicieli Parlamentu RP, administracji publicznej i środowiska naukowego powinny być skoncentrowane na przeciwdziałaniu tym niekorzystnym tendencjom.

Badania ostatniego dziesięciolecia związków naturalnych stosowanych w lecznictwie, jako dodatki do żywności a także barwniki, kosmetyki, związki aromatyczne i insektycydy wyraźnie wskazują, że dostarczające je rośliny są często niedostępne, występują rzadko lub są chronione. Alternatywnym źródłem do ich wykorzystania przez przemysł farmaceutyczny lub agrotechniczny jest biotechnologia roślinna.

Stosując kultury tkankowe in vitro, wiele problemów biologicznych, biochemicznych i innych jest rozwiązywanych. Należą do nich:

– transgeniczne korzenie i transgeniczne rośliny,

– wyższą zawartość związków poprawiającą stan zdrowia,

– mniejszą ilość związków toksycznych lub innych zbędnych w pożywieniu i paszy,

– zwiększenie odporności na niskie temperatury,

– podwyższenie wartości odżywczych pożywienia,

– zwiększenie odporności przeciw chorobom i zakażeniom.

W kulturach tkankowych in vitro stwierdzono występowanie wielu związków naturalnych należących do różnych grup chemicznych. Z farmaceutycznego punktu widzenia do najbardziej obiecujących wyników należy:

Dużym sukcesem było zwiększenie paklitakselu (20-30-krotne) w stosunku do ilości jaka jest w okazach rosnących w gruncie.

Można mieć nadzieję, że lepsze zrozumienie biosyntezy związków naturalnych i ich genetycznej regulacji w komórkach roślinnych da możliwość takiego modyfikowania kultur tkankowych, które pozwoli na gromadzenie potrzebnych związków w dużej ilości. W tym zakresie bardzo ważna jest współpraca różnych specjalistów.

Zgodnie z definicją zawartą w CPMP Nota do wytycznych dotyczących jakości leczniczych produktów ziołowych (CPMP/QWP/2819/00), zioła lecznicze zawierają jako substancje aktywne wyłącznie leki ziołowe lub ziołowe preparaty lecznicze. Dla każdego leku ziołowego lub ziołowego preparatu leczniczego należy przedłożyć wyczerpującą dokumentację, opracowaną na podstawie odpowiednich danych naukowych. Szczegółowe wymagania wymienione są w CPMP Nota do wytycznych dotyczących dokumentacji: procedury testowe i kryteria akceptacji dla leków ziołowych, ziołowych preparatów leczniczych i ziołowych produktów leczniczych (CPMP/QWP/2820/00). Dokumentacja musi dostarczać szczegóły charakterystyki, identyfikacji oraz testów czystości. Ilościowe oznaczenie substancji o poznanym działaniu terapeutycznym lub substancji markerowych (znacznikowych) jest również wymagane.

Zarówno dla celów identyfikacji, jak i oznaczenia ilościowego substancji o znanych właściwościach terapeutycznych oraz markerów, potrzebne są odpowiednio oczyszczone i dobrze zdefiniowane substancje referencyjne (standardy). Niekiedy, substancje referencyjne mogą być również przydatne do wykonania testów czystości. Tam, gdzie niedostępne są monografie z farmakologii wymieniające zdefiniowane markery, należy samemu wybrać i zdefiniować odpowiednie markery. Aplikant musi uzasadnić dokonany przez siebie wybór markerów. We wspomnianych powyżej wytycznych zaznacza się, że identyfikacja markera wyłącznie z użyciem chromatograficznego czasu retencji jest niewystarczająca.

Substancje referencyjne mogą być podzielone na dwie kategorie, pierwszorzędowe i drugorzędowe substancje referencyjne. Drugorzędowy standard to substancja, której charakterystykę określono na podstawie porównania z pierwszorzędową substancją referencyjną. W praktyce, identyfikacja pierwszorzędowej substancji referencyjnej wymaga zastosowania pełnego zestawu metod spektroskopowych, takich jak ¹H- i ¹³C-NMR i dwuwymiarowa NMR oraz spektrometria masowa i podczerwieni. Testy czystości dla substancji referencyjnych powinny obejmować punkt topnienia, analizę elementarną, zawartość wody i pozostałości rozpuszczalników oraz chromatograficzną ocenę czystości (np. HPLC szereg diodowy, TLC).

