Wydawnictwo Medyczne Borgis
Czytelnia Medyczna » Postępy Fitoterapii » 2/2004 » Kłącze imbiru – zastosowanie lecznicze oraz składniki czynne
- reklama -
Usługi na jak najwyżym poziomie - serwis narciarski Warszawa


- reklama -
Pobierz odtwarzacz Adobe Flash Player
© Borgis - Postępy Fitoterapii 2/2004, s. 71-76
Wojciech Cisowski, Adam Kowalczyk, Joanna Jamontt

Kłącze imbiru – zastosowanie lecznicze oraz składniki czynne

Ginger root – medical application and active ingredients
Katedra i Zakład Farmakognozji Akademii Medycznej we Wrocławiu
Kierownik Katedry i Zakładu: prof. dr hab. Wojciech Cisowski
Summary
The article presents ginger (Zingiber officinale Roscoe, Zingiberaceae) – a plant employed in natural medicine from ages and now more often used in pharmaceutical and cosmetic industry. We present the appearance of the plant and the stock, chemical composition (with regard to biological active compounds) and indications. A lot of interest is induced lately by the beneficial effect of ginger extract on the progress of osteoarthritis, but there are different opinions. In the article we present the mechanism of antiphlogistic and analgesic activity of ginger extract. This mechanism consists in repression of the arachidonic acid cascade and inhibition of production of cytokines like TNF-a and IL-1b, but also on agonistic influence on vanilloid receptor VR-1. We are talking also about performed clinical trials, side effects, contraindications and possible interactions.
Imbir lekarski (Zingiber officinale Roscoe, Zingiberaceae = imbirowate, synonimy: Amomum zingiber L., Zingiber blancoi Massk.) jest rośliną zielną, o silnym kłączu podzielonym na bulwiaste odcinki (ryc. 1). Ma pędy płone o wysokości do 1,5 metra z równowąskolancetowatymi liśćmi o długości 5-30 cm i szerokości 8-20 cm. Kwiatostany osadzone są na łuskowatych bezlistnych pędach o wysokości około 30 cm. Przysadki są zgrubiałe, zielone, o górnym brzegu trochę jaśniejszym. Kwiaty jasnożółte, warżka purpurowa, jasno punktowana (25, 36). Gatunek nie jest znany w stanie naturalnym; wywodzi się prawdopodobnie z południowo-wschodniej Azji; jest uprawiany w wielu rejonach tropikalnych (Afryka, Chiny, Indie, Jamajka).
Ryc. 1. Ilustracja pochodzi z książki: Köhler´s Medizinal – Pflanzen in naturgetreuen Abbildungen mit kurz erläuterndem Texte. Herausgegeben von G. Pabst. GERA. Friedrich von Zezschwitz vormals Fr. Eugen Köhler´s Botanischer Verlag. Band I, S. 171.
Surowcem jest kłącze imbiru Zingiberis rhizoma, stanowiące nieokorowane (tzw. czarny imbir) lub okorowane wysuszone kłącza Zingiber officinale Roscoe o charakterystycznym aromatycznym zapachu i ostrym smaku. Kłącze imbiru znane jest pod wieloma nazwami potocznymi, stosowanymi w innych krajach, przytoczonymi w monografii WHO (16). Są to m.in. adrak, ajenjibre, ata-le jinja, gengibre, ginger root, Ingwer, kan chiang, shengiang, zingibil.
Kłącze imbiru zawiera 0,6-3% olejku eterycznego oraz substancje nielotne – żywice. Skład olejku jest zróżnicowany w zależności od pochodzenia surowca; stałe są jednak główne komponenty odpowiedzialne za aromat, do których należą węglowodory seskwiterpenowe, takie jak zingiberen, kurkumen, b-bisabolen (8, 26) (ryc. 2).
Ryc. 2. Węglowodory seskwiterpenowe występujące w kłączu imbiru.
Obecne są także aldehydy, alkohole i węglowodory monoterpenowe: cytral (formy cis i trans), a- i b-felandren, limonen, linalol, kamfen, a- i b-pinen (ryc. 3).
Ryc. 3. Aldehydy, alkohole i węglowodory monoterpenowe występujące w kłączu imbiru.
Za główny nośnik zapachu uważany jest zingiberol będący mieszaniną izomerów cis i trans b-eudesmolu. Głównymi składnikami aktywnymi biologicznie wśród ostrych substancji nielotnych są gingerole – połączenia typu złożonych pochodnych fenylopropanu – zidentyfikowane jako 1-(3´-metoksy-4´-hydroksyfenyl)-5-hydroksyalkan-3-ony (16). Podczas przeróbki i przechowywania kłącza powstają produkty dehydratacji gingeroli – shogaole (ryc. 4).
Ryc. 4. Gingerole, gingediole, zingeron, schogaol i gingerdiony występujące w kłączu imbiru.
Gingerole w zależności od długości łańcucha bocznego, zawierające 7-10, 12, 14 lub 16 atomów węgla określane są jako (3-6), (8), (10) lub (12) – gingerole (16). Inne substancje ostre to: gingediole, gingerdiony oraz zingeron (ryc. 4). Skład chemiczny kłącza imbiru może być łatwo rozpoznany za pomocą ghromatografii HPLC, która pozwala także na wyizolowanie poszczególnych substancji (8). W piśmiennictwie została opisana także stabilność wyciągów imbiru przy różnych wartościach pH (10).
Imbir jest rośliną znaną i cenioną od tysięcy lat, stosowaną jako lek, przyprawa oraz afrodyzjak, opisywaną w medycynie chińskiej, tybetańskiej oraz w Ayurwedzie. W tradycyjnej japońskiej medycynie Kampo wyróżnia się Zingiberis rhizoma = Shokyo o działaniu przeciwymiotnym i przeciwgorączkowym oraz Zingiberis siccatum rhizoma = Kankyo, który hamuje kaszel, upłynnia wydzielinę i ma działanie rozgrzewające (41). Suszone kłącze znajduje uwarunkowane tradycją zastosowanie w różnych dolegliwościach dyspeptycznych, przy złym trawieniu, braku apetytu, wzdęciach, przewlekłym zapaleniu jelit, a także w schorzeniach dróg moczowych (25, 26). Imbirowi przypisuje się wiele właściwości; niektóre z nich zostały potwierdzone badaniami laboratoryjnymi oraz klinicznymi:
l Działanie przeciwzapalne.
l Działanie żółciopędne oraz pobudzające motorykę przewodu pokarmowego przypisywane jest aktywnym składnikom olejku eterycznego zidentyfikowanym jako (6)-shogaol oraz (6)-, (8)-, (10)-gingerol (38, 39).
l Działanie profilaktyczne w chorobie lokomocyjnej (w Polsce preparat Avioplant, Lokomotiv); badania nad zastosowaniem w nudnościach pooperacyjnych, a także w porannych nudnościach u ciężarnych (16).
l Działanie przeciwbólowe (5, 23), przeciwmigrenowe (19), przeciwwirusowe, przeciwbakteryjne, przeciwgrzybicze.
l Zapobieganie agregacji płytek krwi przez hamowanie aktywności syntazy tromboksanu oraz zmniejszenie uwalniania serotoniny przez płytki (2, 15, 29, 30).
l Obniżanie poziomu cholesterolu w surowicy, zmniejszanie oksydacji frakcji LDL i wynikające z tego działanie przeciwmiażdżycowe (7).
l Działanie napotne, wykrztuśne.
l Działanie przeciwwrzodowe (40).
l Działanie przeciwrakowe – indukcja apoptozy przez (6)-paradol (11), działanie chemoprewencyjne (6)-gingerolu wynikające z działania antyoksydacyjnego oraz przeciwzapalnego (22, 34), blokowanie transformacji komórek indukowanej przez EGF (Epidermal Growth Factor) (4).
l Działanie immunosupresyjne związane z hamowaniem syntazy IL-2 wykazane w badaniach in vitro, potencjalne zastosowanie w transplantologii (37).
l Wykorzystywane w kosmetykach działanie przeciwzmarszczkowe.
Na rynku światowym pojawiło się wiele preparatów zawierających wyciągi z kłącza imbiru. Coraz większą popularność zdobywa preparat Zinaxin stosowany wspomagająco w leczeniu chorób reumatycznych, a w szczególności w regeneracji chrząstki kostno-stawowej. Kapsułka dostępnego w Polsce preparatu zawiera 255 mg Ev. Ext 35 – standaryzowanego wyciągu z kłącza imbiru1. Wcześniej dostępna była również maść zawierająca wyciągi z dwóch gatunków Zingiberaceae: Zingiber officinale oraz Alpinia galanga.