Zawartość substancji referencyjnej powinna być wyznaczona za pomocą dwóch niezależnych metod, np. HPLC i spektroskopii UV. Zakres charakterystyki i testowania drugorzędowej substancji standardowej może być mniejszy niż w przypadku pierwszorzędowej substancji referencyjnej. Substancje referencyjne stosowane w oznaczeniach ilościowych muszą odznaczać się wysokim stopniem czystości, najlepiej 100% ± 0,5%, wyliczonej na podstawie bezwodnego, wolnego od zawartości rozpuszczalników materiału. Substancje referencyjne muszą być używane i przechowywane w odpowiednich warunkach. W większości przypadków właściwe jest przechowywanie w temperaturze ok. +4°C. Pojemniki powinny być szczelnie zamknięte, aby zapobiec absorbowaniu wilgoci. Ważne jest, aby stabilność substancji referencyjnej była monitorowana w regularnych odstępach czasu.

W niniejszej prezentacji dyskutowane będzie znaczenie substancji referencyjnych dla oznaczania jakości ziołowych preparatów leczniczych z przykładami. Zaprezentowana też zostanie autorska koncepcja uzyskiwania wysoko oczyszczonych i dobrze udokumentowanych substancji referencyjnych przydatnych w kontroli jakości ziołowych preparatów leczniczych.

Ostatnie raporty wykazują, że ziele dziurawca powoduje interakcje leku z różnego rodzaju związkami. Przedstawiona przeze mnie praca dotyczyła oddziaływania wyciągu z dziurawca na farmakokinetykę środków immunosupresyjnych cyklosporyny A(CSA), takrolimusu (TAC) i kwasu mykofenolowego (MPA).

Metody: W badaniach otwartych wieloośrodkowych, pacjenci po transplantacji nerek otrzymywali 600 mg wyciągu z dziurawca przez 14 dni, jako dodatek do ich regularnej terapii CSA, TAC i mykofenolowego mofetylu.

Rezultaty: Badania farmakokinetyczne wykazały znaczący spadek w średniej dawce poprawiającej AUC(0-12): CSA z 3338 mg/h/L^-1 względem linii odniesienia do 1795 mg/h/L^-1, TAC z 180 ng/h/L^-1 do 75,9 ng/h/L^-1 po dwóch tygodniach leczenia zielem dziurawca. W celu osiągnięcia odpowiednich poziomów, dawka CSA musiałaby być dostosowana do średniej od 2,7 mg/dzień/kg względem poziomu odniesienia do 4,2 mg/dzień/kg w 15 dniu, dawka TAC od 0,06 mg/kg/dzień do 0,11 mg/kg/dzień. Farmakokinetyka: przy terapii wspomagającej wyciągiem z dziurawca farmakokinetyka MPA pozostała niezmieniona.

Podawanie ziołowych antydepresyjnych wyciągów z dziurawca pacjentom otrzymującym środki immunosupresyjne CSA lub TAC może powodować poważne interakcje, prowadzące do znaczącego zredukowania ich stężenia we krwi, co może być powiązane z ryzykiem odrzucenia organu. Dlatego też, immunosupresyjna terapia z jednym z wymienionych leków powinna być brana pod uwagę jako przeciwwskazanie do wspomagającego leczenia wyciągiem z dziurawca.

Pojęcie leku ziołowego odnosi się do całych, rozdrobnionych lub sproszkowanych roślin lub części roślin w stanie wysuszonym, stosowanych głównie do celów leczniczych. EMEA opublikowała Notę do Wytycznych CPMP//QWP/2820/00: Procedury Testowania i Kryteria Kwalifikacji Dla Leków Ziołowych...., która stanowi źródło wiedzy na temat ogólnych zasad dokumentacji leków ziołowych. Jednym z wymienionych tamże źródeł informacji na temat stosowanych tu metod i kryteriów jest Ph.Eur. (Farmakopea Europejska). Jednakże, sama Nota do Wytycznych opisuje kryteria kwalifikacji mające zastosowanie w opisie wszystkich leków ziołowych. Na szczególną uwagę zasługują tutaj następujące zagadnienia i zanieczyszczenia wynikające z działania czynników środowiskowych: niewłaściwa manipulacja i zanieczyszczenie mikrobiologiczne występujące na etapie hodowli, zbioru, suszenia oraz magazynowania leków ziołowych.