Wiele ośrodków naukowych na całym świecie prowadzi badania nad skutecznością preparatów imbiru w leczeniu choroby zwyrodnieniowej stawów i kręgosłupa oraz reumatoidalnego zapalenia stawów. Choroby te leczy się głównie objawowo, a stosowane leki charakteryzują się znaczną liczbą działań niepożądanych, dlatego konieczne jest poszukiwanie nowych rozwiązań.
Już na początku badań nad wyciągiem z imbiru stwierdzono, że hamuje on proces zapalny oraz kaskadę kwasu arachidonowego, zmniejszając ilość produktów jego utlenienia. Kwas arachidonowy jest utleniany przez cyklooksygenazę COX oraz lipooksygenazę LOX. W kaskadzie powstają prostaglandyny oraz leukotrieny, z których PGE2 oraz LTB4 są najważniejszymi mediatorami stanu zapalnego (12, 31, 33). Początkowo donoszono o inhibicji syntetazy prostaglandyn oraz 5-LOX (13). Następnie pojawiły się dowody na hamowanie COX-2 przez składniki imbiru (8)-paradol oraz (8)-shogaol (University of Sydney, Australia) (35). Badania przeprowadzone na uniwersytecie w Regensburg (Niemcy) wykazały przeciwzapalne działanie acetonowego wyciągu z kłącza imbiru, przy czym nie została ustalona zależność między tym działaniem, a poszczególnymi składnikami. Wyciągnięto wniosek, że działanie przeciwzapalne uzależnione jest od kompleksowego składu wyciągu, a poszczególne substancje mogą wykazywać efekt synergistyczny (27). Za główny mechanizm działania wyciągu z kłącza imbiru uznaje się hamowanie COX-2 bez wpływu na COX-1 oraz inhibicję wytwarzania prozapalnych cytokin TNF-a oraz IL-1ß.
Cytokiny uruchamiają szereg reakcji prowadzących do niszczenia chrząstki i zmian w nasadach kostnych, z czym związane jest uszkodzenie stawów, sztywność oraz ból. Ostatnie badania przeprowadzone w John Hopkins University (Baltimore, USA) wykazały hamujący wpływ wyciągu imbiru na ekspresję TNF-a w ludzkich chondrocytach oraz synowiocytach, a także hamowanie aktywacji genu regulacyjnego NF-kß oraz degradacji IkB-a (6). Zmniejszenie poziomu TNF-a związane jest z ochronnym wpływem wyciągu z imbiru na chrząstkę stawową w przebiegu choroby zwyrodnieniowej. Działanie przeciwbólowe może być związane z podobnym do kapsaicyny wpływem (6)-shogaolu na zawierające substancję P włókna aferentne, co zostało wykazane w badaniach na szczurach (23). Ostatnio pojawiło się doniesienie o agonistycznym działaniu gingeroli na receptor waniloidowy VR1, co może mieć istotny związek z leczniczym działaniem imbiru (5). Uważa się, że receptor VR1 integruje chemiczne oraz termiczne bodźce nocyceptywne. Z tego powodu bezpośredni wpływ na receptor VR1 w miejscu powstawania bólu (stan zapalny) może wywołać obwodowe działanie przeciwbólowe. Agonistyczny wpływ na VR1 jest uwarunkowany zbliżoną budową gingeroli do kapsaicyny (ryc. 5).
Ryc. 5. Budowa chemiczna kapsaicyny i (8)-gingerolu.
Brak wpływu na COX-1 jest niewątpliwie zaletą wyciągu z kłącza imbiru. Większość stosowanych obecnie NLPZ nieselektywnie hamuje oba izoenzymy COX, a nawet w przeważającej mierze wpływa na COX-1. Ponieważ izoenzym ten występuje w wielu narządach, a produkty powstające przy jego udziale pełnią funkcje fizjologiczne, całkowite zahamowanie jego aktywności wiąże się z wieloma działaniami niepożądanymi, charakterystycznymi dla NLPZ pierwszej generacji, takimi jak uszkodzenie przewodu pokarmowego (owrzodzenia, krwawienia, perforacje), zmniejszenie przepływu krwi przez nerki, zatrzymanie sodu i wody, wpływ na OUN (zaburzenia psychiczne). COX-2 jest formą indukowaną izoenzymu, powstającą przede wszystkim w stanach zapalnych. Należy jednak pamiętać, że także pełni ona funkcje fizjologiczne, m.in. działa nefroprotekcyjnie, uczestniczy w procesie gojenia owrzodzeń, w akcji porodowej oraz w syntezie prostacykliny; odgrywa rolę w płodności kobiet; wysokie stężenia występują w mózgu (24). Przy stosowaniu leków hamujących COX-2 należy pamiętać o roli tego izoenzymu w organizmie. Ze względu na mechanizm działania wyciąg z imbiru może być porównywany z selektywnymi inhibitorami COX-2, takimi jak celekoksib oraz rofekoksib. Zaznaczyć należy, że mechanizm działania leku roślinnego jest bardziej złożony.