Potencjalne zanieczyszczanie gleby i powietrza musi być bardzo poważnie brane pod uwagę i przeanalizowane przed podjęciem decyzji o wyborze miejsca hodowli, gdyż ma ono wpływ na jakość leków ziołowych w odniesieniu do zawartości metali ciężkich i związków chemicznych. Odniesienia literaturowe zawarte w F.E.: Leki Ziołowe, Metale Ciężkie w Lekach Ziołowych i Olejach Tłuszczowych, Morszczyn; Rozporządzenie BMG: Wskazówki dotyczące Metali Ciężkich w Lekach Ziołowych, Regulacje Komisji (K.E.) No 466/2002 z poprawkami, Przewodniki ZEBS.

Technologia odpadów oraz zbiorów ma wpływ na wzrost mikroorganizmów, a więc i na czystość mikrobiologiczną leków ziołowych. Wielkość obciążenia mikrobiologicznego uzależniona jest też od procesu suszenia i zastosowanej temperatury. Polecane źródła obejmują następujące monografie F.E.: Leki Ziołowe, Jakość Mikrobiologiczna Preparatów Farmaceutycznych, Przewodnik Niemieckiego Towarzystwa Higieny i Mikrobiologii, rekomendowane przez EHIA Specyfikacje do Handlu Ziołowymi Materiałami (Surowcami) Domieszkowymi.

Zachowana w lekach ziołowych wilgotność stymuluje wzrost pleśni, które mogą wytwarzać mykotoksyny. Zwłaszcza mykotoksyny gatunków Aspergillus, Penicilium i Fusarium, są szczególnie szkodliwe dla zdrowia człowieka, gdyż wykazują poważne i chroniczne efekty toksyczne. Polecane referencje obejmują monografie F.E.: Leki Ziołowe, Regulacje Komisji (EC) No 466/2002 z poprawkami, Projekt Poprawki do Mykotoksyny Niemieckiej VO.

Zatwierdzone produkty ochrony roślin powinny być stosowane w minimalnej, skutecznej dawce, w zgodzie z regulacjami obowiązującymi w państwach kodujących i stosujących leki ziołowe. W przypadku, gdy zużycie środków ochrony roślin nie ogranicza się do niezbędnego minimum, lecz stosowane są zwyczajowe zasady użycia tych środków, wówczas ich nadmierne stosowanie skutkuje występowaniem nieakceptowalnych ilości tych środków chemicznych w lekach ziołowych. Przy użyciu metod detekcji wieloresztowych możliwe jest wykrycie ponad 276 substancji. Polecane referencje to monografie F.E.: Leki Ziołowe, Pozostałości Pestycydów, Dyrektywy K.E. 76/895 i 90/642 włączając aneksy i kolejne uzupełnienia, German Rückstands Höchstmengen VO.

3-monochloropropan-1,2-diol (3MCPD), Dioxin [suma polichlorkowych dibenzoparadioksyn (PCDD) i polichlorkowych dibenzofuranów (PCDF) wyrażonych w toksycznych ekwiwalentach WHO], Radioaktywny Cez, Akrylamid. Referencje to głównie regulacje narodowe.

Wspomniane powyżej wymagania są porównane z danymi retrospektywnymi dotyczącymi testów analitycznych wykonanych na zróżnicowanych partiach leków ziołowych. Poddano dyskusji znaczenie praktyczne powyższych wymagań. Produkcja preparatów ziołowych charakteryzujących się wysoką i permanentną jakością, wymaga pracochłonnego procesu oszacowania i eliminowania ryzyka zanieczyszczenia. „Zasady Dobrej Praktyki Hodowli i Zbioru Surowców Wyjściowych Leków Ziołowych” oraz „Zasady Dobrej Praktyki Wytwarzania dla Produkcji Ziołowych Produktów Leczniczych” muszą być stosowane, w celu uzyskania produktów ziołowych spełniających aktualnie obowiązujące wymagania w omawianym zakresie.