Pomimo że mechanizm działania wskazuje na przydatność wyciągu z kłącza imbiru w leczeniu stanów zapalnych, w tym chorób reumatycznych, przeprowadzone badania kliniczne nie udowodniły jednoznacznie jego skuteczności. W doniesieniach naukowych pojawiły się sprzeczne informacje i komentarze. W Stanach Zjednoczonych przeprowadzono (1) na grupie 261 pacjentów 6-tygodniowe, wieloośrodkowe badania przy wykorzystaniu podwójnie ślepej próby oraz kontroli placebo – Acetaminofenu jako leku ratunkowego. Były to dotychczas największe badania wyciągu z kłącza imbiru, które wykazały statystyczny efekt zmniejszenia bólu u pacjentów z chorobą zwyrodnieniową stawu kolanowego. Z działań ubocznych odnotowano jedynie zaburzenia ze strony przewodu pokarmowego o łagodnym przebiegu (dyspepsje, nudności, zgaga, nieprzyjemny smak w ustach). Ze względu na krótki czas badań, niewłaściwe metody badawcze, małe różnice między efektem uzyskanym w grupie otrzymującej wyciąg oraz w grupie kontrolnej, badania te zostały w krytycznym komentarzu innych naukowców uznane za niewystarczające dla udowodnienia skuteczności działania wyciągu z imbiru (17).
Inne badania kliniczne (32) donoszą o odczuwanej przez pacjentów uldze w bólu i zmniejszeniu obrzmienia, a także braku efektów ubocznych przy stosowaniu preparatu imbiru od 3 miesięcy do 2,5 lat. Zmniejszenie obrzęku zostało udowodnione także na modelach zwierzęcych. Doustne podawanie olejku z imbiru przez 26 dni szczurom, u których wywołano uprzednio zapalenie stawów, spowodowało znaczące zmniejszenie obrzęku stawów i łap (28).
Badania przeprowadzone w Danii na pacjentach z chorobą zwyrodnieniową stawu kolanowego i biodrowego wykazały statystycznie znaczący efekt wyciągu z imbiru jedynie w pierwszym okresie leczenia, natomiast w badaniach przekrojowych nie było znaczącej poprawy w porównaniu z placebo (3).
Przeprowadzone badania kliniczne wykazały skuteczność wyciągu z kłącza imbiru w leczeniu chorób reumatycznych, jednak większość badań dotyczyła małej grupy pacjentów i prowadzona była przez krótki okres. Przydatność wyciągu możnaby jednoznacznie określić po wykonaniu badań na większej liczbie pacjentów, przy użyciu nowoczesnych metod badawczych. Obecnie preparaty imbiru stosowane są jako leki pomocnicze. Jeśli weźmiemy pod uwagę mechanizm działania oraz niewielkie działanie uboczne w porównaniu do leków syntetycznych, to należy przyznać, że wyciąg z kłącza imbiru stanowi nadzieję na polepszenie stanu zdrowia pacjentów cierpiących na choroby reumatyczne.
Przy stosowaniu leków pochodzenia roślinnego także należy brać pod uwagę możliwe interakcje z innymi lekami oraz przeciwwskazania. Przeciwwskazaniem jest uczulenie na imbir. Nie zaleca się stosowania preparatów imbiru u kobiet w ciąży oraz karmiących. W badaniach na zwierzętach wykazano brak efektów teratogennych, jednak nie jest to wystarczające (36). Pacjenci z chorobami pęcherzyka żółciowego powinni skonsultować zażywanie wyciągu imbiru z lekarzem (16). Istnieje potencjalne zagrożenie interakcji z lekami przeciwzakrzepowymi, ponieważ imbir może wydłużać czas krwawienia (16, 18). Sugeruje się, że leki roślinne należy odstawić na 2 tygodnie przed operacją (9). Jeśli chodzi o działanie mutagenne, stwierdzono, że (6)-gingerol jest potencjalnym mutagenem, jednak sok imbiru zawiera także komponenty antymutagenne przeciwko (6)-gingerolowi, np. zingeron (20, 21).

1Informacja zaczerpnięta z ulotki informacyjnej preparatu Zinaxin.
Piśmiennictwo
1. Altman R.D., Marcussen K.C.: Effects of a ginger extract on knee pain in patients with osteoarthritis. Arthritis Rheum. 2001, 44, 2531-2538. 2. Bacon J.: Ginger: inhibition of thromboxane synthetase and stimulation of prostacyclin: relevance for medicine and psychiatry. Med. Hypotheses 1986, 20, 271-278. 3. Bliddal H., et al.: A randomised, placebo-controlled, cross-over study of ginger extract and ibuprofen in osteoarthritis. Osteoarthritis-Cartilage 2000, 8, 9-12. 4. Bode A.M., et al.: Inhibition of epidermal growth factor-induced cell transformation and activator protein 1 activation by (6)-gingerol. Cancer Res. 2001, 61, 850-853. 5. Dedov V.N., et al.: Gingerols: a novel class of vanilloid receptor (VR1) agonists. Br. J. Pharmacol. 2002, 137, 793-798. 6. Frondoza C.G., et al.: Inhibitory effect of NSAIDS and ginger extract on the expression of TNF-a, NF-kB and IkB-a in human synoviocytes and chondrocytes. OARSI World Congress on Osteoarthritis, Sydney 2002. 7. Fuhrman B., et al.: Ginger extract consumption reduces plasma cholesterol, inhibits LDL oxidation and attenuates development of atherosclerosis in atherosclerotic, apolipoprotein E-deficient mice. J. Nutr. 2000, 130, 1124-1131. 8. He X., et al.: High-performance liquid chromatography - electrospray mass spectrometric analysis of pungent constituents of ginger. J. Chromatogr. A 1998, 796, 327-334. 9. Hodges P.J., Kam P.C.: The peri-operative implications of herbal medicines. Anaesthesia 2002, 57, 889-899. 10. Young H.-Y., et al.: Analytical and stability studies of ginger preparations. J. Food Drug Anal. 2002, 10, 149-153. 11. Keum Y.S., et al.: Induction of apoptosis and caspase-3 activation by chemopreventive (6)-paradol and structurally related compounds in KB cells. Cancer Lett. 2002, 177, 41-47. 12. Kiuchi F., et al.: Inhibitors of prostaglandin biosynthesis from ginger. Chem. Pharm. Bull. 1982, 30, 754-757. 13. Kiuchi F., et al.: Inhibition of prostaglandin and leukotriene biosynthesis by gingerols and diaryloheptanoids. Chem. Pharm. Bull. 1992, 40, 387-391. 14. Kohlmünzer S.: Farmakognozja. Podręcznik dla studentów farmacji. Wyd. Lek. PZWL, Warszawa 2000. 15. Koo K.L., et al.: Gingerols and related analogues inhibit arachidonic acid - induced human platelet serotonin - release and aggregation. Thromb. Res. 2001, 103, 387-397. 16. Mahady G.B., et al.: WHO monographs on selected medicinal plants. Vol. I. Rhizoma Zingiberis. WHO Geneva, 1999. 17. Marcus D.M., Suarez-Almazor M.E.: Is there a role for ginger in the treatment of osteoathritis? Arthritis Rheum. 2001, 44, 2461-2462. 18. Miller L.G.: Herbal medicinals: selected clinical considerations focusing on known or potential drug-herb interactions. Arch. Intern. Med. 1998, 158, 2200-2211. 19. Mustafa T., Srivastava K.C.: Ginger (Zingiber officinale) in migraine headache. J. Ethnopharmacol. 1990, 29, 267-273. 20. Nakamura H., Yamamoto T.: Mutagen and anti-mutagen in ginger, Zingiber officinale. Mutat. Res. 1982, 103, 119-126. 21. Nakamura H., Yamamoto T.: The active part of the (6)-gingerol molecule in mutagenesis. Mutat. Res. 1983, 122, 87-94. 22. Nihal A., et al.: Antioxidants in chemoprevention of skin cancer. Curr. Probl. Dermatol. 2001, 29, 128-139. 23. Onogi T., et al.: Capsaicin-like effect of (6)-shogaol on substance P - containing primary afferents of rats: a possibile mechanism of its analgesic action. Neuropharmacol. 