Proces industrializacji rozpoczął się przeszło sto lat temu wraz z postępem technicznym i chemicznym. Industrializacja jest źródłem zanieczyszczeń i zmian wprowadzanych do naszego środowiska naturalnego. Chemiczne substancje mogłyby być (przede wszystkim) unieszkodliwiane metodami chemicznymi. Korzystanie z energii atomowej przyniosło ze sobą nowy rodzaj zanieczyszczeń – radioaktywne substancje i odpady, które nie mogą być od razu likwidowane, należy czekać aż radioaktywność zaniknie. Kontrastem do tej sytuacji są organizmy genetycznie modyfikowane, szybko rozprzestrzeniane w świecie i niemożliwe do wyeliminowania. W ten sposób posiadamy radykalnie nowe źródło zagrożenia dla zmieniającego się świata.

Wszystkie organizmy żywe są złożonymi systemami, których funkcjonowania i regulacji do końca nie rozumiemy. Modyfikacja genetyczna organizmów rozpoczęła się od bakterii. Nauczyliśmy się wprowadzać nowe geny umożliwiając bakterii produkcję nowych protein (enzymów). Jak również nauczyliśmy się usuwać gen i otrzymywać organizm z dysfunkcją.

Dzięki biologii molekularnej posiadamy molekularne narzędzia do wykrywania i określania ilościowego modyfikacji genowej w roślinach, oraz żywności. W ten sposób kontrolujemy dystrybucję modyfikowanych genetycznie produktów. Przedstawimy jak te techniki pracują.

Przykładem modyfikacji genetycznej u roślin jest usuwanie genu u pomidorów celem uzyskania pomidora przydatnego do spożycia w długim okresie. Planowane jest produkowanie medycznych substancji z roślin. Pomimo tego, obecnie większość genetycznie modyfikowanych roślin zawiera dodatkowe geny w celu umożliwienia użycia specyficznych herbicydów.

Na półkuli północnej mamy nadprodukcję artykułów rolnych, dlatego powstaje pytanie czy ten rodzaj genetycznej modyfikacji umożliwiającej bardziej wydajną produkcję ma sens. Od czasu kiedy modyfikowane genetycznie nasiona są produkowane przez zaledwie kilka międzynarodowych firm, rolnicy mogliby uzależnić się od pary roślina genetycznie modyfikowana-herbicyd.

Genetycznie modyfikowane rośliny produkują dodatkowe proteiny, które poprawiają charakterystyczne cechy danego produktu rolnego. Naukowcy studiują zagrożenia wynikające ze wzrostu alergii, ale obecnie wygląda na to, że nie ma żadnego ryzyka zdrowia w przypadku spożywania genetycznie modyfikowanych produktów.

Nowe wprowadzane geny mogłyby być przenoszone do innych roślin dziko rosnących, tworząc powłokę ochronną również dla tych roślin i tworząc nowe herbicydy bez sensu.

Będziemy dyskutowali nad korzyściami i ryzykiem jakie niosą ze sobą rośliny genetycznie modyfikowane.

Obowiązujące od 1 października 2002 roku nowe Prawo farmaceutyczne obarczyło wytwórców produktów leczniczych wyłączną odpowiedzialnością za wybór i kwalifikację dostawców materiałów wyjściowych.

Znaczenie jakości surowców dla typu prowadzonej przez państwa produkcji zostało podkreślone poprzez sformułowanie i ogłoszenie wytycznych GAP. Nie są one opublikowane jako rozporządzenie prawne w Polsce, ale ich znajomość jest konieczna, obowiązkowa i potrzebna w pracy z surowcami pochodzenia roślinnego, co jest szczególnie ważne dla wytwórców roślinnych produktów leczniczych. Odpowiedzialność za jakość spada bezpośrednio na producenta materiałów wyjściowych, ale pośrednio na wytwórcę produktów leczniczych, bo to on wybrał – zakwalifikował dostawcę.

Wymagania stawiane producentom czy dostawcom surowców roślinnych można porównać z podstawowymi wymaganiami GMP dotyczącymi personelu, warunków technicznych, technologicznych czy dokumentacyjnych.

Surowce pochodzenia roślinnego podlegają różnym działaniom od stadium nasiona czy sadzonki, ponieważ materiał hodowlany musi być właściwy. Następne kroki wykonywane podczas zabiegów agrotechnicznych i zbioru (oraz oczywiście pogoda), decydują o zawartości ciał czynnych w surowcu.

Za kolejnymi działaniami – suszenie, krojenie, magazynowanie – kryje się niebezpieczeństwo obniżenia jakości surowca, tak co do składu jak i czystości chemicznej czy mikrobiologicznej. Jest to, lub może być, przyczyną kolejnych działań poprawiających bądź przywracających jakość – dezynsekcji, higienizacji.

Każde działanie technologiczne musi być zgodne z dokumentacją rejestracyjną ocenianą w trakcie procesu uzyskiwania czy przedłużania pozwolenia na wprowadzenie do obrotu.

Każda czynność wykonywana w ramach postępowania z surowcami czy w procesie wytwarzania produktów leczniczych musi być zgodna z procedurami, instrukcjami, specyfikacjami i odpowiednio udokumentowana. Brak namacalnych dowodów uniemożliwia udowodnienie prawidłowości postępowania oraz kontrolę funkcjonowania systemu zapewnienia jakości.

Produkt może być tylko tak dobry, jak najgorszy surowiec użyty do jego produkcji. Spełnienia oczekiwań odbiorców można osiągnąć tylko poprzez stawianie określonych wymagań dostawcom. Muszą oni je znać i rozumieć.

Roślinne produkty lecznicze są środkami najdłużej stosowanymi w terapiach wszystkich kultur na przestrzeni wieków i powinny utrzymać swoją pozycję.

Uprawa ziół jest jedną z najmłodszych dziedzin produkcji roślinnej. Pierwsze próby uprawy ziół w Polsce podjęto w drugiej połowie XIX wieku; początkowo byly to niewielkie plantacje na Lubelszczyźnie, w Wielkopolsce oraz w Polsce centralnej. W okresie międzywojennym plantacje te zajmowały ok. 500 ha. Aktualne dane szacują powierzchnię upraw roślin zielarskich w Polsce na ok. 20 000 ha. Polska uważana jest w świecie za kraj o dużych możliwościach produkcji surowców zielarskich wysokiej jakości.

W uprawie znajduje się ok. 60 gatunków. Wprowadzenie roślin leczniczych do upraw spowodowało konieczność prowadzenia badań dotyczących: agrotechniki, ochrony, mechanizacji oraz hodowli roślin zielarskich. Do czynników, które spowodowały konieczność prowadzenia hodowli roślin zielarskich zaliczyć należy przede wszystkim: wyczerpanie się zasobów stanu naturalnego, wprowadzenie roślin leczniczych do upraw, rozwój metod badawczych z zakresu fitochemii, wymagania dotyczące jakości surowca, wprowadzenie upraw kontrolowanych.

Za prekursora hodowli roślin zielarskich w Polsce należy uznać prof. dr. Wacława Strażewicza, założyciela Instytutu, który już przed II wojną światową rozpoczął prace selekcyjne dotyczące mięty pieprzowej, rumianku pospolitego i naparstnicy purpurowej.

Dalszy rozwój prac hodowlanych nastąpił głównie w Instytucie Roślin i Przetworów Zielarskich, pod kierunkiem doc. dr Walerii Czabajskiej, która była wieloletnim kierownikiem Zakładu Hodowli i jest autorem 11 odmian roślin zielarskich. Podjęcie prac hodowlanych spowodowało konieczność prowadzenia badań pomocniczych dotyczących biologii kwitnienia, zawiązywania nasion oraz nasiennictwa. W ostatnich latach znacznie wzrosła rola biotechnologii, której metody mogą w znaczny sposób przyspieszać i wspomagać hodowlę konwencjonalną poprzez wykorzystanie: kultur in vitro, kultur haploidów, zmienności samoklonalnej, genetycznej transformacji do wprowadzania pożądanych genów oraz markerów molekularnych do: oceny i doboru materiałów wyjściowych, selekcji, identyfikacji genetycznej, oceny pokrewieństwa.