1992, 31, 1165-1169. 24. Quaiser-Rehman M.D., et al.: When to try COX-2 specific inhibitors. Med. po Dypl. 2000, 9, Nr 5. 25. Schaffner W.: Rośliny lecznicze: chemizm, działanie, zastosowanie. Oficyna Wyd. Multico, Warszawa 1996, 294-295. 26. Schneider G.: Pharmazeutische Biologie. Wissenschaftsverlag. Bibliographisches Institut Mannheim-Wien-Zürich 1985, 324, 363-364. 27. Schuhbaum H., et al.: Anti-inflammatory activity of Zingiber officinale extracts. Pharm. Pharmacol. Lett. 10, 82-85. 28. Sharma J.N., et al.: Suppressive effects of eugenol and ginger oil on arthritic rats. Pharmacology 1994, 49, 314-318. 29. Srivastava K.C.: Aqueous extracts of onion, garlic and ginger inhibit platelet aggregation and alter arachidonic acid metabolism. Biomed. Biochim. Acta 1984, 43, S335-S346. 30. Srivastava K.C.: Isolation and effects of some ginger components on platelet aggregation and eicosanoid biosynthesis. Prostagl. Leukotr. Med. 1986, 25, 187-198. 31. Srivastava K.C., Mustafa T.: Ginger (Zingiber officinale) and rheumatic disorders. Med. Hypotheses 1989, 29, 25-28. 32. Srivastava K.C., Mustafa T.: Ginger (Zingiber officinale) in rheumatism and musculoskeletal disorders. Med. Hypotheses 1992, 39, 342-348. 33. Suekawa M., et al.: Pharmacological studies on ginger. I. Pharmacological actions of pungent constituents, (6)-gingerol and (6)-shogaol. J. Pharmacobiodyn. 1984, 7, 836-848. 34. Surh Y.J.: Anti-tumor promoting potential of selected spice ingredients with antioxidative and anti-inflammatory activities: a short review. Food. Chem. Toxicol. 2002, 40, 1091-1097. 35. Tjendraputra E., et al.: Effect of ginger constituents and synthetic analogues on cyclooxygenase-2 enzyme in intact cells. Bioorg. Chem. 2001, 29, 156-163. 36. Weidner M.S., Sigwart K.: Investigation of the teratogenic potential of a Zingiber officinale extract in the rat. Reprod. Toxicol. 2001, 15, 75-80. 37. Wilasrusmee C., et al.: In vitro imunomodulatory effects of herbal products. Am. Surg. 2002, 68, 860-864. 38. Yamahara J., et al.: Cholagogic effect of ginger and its active constituents. J. Ethnopharacol. 1985, 13, 217-225. 39. Yamahara J. et al.: Gastrointestinal motility enhancing effect of ginger and its active constituents. Chem. Pharm. Bull. 1991, 38, 430-431. 40. Yoshikawa M., et al.: 6-Gingesulfonic acid, a new anti-ulcer principle, and gingerglycolipids A, B and C, three new monoacyldigalactosylglycerols, from Zingiberis rhizoma originating in Taiwan. Chem. Pharm. Bull. 1992, 40, 2239- 2241. 41. Yumiko H., et al.: Pharmacognostic studies on ginger and related drugs. Part 1. Five sulfonated compounds from Zingiberis rhizome (Shokyo). Phytochem. 2003, 62, 613-617.
Postępy Fitoterapii 2/2004
Strona internetowa czasopisma Postępy Fitoterapii

Zamów prenumeratę

Serdecznie zapraszamy do
prenumeraty naszego czasopisma.

Biuletyn Telegram*

W celu uzyskania najnowszych informacji ze świata medycyny oraz krajowych i zagranicznych konferencji warto zalogować się w naszym
Biuletynie Telegram – bezpłatnym newsletterze.*
*Biuletyn Telegram to bezpłatny newsletter, adresowany do lekarzy, farmaceutów i innych pracowników służby zdrowia oraz studentów uniwersytetów medycznych.
- reklama -
Strona główna | Reklama | Kontakt
Wszelkie prawa zastrzeżone © 1990-2014 Wydawnictwo Medyczne Borgis Sp. z o.o.
Chcesz być na bieżąco? Polub nas na Facebooku: strona Wydawnictwa na Facebooku
polityka cookies