Główne kierunki prowadzenia prac hodowlanych w IRiPZ to: zawartość związków biologicznie czynnych, plon surowca i nasion, poprawa jakości surowca, przystosowanie do zbioru mechanicznego, mrozoodporność, odporność na choroby. W Instytucie prowadzona jest również hodowla zachowawcza 19 odmian. W prowadzeniu tych prac hodowcy napotykają na szereg trudności, wśród których najważniejszą jest duża liczba gatunków (około 170), którymi zainteresowany jest przemysł zielarski. Do hodowli wybiera się przede wszystkim gatunki o wielkotowarowej produkcji oraz szczególnie ważne dla lecznictwa lub przemysłu spożywczego. Dodatkową trudnością jest zazwyczaj długi cykl hodowlany, ponieważ większość gatunków stanowią rośliny wieloletnie. Hodowla roślin zielarskich należy do niskodochodowych, ponieważ rośliny te uprawiane są na niewielkim areale. Dalsze prowadzenie hodowli tej grupy roślin w Polsce jest całkowicie uzależnione od utrzymania dotychczasowych dotacji państwowych.

W żywieniu człowieka i medycynie naprawczej zioła stosowane są od tysięcy lat. Wiele właściwości ziół takich jak poprawa cech organoleptycznych pożywienia, wspomaganie procesów trawienia, właściwości obniżania poziomu lipidów surowicy, stymulacja procesów odpornościowych, właściwości przeciwzakrzepowe czy też hamowanie rozwoju niektórych zmian nowotworowych są znane tak w sztuce kulinarnej, medycynie naturalnej jak i współczesnej farmakoterapii.

Podstawy tych i wielu właściwości ziół wynikają z obecności w nich licznych grup związków chemicznych takich jak flawonoidy, terpeny, ligniny, polifenole, karotenoidy, saponiny, sterole roślinne, kurkuminy, kumaryny i szereg innych. Liczbę tych naturalnych dla ziół substancji chemicznych szacuje się na wiele tysięcy.

Znaczna część ziół zawiera substancje o właściwościach antyoksydacyjnych zmniejszające u konsumentów po spożyciu ryzyko powstawania i rozwoju wielu chorób, w tym dietozależnych.

W ostatnich latach notowane są w literaturze fachowej przypadki zachorowań przypisywane niektórym substancjom zawartym w ziołach stosowanych w pożywieniu, napojach bądź niewłaściwie wykorzystywanych w farmakoterapii.

W opracowaniu omówiono ponadto epidemiologię chorób dietozależnych oraz możliwości zmniejszania na drodze żywieniowej ryzyko powstawania tej grupy chorób. W Polsce około 20% ogółu ludności cierpi bądź niedomaga z ich powodu.

Upowszechnianie ziół we wspomaganiu, prewencji i leczeniu chorób dietozależnych na drodze żywieniowej jest w pełni uzasadnione.

Herbs have been used since thousands of years in human nutrition and reparative medicine.

Such properties of herbs as improvement of organoleptic features of food, enhancing of digestion, reduction of serum lipid levels, stimulation of resistance processes, antithrombotic action or inhibition of the development of certain neoplasms, have been known in culinary art, natural medicine and in modern pharmacological therapy.

These and many other properties of herbs are based on their content of many groups of chemical substances, such as flavonoids, terpenes, lignin, polyphenols, carotenoids, saponins, plant sterols, curcumins, coumarins etc. The number of those chemical substances in plants is estimated to amount to many thousands.

A considerable number of herbs contains substances of antioxidant character reducing in the consumers the risk of the development of many diseases, among them those related to diet.

In recent years reports have appeared in the medical literature on cases of diseases ascribed to certain substances in herbs used in food, drinks or inadequately administered in pharmacological therapy.

In the paper the epidemiology of diet related diseases has been also discussed and the possibility of higher prevalence of these diseases.

Popularization of herbs in prevention and treatment of diet dependent diseases is fully justified.